
Statistik mexanikada va matematikada Boltsman taqsimoti (ba’zan Gibbs taqsimoti deb ham ataladi) — bu ehtimollik taqsimoti yoki ehtimollik o‘lchovi bo‘lib, tizimning muayyan -holatda bo‘lish ehtimolini bildiradi. Bu ehtimol shu holatning energiyasi va tizim harorati ga bog‘liq. Taqsimot quyidagi ko‘rinishda ifodalanadi:
- ,
bu yerda — Boltsman doimiysi, belgisi esa proporsionallikni bildiradi.
«Tizim» atamasi bu yerda juda keng ma’noda qo‘llanadi: u alohida atomdan tortib, masalan, tabiiy gaz saqlash rezervuari kabi ulkan makroskopik tizimgacha bo‘lgan obyektlarni anglatishi mumkin. Shu sababli Boltsman taqsimotidan juda keng doiradagi masalalarni yechishda foydalanish mumkin.
Kirish ma’lumotlari
Taqsimot L. Boltsman sharafiga nomlangan. U 1868-yilda statistik mexanika doirasida gazlarning issiqlik muvozanatini tadqiq etayotganda ushbu taqsimotni shakllantirgan. Boltsmanning statistikaga oid tadqiqoti uning «Issiqlikning mexanik nazariyasidagi ikkinchi asosiy teorema va issiqlik muvozanati sharoitlariga doir ehtimollik hisoblari o‘rtasidagi bog‘liqlik haqida» nomli maqolasidan boshlangan. Keyinchalik, 1902-yilda zarrachalar soni o‘zgarib turadigan tizimlar uchun taqsimotning hozirgi umumiy shaklini batafsil tadqiq qilgan olim — Gibbs.
Umumlashgan Boltsman taqsimoti — quyida keltirilgan entropiya ta’riflarining ekvivalentligi uchun zarur va yetarli shart: statistik mexanikadagi (Gibbs entropiyasi formulasi ) va termodinamikadagi (; — cheksiz kichik jarayonda termodinamik tizim oladigan elementar issiqlik miqdori, shuningdek fundamental termodinamik munosabat).
Boltsman taqsimotini Maksvell–Boltsman taqsimoti bilan adashtirmaslik kerak. Birinchisi holatlar bo‘yicha taqsimot bo‘lib, tizimning energiyasiga qarab muayyan holatda bo‘lish ehtimolini ifodalaydi. Ikkinchisi esa taqsimot zichligini, ya’ni ideal gaz zarrachalarining tezlik va koordinatalar bo‘yicha taqsimlanishini tavsiflaydi.
Taqsimot tahlili
Boltsman taqsimoti — diskret taqsimot bo‘lib, ma’lum bir holat yuzaga kelish ehtimolining shu holat energiyasi va tizim haroratiga bog‘liqligini ifodalaydi. U quyidagicha yoziladi:
bu yerda — holat ehtimoli, holat indeksi , — holat energiyasi, holat indeksi , — Boltsman doimiysi, — harorat, esa ko‘rilayotgan tizim uchun mavjud barcha holatlar soni. Normallovchi maxraj — bu kanonik statistik yig‘indi
- .
U barcha mavjud holatlarning yuzaga kelish ehtimolliklari yig‘indisi birga teng bo‘lishini ta’minlaydi.
Boltsman taqsimoti entropiyani
quyidagi shartda maksimallashtiradi: energiyaning belgilangan o‘rtacha qiymatiga teng bo‘lishi kerak (isbotlashda Lagranj ko‘paytuvchilari usuli qo‘llanadi).
Statistik yig‘indini hisoblash uchun ko‘rilayotgan tizimda mavjud holatlarning energiyalari ma’lum bo‘lishi kerak. Atomlar uchun statistik yig‘indi qiymatlarini quyidagi ma’lumotlar bazasidan topish mumkin: atom spektrlari bo‘yicha NIST.
Boltsman taqsimotiga ko‘ra, energiyasi past holatlarda zarrachalarning bo‘lish ehtimoli energiyasi yuqori holatlardagidan doimo kattaroq bo‘ladi. Taqsimot va holatlarda bo‘lish ehtimolliklarining nisbatini ham beradi (yuqoridagi rasmga qarang):
- ,
bu yerda va — mos ravishda va holatlarning yuzaga kelish ehtimolliklari, va esa shu holatlarning energiyalaridir.
Boltsman taqsimoti zarrachalarning, masalan, atomlar yoki molekulalarning ular uchun mavjud energetik holatlar bo‘yicha taqsimlanishini tavsiflashda qo‘llanadi. Ko‘p sonli zarrachalardan iborat tizimda biror zarrachaning holatda bo‘lish ehtimoli tizimdan tasodifiy tanlangan zarrachaning holatini tekshirganda uning holatda ekanini aniqlash ehtimoliga amalda teng. Bu ehtimol holatdagi zarrachalar ulushidir. Bu ulush ( holatdagi zarrachalar soni) ning jami zarrachalar soni ga nisbatiga teng:
- .
Avval ko‘rganimizdek, shu ehtimolni, ya’ni holatdagi zarrachalar ulushini Boltsman taqsimoti yordamida topish mumkin. Demak, holatdagi zarrachalar ulushining shu holat energiyasiga bog‘liqligini ifodalovchi tenglama quyidagi ko‘rinishga ega:
Bu tenglama spektroskopiyada katta ahamiyatga ega. Bu sohada atom yoki molekulalarning bir holatdan boshqa holatga o‘tishi bilan bog‘liq spektral chiziqlar kuzatiladi. Bunday o‘tish sodir bo‘lishi uchun boshlang‘ich holatda o‘tishni amalga oshira oladigan zarrachalar bo‘lishi kerak. Ushbu shart bajarilishini boshlang‘ich holatdagi zarrachalar ulushini aniqlash orqali tekshirish mumkin. Agar bu ulush juda kichik bo‘lsa, hisoblash bajarilgan haroratda bunday o‘tish, ehtimol, kuzatilmaydi. Umuman olganda, boshlang‘ich holatda molekulalar ulushining katta bo‘lishi ikkinchi holatga ko‘proq o‘tishlar sodir bo‘lishini, demak, spektral chiziq kuchliroq bo‘lishini anglatadi. Biroq spektral chiziq intensivligiga boshqa omillar ham ta’sir qiladi. Masalan, u ruxsat etilgan yoki taqiqlangan o‘tish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Boltsman taqsimoti softmax funksiyasi bilan bog‘liq. Undan mashinaviy o‘rganishda foydalaniladi.