| Toshkent zilzilasi | |
|---|---|
| 41°19′26″ sh. k. 69°16′20″ sh. u.HGЯO | |
| Sana va vaqt | 26-aprel, 1966-yil |
| Rixter shkalasi bo‘yicha magnituda |
5,2 (Rixter shkalasida) 5,1-5,3 (moment magnitudasi bo‘yicha) |
| Gipomarkaz chuqurligi | 3 dan 8 km gacha |
| Epitsentrning joylashuvi | Toshkent |
| Ta’sir ko‘rgan mamlakatlar (hududlar) |
· · · · |
| Jabrlanganlar | 8 kishi halok bo‘lgan va bir necha yuz kishi jarohatlangan |
| Takroriy silkinishlar (aftershoklar) | bir nechta |
Toshkent zilzilasi (o‘zb. Toshkent zilzilasi) — halokatli zilzila (magnitudasi taxminan 5, epitsentrda yer yuzasidagi silkinish kuchi 8-9 ballga (MSK-64 shkalasi bo‘yicha) yetgan) bo‘lib, u 26-aprel 1966-yili soat 05:23 da Toshkentda.
Tarixi
Toshkent zilzilasi ertalab soat 5:23 da (26-aprel, 1966-yil) Toshkent markazidagi qadimiy qal’a o‘rniga deyarli to‘g‘ri keladigan joyda sodir bo‘lgan. Magnitudasi nisbatan kichik (M=5,2, Rixter shkalasi bo‘yicha), biroq o‘chog‘i sayoz (8 dan 3 km gacha chuqurlikda) joylashgani sababli u 8—9 ball kuchdagi silkinishlarni (12 balli MSK-64 shkalasi bo‘yicha) keltirib chiqardi hamda shahar markazidagi inshootlar jiddiy shikastlandi. Eng kuchli vayronagarchilik kuzatilgan hudud taxminan o‘n kvadrat kilometrni tashkil etdi. Poytaxt chekkalarida esa zilzilaning seysmik ta’siri 6 ballga zo‘rg‘a yetdi. Tuproqning kuchli tebranishlari chastotasi 2—3 Gts bo‘lib, 10—12 soniya davom etdi.
Aholisi bir million bo‘lgan shaharda nisbatan kam odam jabrlangani (8—13 kishi halok bo‘lgan va bir necha yuz kishi jarohatlangan) seysmik tebranishlarning gorizontal emas, balki vertikal yo‘nalishda ustun bo‘lgani bilan izohlanadi. Shu tufayli hatto eskirgan paxsa uylar ham butunlay qulab tushmagan. Jarohatlanish sabablarining tahliliga ko‘ra, 10 % holatda devor va tomlarning qulashi, 35 % holatda esa bino va inshootlarning konstruktiv qismlari (suvoq, gipsli bezaklar, g‘ishtlar va shu kabilar) hamda uy-ro‘zg‘or buyumlarining qulashi yoki tushishi jarohatlarga sabab bo‘lgan. 55 % holatda esa jarohatlar vahima va qo‘rquv ta’sirida jabrlanganlarning o‘zlari anglamagan holda qilgan harakatlari (yuqori qavatlardan sakrash, turli buyumlarga urilib olish va shu kabilar) oqibatida yuz bergan. Biroq keyinchalik hatto kuchsiz takroriy silkinishlar (aftershoklar).
Oqibatlari
Zilzila oqibatida Toshkentning markaziy qismi deyarli butunlay vayron bo‘lgan. 2 million kvadrat metrdan ortiq turar joy maydoni, 236 ta ma’muriy bino, 700 ga yaqin savdo va umumiy ovqatlanish obyekti, 26 ta kommunal korxona, 181 ta ta’lim muassasasi, 36 ta madaniyat muassasasi, 185 ta tibbiyot va 245 ta sanoat binosi vayron bo‘lgan. O‘sha paytda bir yarim million aholi yashagan Toshkentda 78 ming oila yoki 300 mingdan ortiq kishi boshpanasiz qolgan. Hukumat qarori bilan vayron bo‘lgan eski, bir qavatli paxsa uylarni tiklash o‘rniga ularning joyida zamonaviy ko‘p qavatli uylar qurilgan. Shahar 3,5 yil ichida to‘liq qayta tiklangan.
Yirik shahar markazini bunday keng ko‘lamda qayta qurish butun SSSRning Toshkentni tiklashga ko‘rsatgan yordami tufayli mumkin bo‘lgan. Ittifoqdosh respublikalarning sa’y-harakatlari bilan shahar qayta qurilib, bir qancha yangi mikrorayonlar ham shahar markazida, ham uning janubi-g‘arbiy qismidagi bo‘sh hududlarda, jumladan, Chilonzorda barpo etilgan. Ko‘plab uylar, mavzelar va ko‘chalar uzoq yillar davomida o‘sha og‘ir davrda Toshkentga yordam bergan shaharlar nomi bilan atalgan. Ushbu voqea xotirasiga «Jasorat» memorial majmuasi bunyod etilgan. MIIT talabalar qurilish otryadi Toshkentni aylanib o‘tuvchi 41 kilometr temiryo‘lni hamda shaharni qayta tiklash uchun kelayotgan qurilish yuklarini qabul qilish maqsadida Chilonzor va Sergeli tumanlarida ikkita berk yo‘lli temiryo‘l stansiyasini qurgan.
Adabiyotda aks etishi
Lukyanenkoning «Bugun, oyijon!» qissasi «Rus oroli» turkumiga kiradi. Unda bosh qahramonlar qadimgi misrlik qizaloqni qutqaradi, biroq vaqt mashinasidagi texnik nosozlik tufayli uni 1966-yilda zilziladan keyingi Toshkentda qoldirishga majbur bo‘lishadi. Qizaloq yetim deb qabul qilinib, bolalar uyida tarbiyalanadi. Keyinchalik esa u bosh qahramonlarning onasi bo‘lib chiqadi.
Adib Georgiy Sviridovning «G‘alaba osonlikcha qo‘lga kiritilmaydi» romanida Toshkent zilzilasi eslatib o‘tiladi. Roman SSSR Mudofaa vazirligi mukofotiga sazovor bo‘lgan.
Bu yerda esa sovuq tun qo‘ynida million aholi yashaydigan ulkan shahar ostidagi yer birdan qattiq larzaga keldi. Dahshatli, noma’lum, hali o‘rganilmagan bir kuch oyoq ostida, bir necha kilometr chuqurlikda qaynab-toshar, olovli massa bo‘lib yer qa’riga urilar, uni yorib chiqib, tashqariga otilishga intilardi.
— Aytishlaricha, Toshkent ostida dengiz bor, — dedi kimdir past ovozda ishonch bilan.
— Suvi esa xuddi qaynagan suvdek.
Havolalar
Adabiyotlar
- Raab, Nayjel (2014), 1966-yilgi Toshkent zilzilasi: tabiiy falokatning ijobiy va salbiy tomonlari, Sharqiy Yevropa tarixi yilnomalari (Jahrbücher für Geschichte Osteuropas), 62 (2): 273—294, JSTOR 43819634