| Viloyat | |
| Namangan viloyati | |
|---|---|
| o‘zb. Namangan viloyati / Наманган вилояти | |
| | |
| 41°00′ sh. k. 71°10′ sh. u.HGYaO | |
| Davlat | |
| Tarkibiga kiradi | 11 ta tuman |
| Ma’muriy markazi | Namangan |
| Viloyat hokimi | Shavkatjon Shokirjonovich Abdurazzoqov |
| Tarixi va geografiyasi | |
| Tashkil etilgan sana | 6-mart 1941 |
| Maydoni |
7440 km²
|
| Balandligi | 641 m |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5 |
| Eng yirik aholi punktlari | Namangan, Kosonsoy, Pop, To‘raqo‘rg‘on, Uchqo‘rg‘on, Haqqulobod, Chortoq, Chust |
| Aholisi | |
| Aholisi |
3066 ming kishi (2024)
|
| Aholi zichligi | 412 kishi/km² (4-o‘rin) |
| Millatlar | o‘zbeklar, ruslar, koreyslar, belaruslar, tojiklar, qirg‘izlar |
| Rasmiy til | o‘zbek tili |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Qisqartmasi | UZ-NG |
| Kod — ISO 3166-2 | UZ-NG |
| Avtomobil raqami kodi | 16 (eski, 1998—2008), 50-59 (yangi, 2008-yildan) |
|
|
|
| Rasmiy veb-sayt | |
|
|
|
Namangan viloyati (o‘zb. Namangan viloyati / Наманган вилояти) — ma’muriy-hududiy birlik sifatida O‘zbekiston Respublikasi tarkibiga kiradi. Ma’muriy markazi — Namangan shahri. Undan 305 km uzoqlikda Toshkent joylashgan.
Tarixi
Namangan viloyati 6-mart 1941-yilda (bungacha uning hududi Farg‘ona viloyati tarkibida bo‘lgan) SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining farmoni bilan tashkil etilgan, O‘zbekiston SSR tarkibida bo‘lgan. Viloyat tarkibiga Kosonsoy, Namangan, Norin, Pop, To‘raqo‘rg‘on, Uychi, Uchqo‘rg‘on, Chust va Yangiqo‘rg‘on tumanlari hamda viloyatga bo‘ysunuvchi Namangan va Chust shaharlari kiritilgan.
1950-yilda Chortoq tumani tashkil etilgan, 1952-yilda esa — Zadaryo tumani. Bu ikki tuman 1959-yilda tugatilgan.
25-yanvar 1960-yilda Namangan viloyati tugatilib, hududi Andijon va Farg‘ona viloyatlari tarkibiga qo‘shilgan (Namangan shahri esa bevosita Andijon shahriga bo‘ysundirilgan). Viloyat 18-dekabr 1967-yilda qayta tashkil etilgan. Qayta tashkil etilgan paytda viloyat tarkibiga Zadaryo, Namangan, Pop, Uychi, Uchqo‘rg‘on, Chust va Yangiqo‘rg‘on tumanlari hamda Namangan shahri kirgan.
1970-yilda To‘raqo‘rg‘on tumani, 1973-yilda Kosonsoy va Norin tumanlari, 1980-yilda Chortoq tumani tashkil etilgan. 1969-yilda Chust, 1974-yilda Uchqo‘rg‘on, 1979-yilda Kosonsoy, 1983-yilda Chortoq, 1988-yilda Haqqulobod viloyatga bo‘ysunuvchi shahar maqomini olgan.
Geografiyasi
Hududining maydoni — 7900 km². Namangan viloyati Farg‘ona vodiysining shimoliy qismida, Sirdaryoning o‘ng qirg‘og‘ida joylashgan.
G‘arbda Toshkent viloyati bilan (ular Qamchiq dovoni orqali tutashadi), janubi-g‘arbda esa — So‘g‘d viloyati (Tojikiston Respublikasi), sharqda — Andijon viloyati, janubda — Farg‘ona viloyati, shimolda — Olabuqa tumani (Jalolobod viloyati , Qirg‘iziston) bilan chegaradosh.
Iqlimi
Iqlimi kontinental: yozi quruq, qishi yumshoq va nam. Ayrim joylarda (Uchqo‘rg‘on tumanida) subtropik iqlim kuzatiladi.
Aholisi
Viloyat aholisi 2 810 900 kishini tashkil etadi (1-yanvar, 2020-yil holatiga ko‘ra). Eng yirik shahar — uning ma’muriy markazi Namangan bo‘lib, aholisi 626 200 kishini tashkil etadi.
Qolgan shaharlardagi aholi soni Namangannikidan ancha kam (2011-yildagi ma’lumotlar, kishi):
- Chust — 71 200,
- Chortoq — 56 600,
- Kosonsoy — 49 700,
- Uchqo‘rg‘on — 37 100,
- Haqqulobod — 31 900,
- To‘raqo‘rg‘on — 27 300,
- Pop — 25 400.
2009-yilda bir qancha qishloqlarga shaharcha maqomi berilgan. Natijada 2008–2011-yillarda viloyatning urbanizatsiya darajasi 37% dan 64,3% gacha ko‘tarilgan.
Viloyat aholisining milliy tarkibi: o‘zbeklar — 88,4%, tojiklar — 8,8%, ruslar — 0,7%, qirg‘izlar — 2,0%, boshqa millat vakillari — 1,0%.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan do‘stlik aloqalari qo‘mitasining rasmiy saytida Namangan viloyatidagi milliy ozchiliklar soni haqida 1-yanvar, 2017-yil holatiga oid quyidagi ma’lumotlar e’lon qilingan:
- qirg‘izlar — 22 932 kishi .
- koreyslar — 3 023 kishi
- ruslar — 11 857 kishi
- tojiklar — 235 030 kishi
Ma’muriy-hududiy bo‘linishi

1 Chortoq tumani (markazi — Chortoq),
2 Chust tumani (markazi — Chust),
3 Kosonsoy tumani (markazi — Kosonsoy),
4 Mingbuloq tumani (markazi — Jomasho‘y shaharchasi),
5 Namangan tumani (markazi — Toshbuloq shaharchasi),
6 Norin tumani (markazi — Haqqulobod),
7 Pop tumani (markazi — Pop),
8 To‘raqo‘rg‘on tumani (markazi — To‘raqo‘rg‘on),
9 Uchqo‘rg‘on tumani (markazi — Uchqo‘rg‘on),
10 Uychi tumani (markazi — Uychi shaharchasi),
11 Yangiqo‘rg‘on tumani (markazi — Yangiqo‘rg‘on shaharchasi).
Viloyat 11 ta ma’muriy birlik (tuman), 12 ta shaharcha, qariyb 100 ta qishloq va 8 ta shahardan iborat:
Viloyatning ma’muriy markazi — Namangan shahri. 1941-yilgacha u Farg‘ona shahriga bo‘ysungan, 1960-yil yanvaridan 1967-yil dekabrigacha esa Andijon viloyati tarkibida bo‘lib, bevosita Andijon shahriga bo‘ysungan.
Pop tumani hududidagi anklav Tojikistonga tegishli — Sarvakdir.
2020-yilda Namangan shahri tarkibida Davlatobod tumani tashkil etilgan. Uning maydoni 46,86 km², aholisi qariyb 140 ming kishi bo‘lib, tarkibida 25 ta mahalla fuqarolar yig‘ini hamda Namangan xalqaro aeroporti mavjud.
| Tuman (shahar) | Hududi, km² (01.01.2021) | Aholisi, ming kishi (01.01.2020) | Shaharlar (01.01.2021) | Shaharchalar (01.01.2021) | Mahallalar (01.01.2021) | Qishloq aholi punktlari (01.01.2021) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Namangan (shahar) | 150 | 644,8 | 1 | 104 | ||
| Kosonsoy tumani | 517 | 212,9 | 1 | 10 | 59 | 41 |
| Mingbuloq tumani | 741 | 128,4 | 7 | 40 | 50 | |
| Namangan tumani | 203 | 179,8 | 5 | 53 | 36 | |
| Norin tumani | 207 | 166,1 | 1 | 8 | 57 | 35 |
| Pop tumani | 2910 | 222,7 | 1 | 15 | 77 | 47 |
| To‘raqo‘rg‘on tumani | 273 | 228,0 | 1 | 13 | 67 | 25 |
| Uychi tumani | 304 | 216,8 | 13 | 56 | 39 | |
| Uchqo‘rg‘on tumani | 300 | 174,6 | 1 | 4 | 64 | 43 |
| Chortoq tumani | 377 | 202,2 | 1 | 10 | 57 | 19 |
| Chust tumani | 937 | 269,3 | 1 | 11 | 70 | 24 |
| Yangiqo‘rg‘on tumani | 525 | 221,8 | 19 | 71 | 29 | |
| Namangan viloyati bo‘yicha jami: | 7444 | 2867,4 | 8 | 115 | 775 | 388 |
Jadvalda Namangan shahri hamda Namangan, Uychi va Yangiqo‘rg‘on tumanlarining maydoni va aholisi haqidagi rasmiy ma’lumotlar keltirilgan. Ularda 2016-yilda ushbu tumanlar hududining taxminan 96 ming kishi yashaydigan bir qismi Namangan shahri tarkibiga o‘tkazilgani hisobga olingan.
Iqtisodiyoti
Viloyatda ipakchilik va to‘qimachilik ishlab chiqarishi, poyabzal tayyorlash hamda paxtani qayta ishlash rivojlangan. Viloyatning asosiy qishloq xo‘jaligi mahsulotlari — vino, paxta, mevalar va ipakchilik uchun xomashyodir.
Viloyatning sanoat jihatidan ikkinchi yirik shahri bo‘lgan Uchqo‘rg‘onda un tegirmoni va to‘qimachilik kombinatlari, yog‘ ekstraksiyasi, paxtani qayta ishlash, baliq yetishtirish, g‘isht, plastmassa bochkalar, plastmassani qayta ishlash va mineral suv ishlab chiqarish zavodlari, shuningdek, mebel va trikotaj fabrikalari mavjud.
To‘raqo‘rg‘on shahrida avtomobillarni ta’mirlash sexi, kimyo zavodlari, elektromexanika korxonalari hamda quritilgan mevalar ishlab chiqarish fabrikasi joylashgan.
Xalq hunarmandchiligi orasida o‘zbek milliy pichoqlarini tayyorlaydigan Chust fabrikasi alohida ajralib turadi. Chust pichoqlari sayyohlar orasida juda mashhur.
2020-yilda Hyundai brendi ostida avtomobillar ishlab chiqaradigan, qiymati 200 million AQSH dollari bo‘lgan zavod qurilishi boshlangan.
Kompaniya dastlab 400 tagacha yuk mashinasi, mikroavtobus va avtobus ishlab chiqarishni, keyinchalik esa ishlab chiqarish hajmini bosqichma-bosqich 2,5 ming donagacha oshirishni rejalashtirgan. O‘rta muddatli istiqbolda ishlab chiqarishning mahalliylashtirish darajasi avtomobillarning 50% iga yetishi mumkinligi qayd etilgan.
Transporti
Viloyat hududidagi temiryo‘llarning umumiy uzunligi qariyb 140 km. 2016-yilda Angren — Pop yo‘nalishidagi 120 km uzunlikdagi temiryo‘l qurilishi yakunlangan (loyiha qiymati — 2,5 milliard AQSH dollari). Yangi Pop — Namangan temiryo‘li qurilishi davom etmoqda.
Avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi — 11 800 km (shundan qariyb 4000 km asfalt-beton qoplamali). Toshkent tomonga qatnov (Qamchiq dovoni orqali amalga oshiriladi).
Namanganda metropoliten qurilishi loyihalashtirilmoqda.
Sog‘liqni saqlash
Viloyatda Chotqol tog‘ etaklarida joylashgan balchiq bilan davolash kurorti faoliyat ko‘rsatadi. Respublika shoshilinch tibbiy yordam markazi hamda «Saydana», «Anamed» va «Doctor A» tibbiyot klinikalari alohida o‘rin tutadi.
Hokimiyat
1948—1950-yillarda O‘zbekiston SSR Kommunistik partiyasi Namangan viloyat qo‘mitasining birinchi kotibi Nuriddin Muhitdinov bo‘lgan.
Pop tumani agrosanoat majmuasiga uzoq vaqt davomida Ahmadjon Odilov rahbarlik qilgan. U qayta qurish yillarida hibsga olinib, mulkni talon-toroj qilish va korrupsiyada ayblangani sabab ko‘p yillarni qamoqda o‘tkazgan.
Viloyatda ijro hokimiyati Namangan viloyati hokimiyatiga tegishli (2015-yildan hokim — Xayrullo Bozorov). Qonun chiqaruvchi hokimiyatni hokimiyat tarkibidagi senat amalga oshiradi.
Hokimlar
- Jabborov To‘lqin Otaxonovich (17.09.2004-yilgacha),
- Ikromxon Najmiddinov (17.09.2004-yildan),
- Yusupov Bahodir Tursunovich (?—26.11.2015),
- Bozorov Xayrullo Hayitboyevich (26.11.2015-yildan).
- Abdurazzoqov Shavkat (25.09.2020-yildan)
Diqqatga sazovor joylar
Viloyatda 27 ta tarixiy obida va muqaddas qadamjo mavjud bo‘lib, ularning ko‘pchiligi davlat muhofazasiga olingan. Jumladan:
- Mulla Qirg‘iz madrasasi (1910-yilda qurilgan),
- Mavlon buva maqbarasi
- Devona buva maqbarasi
- Ota Valixon to‘ra masjidi,
- Shayx Ishoq Eshon masjidi,
- Hazrati Mavlono Lutfulloh Chustiy majmuasi,
- Mulla Bozor Oxund maqbarasi,
- Baliqli mozor muqaddas qadamjosi,
- Buloqdi mozor muqaddas qadamjosi,
- Bibi Ona muqaddas qadamjosi.
Mashhur vatandoshlar
- Umarshayx Mirzo — Farg‘ona amiri (1469—1494), Amir Temurning evarasining farzandi, Hindistondagi Buyuk mo‘g‘ullar imperiyasi asoschisi Boburning otasi (Temuriylar davlati).
- Bobur — Buyuk mo‘g‘ullar imperiyasi asoschisi (u vatanidan uzoqda bo‘lganida bir she’r yozgan va unda «Anda jonim qoldi» degan misra bor. Bu «nihol ichida jonim qoldi» degan ma’noni bildiradi. Bu yerda uning otasi Umarshayx Mirzoning vafoti yoki Andijon shahri nazarda tutilgan bo‘lishi mumkin (ehtimol, Andijon nazarda tutilgan, chunki ocherkning o‘zi «Andajonim qoldi» deb ataladi; insonning joni o‘zi tug‘ilgan joyda ham qolishi mumkin). Tarixdan ma’lumki, Boburning otasi Farg‘onani Axs (Andijon) yoki Axsikentdan (Namangan viloyati) boshqargan. Otasi vafot etgach, 9 yoshidan Boburning o‘zi ham shu hududni boshqargan. Biroq Z. Bobur barcha ocherklarida Farg‘ona viloyatining poytaxti hamda o‘zi tug‘ilib yashagan shahar sifatida Andijonni ko‘rsatadi. (1620-yilda Axsikent shahri zilzila oqibatida butunlay vayron bo‘lgan, zilziladan omon qolgan Axsikent aholisi qo‘shni Namanganga ko‘chib o‘tgan). «Boburnoma»dagi mashhur iqtiboslar Bobur Buyuk mo‘g‘ullar davlati hukmdori bo‘lgan paytida sevimli shahrini sog‘inganini ko‘rsatadi. U shunday yozgan: «Andijonni ko‘rmagan kishi hurmatga munosib emas, osmoniy sayohatlarda Andijonni eslamaydigan kishi ham shunday». Shuningdek, Z. Bobur qadimgi Andijonni (2500 yillik tarixga ega) xronologik bayonida Markaziy Osiyodagi uchinchi shahar sifatida ta’riflagan: «Andijondagi ark ahamiyati va kattaligi jihatidan faqat Samarqand va Kesh (Kitob) arklaridan keyin turadi». Andijon shahrida (janubi-sharqdagi Bog‘ishamol turar joy mavzesida) buyuk sarkarda Z. Bobur sharafiga 357 gektarlik bog‘ barpo etilgan, buyuk shoir Z. Boburning mulohaza yuritish ayvoni qayta tiklangan. Ushbu milliy bog‘da «Bobur va jahon merosi» muzeyi ham tashkil etilib, unga Hindiston, Pokiston va Afg‘onistondan Boburga oid solnomalar topshirilgan). Andijonda (sobiq Bobur maydonida) Bobur uy-muzeyi ta’mirlangan. Hozir Bobur maydoni Andijonning eski shahar qismidan markazga, viloyat hokimiyati qarshisiga ko‘chirilgan va bosh maydon hisoblanadi. Bobur nomi Qirg‘izistonning O‘sh shahridagi muqaddas Sulaymon tog‘ida ham abadiylashtirilgan; bu yerda Boburning yozgi qarorgohi joylashgan.
- Ahmadjon Odilov (Adilov) (o‘zb. Ahmadjon Odilov; 1-may 1925, Namangan uyezdi — 27-sentabr 2017, Namangan viloyati) — nufuzli o‘zbek siyosatchisi, Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1965), KPSS Markaziy taftish komissiyasi a’zosi (1966—1971-yillarda).
- Boborahim Mashrab (1657, Namangan — 1711, Balx) — o‘zbek adabiyoti mumtoz namoyandasi, shoir va mutafakkir, tasavvufning tariqat yo‘nalishi izdoshi hamda Naqshbandiya so‘fiylik tariqati darveshi (boshqa manbalarga ko‘ra, Mashrab qalandarlar tariqatiga mansub bo‘lgan).
- Abdurahmonov Ibrohim Yo‘lchiyevich (19-fevral 1975-yilda tug‘ilgan) — o‘zbekistonlik davlat arbobi va olim, O‘zbekiston Fanlar akademiyasining akademigi va Jahon fanlar akademiyasining akademigi.
- Odil Ahmedov — o‘zbekistonlik futbolchi, Xitoyning «Shanxay SIPG» klubida tayanch yarim himoyachi. 2007-yildan O‘zbekiston milliy terma jamoasi safida o‘ynaydi.
- Yoqub Ahmedov — o‘zbek teatr va kino aktyori, SSSR xalq artisti.
- Bo‘yxonova Zulayho Mamajonovna — o‘zbek xonandasi, O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan artist, O‘zbekiston xalq artisti.
- Ibrohimov Mirzaolim Ibrohimovich (1928—2014) — taniqli davlat va jamoat arbobi.
- Eshonto‘rayeva Sara Abdurahmonovna (1911—1998) — teatr aktrisasi, SSSR xalq artisti (1951).
- Usmonov Alisher Burxonovich — rossiyalik tadbirkor, milliarder (Forbes jurnali ma’lumotiga ko‘ra), Xalqaro qilichbozlik federatsiyasi prezidenti (FEI).
- Ummatov Rustamjon (1952) — yozuvchi, shoir, tarjimon va publitsist.
- Fayz (Turdiyev) Alisher — o‘zbek xonandasi.
Havolalar
- Namangan viloyati sayti
- Namangan viloyati hokimiyati. Arxivlangan: asl nusxa (11-oktabr 2009-yil).
- SSSR davridagi Namangan viloyati avtomobil raqamlari