Ishqoriy yer metallari nima

Guruh →2
↓ Davr
2
4
9,0121831
1s² 2s²
3
12
Magniy
24,305
3s2
4
20
Kalsiy
40,078
4s2
5
38
Stronsiy
87,62
5s2
6
56
Bariy
137,327
6s2
7
88
Radiy
(226)
7s2

Ishqoriy-yer metallari — kimyoviy elementlarning 2-guruhini tashkil etadigan davriy jadval elementlari: berilliy (Be), magniy (Mg), kalsiy (Ca), stronsiy (Sr), bariy (Ba), radiy (Ra). Agar faraziy 120-element kashf etilsa, u unbiniliy deb ataladi va tashqi elektron qavatining tuzilishiga ko‘ra ishqoriy-yer metallari qatoriga ham kiritiladi.

Berilliy va magniy

Ilgari Be va Mg ishqoriy-yer metallariga kiritilmagan, chunki ularning gidroksidlari ishqor hisoblanmaydi. Be(OH)2 — amfoter gidroksid. Mg(OH)2 — kam eriydigan asos bo‘lib, kuchsiz ishqoriy muhit hosil qiladi va indikator rangini o‘zgartiradi.

Boshqa barcha ishqoriy-yer metallaridan farqli ravishda, Be suv bilan reaksiyaga kirishmaydi, Mg esa odatdagi sharoitda juda sekin reaksiyaga kirishadi.

Biroq hozirgi vaqtda IUPAC ta’rifiga ko‘ra, berilliy va magniy ishqoriy-yer metallariga kiradi.

Fizik xossalari

Ko‘pincha ishqoriy-yer metallari qatoriga faqat kalsiy, stronsiy, bariy va radiy, kamroq hollarda esa magniy va berilliy kiritiladi. Biroq IUPAC nomenklaturasiga ko‘ra, 2-guruhdagi barcha elementlar ishqoriy-yer metallari hisoblanishi kerak. Bu guruhning birinchi elementi — berilliy — aksariyat xossalariga ko‘ra, o‘zi mansub guruhning og‘irroq analoglariga qaraganda alyuminiyga ancha yaqin (diagonal o‘xshashlik). Bu guruhning ikkinchi elementi — magniy — ishqoriy-yer metallariga xos ayrim kimyoviy xossalarga ega. Biroq boshqa jihatlari, ayniqsa kimyoviy faolligining ancha pastligi bilan ulardan sezilarli farq qiladi va qator xossalari bo‘yicha alyuminiyga ham o‘xshaydi.

Barcha ishqoriy-yer metallari kulrang bo‘lib, xona haroratida qattiq holatda bo‘ladi. Ishqoriy metallardan farqli o‘laroq, ular ancha qattiq bo‘lib, aksariyatini pichoq bilan kesib bo‘lmaydi (stronsiy bundan mustasno). Ishqoriy-yer metallari zichligining ortishi faqat kalsiydan boshlab kuzatiladi. Eng og‘iri — radiy bo‘lib, uning zichligi germaniy zichligiga yaqin (ρ= 5,5 g/sm3).

Ishqoriy-yer metallarining elektr o‘tkazuvchanligi ishqoriy metallarnikiga taxminan teng.

Umuman olganda, ikkinchi guruh metallari ishqoriy metallarga nisbatan yuqoriroq zichlik va qattiqlikka ega.

Ishqoriy-yer metallarining ayrim atom va fizik xossalari
Atom
raqami
Nomi,
belgisi
Izotoplar soni (tabiiy + sun’iy) Atom massasi Ionlanish energiyasi, kJ·mol−1 Elektronga moyillik, kJ·mol−1 Elektrmanfiylik Metall radiusi, nm (Poling bo‘yicha) Ion radiusi, nm

(Poling bo‘yicha)

terish,
°C
tqaynash,
°C
ρ,
g/sm³
ΔHerish, kJ·mol−1 ΔHqaynash, kJ·mol−1
4 Berilliy Be 1+11a 9,012182 898,8 -50 (taxminiy) 1,57 0,169 0,031 1278 2970 1,848 12,21 309
12 Magniy Mg 3+19a 24,305 737,3 -40 (taxminiy) 1,31 0,24513 0,065 650 1105 1,737 9,2 131,8
20 Kalsiy Ca 5+19a 40,078 589,4 2,37 1,00 0,279 0,099 839 1484 1,55 9,20 153,6
38 Stronsiy Sr 4+35a 87,62 549,0 5,02 0,95 0,304 0,113 769 1384 2,54 9,2 144
56 Bariy Ba 7+43a 137,327 502,5 13,95 0,89 0,251 0,135 729 1637 3,5 7,66 142
88 Radiy Ra 46a 226,0254 509,3 9,65 (taxminiy) 0,9 0,2574 0,143 700 1737 5,5 8,5 113

a Radioaktiv izotoplar

Kimyoviy xossalari

Ishqoriy-yer metallarining tashqi energetik pog‘onasi elektron konfiguratsiyasi ns² bo‘lib, ular s-elementlar hisoblanadi. Bunga ishqoriy metallar, vodorod va geliy ham kiradi. Ikki valent elektronga ega bo‘lgan ishqoriy-yer metallari ularni oson berib yuboradi va ko‘pchilik birikmalarida +2 oksidlanish darajasini (juda kam hollarda +1) namoyon qiladi.

Ishqoriy-yer metallarining kimyoviy faolligi atom raqami ortgan sari oshadi. Yaxlit berilliy kislorod bilan ham, galogenlar bilan ham, hatto cho‘g‘lanib qizargan haroratda (600 °C gacha) reaksiyaga kirishmaydi. Kislorod va boshqa xalkogenlar bilan reaksiyaga kirishishi uchun yanada yuqori harorat kerak bo‘ladi (ftor — bundan mustasno). Magniy xona haroratida va undan yuqori haroratlarda (650 °C gacha) oksid pardasi bilan himoyalangan bo‘lib, keyingi oksidlanish sodir bo‘lmaydi. Kalsiy xona haroratida ham sekin-asta ichki qatlamlarigacha oksidlanadi (suv bug‘lari ishtirokida), kislorodda biroz qizdirilganda esa yonadi. Biroq xona haroratidagi quruq havoda barqaror. Stronsiy, bariy va radiy havoda tez oksidlanib, oksidlar va nitridlar aralashmasini hosil qiladi. Shu sababli ular ishqoriy metallar (rubidiy va seziy bundan mustasno: ular hatto kerosinda ham kuchli oksidlangani sababli faqat argon muhitida saqlanishi mumkin) hamda kalsiy singari kerosin qatlami ostida saqlanadi. Kalsiy, stronsiy va bariyning o‘ta toza oddiy modda reaktivlari esa inert argon muhiti bo‘lgan ampulalarda saqlanadi. Bundan tashqari, bariy va uning suvda eriydigan birikmalari zaharli. Shu bois bariy bilan ishlaganda nafas olish a’zolari va terini bariy tuzlari eritmalarining tegishidan himoya qilish kerak.

Ishqoriy-yer metallarining ozonidlari va superoksidlari batafsil o‘rganilmagan. Ular beqaror birikmalar bo‘lib, keng qo‘llanilmaydi.

Ishqoriy-yer metallari oksidlari va gidroksidlarining asoslik xossalari atom raqami ortishi bilan kuchayadi.

Oddiy moddalar

Berilliy kislotalarning kuchsiz va kuchli eritmalari bilan reaksiyaga kirishib, tuzlar hosil qiladi:

𝖡𝖾+𝟤𝖧+⟶𝖡𝖾𝟤++𝖧𝟤↑

biroq sovuq konsentrlangan nitrat kislota ta’sirida passivlanadi.

Berilliyning ishqorlarning suvli eritmalari bilan reaksiyasida vodorod ajralib chiqadi va gidroksoberillatlar hosil bo‘ladi:

𝖡𝖾+𝟤𝖮𝖧−+𝟤𝖧𝟤𝖮→[𝖡𝖾(𝖮𝖧)𝟦]𝟤−+𝖧𝟤↑

Reaksiya 400—500 °C haroratda suyuqlantirilgan ishqor bilan o‘tkazilganda dioksoberillatlar hosil bo‘ladi:

𝖡𝖾+𝟤𝖮𝖧−→𝖡𝖾𝖮𝟤𝟤−+𝖧𝟤↑

Magniy, kalsiy, stronsiy, bariy va radiy suv bilan reaksiyaga kirishib, ishqorlar hosil qiladi (magniy sovuq suv bilan juda sekin, biroq qizdirilgan magniy kukuni suvga solinganda, shuningdek, issiq suvda shiddat bilan reaksiyaga kirishadi):

𝖲𝗋+𝟤𝖧𝟤𝖮⟶𝖲𝗋(𝖮𝖧)𝟤+𝖧𝟤↑

Bundan tashqari, kalsiy, stronsiy, bariy va radiy vodorod, azot, bor, uglerod va boshqa metallmaslar bilan reaksiyaga kirishib, tegishli binar birikmalar hosil qiladi:

𝖢𝖺+𝖧𝟤⟶𝖢𝖺𝖧𝟤
𝟥𝖲𝗋+𝖭𝟤⟶𝖲𝗋𝟥𝖭𝟤

Oksidlar

Berilliy oksidi — amfoter oksid bo‘lib, konsentrlangan mineral kislotalar va ishqorlarda erib, tuzlar hosil qiladi:

𝖡𝖾𝖮+𝟤𝖭𝖺𝖮𝖧+𝖧𝟤𝖮⟶𝖭𝖺𝟤[𝖡𝖾(𝖮𝖧)𝟦]
𝖡𝖾𝖮+𝟤𝖧𝖢𝗅⟶𝖡𝖾𝖢𝗅𝟤+𝖧𝟤𝖮

ammo kuchsizroq kislotalar va asoslar bilan reaksiya sodir bo‘lmaydi.

Magniy oksidi suyultirilgan va konsentrlangan asoslar bilan reaksiyaga kirishmaydi, biroq kislotalar va suv bilan oson reaksiyaga kirishadi:

𝖬𝗀𝖮+𝟤𝖧𝖢𝗅⟶𝖬𝗀𝖢𝗅𝟤+𝖧𝟤𝖮
𝖬𝗀𝖮+𝖧𝟤𝖮⟶𝖬𝗀(𝖮𝖧)𝟤

Kalsiy, stronsiy, bariy va radiy oksidlari — asosli oksidlar. Ular suv, kislotalarning kuchli va kuchsiz eritmalari, shuningdek, amfoter oksidlar va gidroksidlar bilan reaksiyaga kirishadi:

𝖢𝖺𝖮+𝖧𝟤𝖮⟶𝖢𝖺(𝖮𝖧)𝟤
𝖲𝗋𝖮+𝟤𝖧𝖢𝗅⟶𝖲𝗋𝖢𝗅𝟤+𝖧𝟤𝖮
𝖡𝖺𝖮+𝖠𝗅𝟤𝖮𝟥 →ot 𝖡𝖺(𝖠𝗅𝖮𝟤)𝟤
𝖡𝖺𝖮+𝟤𝖠𝗅(𝖮𝖧)𝟥 →ot 𝖡𝖺(𝖠𝗅𝖮𝟤)𝟤+𝟥𝖧𝟤𝖮

Gidroksidlar

Berilliy gidroksidi amfoter xususiyatga ega: kuchli asoslar bilan reaksiyada berillatlar, kislotalar bilan esa berilliyning tegishli tuzlari hosil bo‘ladi:

𝖡𝖾(𝖮𝖧)𝟤+𝟤𝖪𝖮𝖧⟶𝖪𝟤𝖡𝖾𝖮𝟤+𝟤𝖧𝟤𝖮
𝖡𝖾(𝖮𝖧)𝟤+𝟤𝖧𝖢𝗅⟶𝖡𝖾𝖢𝗅𝟤+𝟤𝖧𝟤𝖮

Quyidagi gidroksidlar: magniy, kalsiy, stronsiy, bariy va radiy — asoslardir. Ularning asoslik kuchi kuchsiz Mg(OH)2 dan nihoyatda kuchli Ra(OH)2 gacha ortib boradi. Radiy gidroksidi kuchli korrozion modda bo‘lib, faolligi bo‘yicha kaliy gidroksididan ham ustun. Ular suvda yaxshi eriydi (magniy va kalsiy gidroksidlaridan tashqari). Bu gidroksidlar kislotalar, kislotali oksidlar, amfoter oksidlar va gidroksidlar bilan reaksiyaga kirishadi:

𝖡𝖺(𝖮𝖧)𝟤+𝖲𝖮𝟥⟶𝖡𝖺𝖲𝖮𝟦+𝖧𝟤𝖮
𝟥𝖲𝗋(𝖮𝖧)𝟤+𝟤𝖧𝟥𝖯𝖮𝟦⟶𝖲𝗋𝟥(𝖯𝖮𝟦)𝟤+𝟨𝖧𝟤𝖮
𝖱𝖺(𝖮𝖧)𝟤+𝖠𝗅𝟤𝖮𝟥⟶𝖱𝖺(𝖠𝗅𝖮𝟤)𝟤+𝖧𝟤𝖮
𝖡𝖺(𝖮𝖧)𝟤+𝖹𝗇(𝖮𝖧)𝟤⟶𝖡𝖺[𝖹𝗇(𝖮𝖧)𝟦]

Tabiatda uchrashi

Barcha ishqoriy-yer metallari Yerda turli miqdorlarda uchraydi. Kimyoviy faolligi yuqori bo‘lgani sababli ularning hech biri tabiatda erkin holatda uchramaydi. Eng keng tarqalgan ishqoriy-yer metali — kalsiy. Uning Yer po‘stlog‘i massasidagi ulushi turlicha baholanadi: 2 % dan 13,3 % gacha. Magniy ham deyarli shuncha tarqalgan bo‘lib, uning ulushi 2,35 % ni tashkil etadi. Tabiatda bariy va stronsiy ham uchraydi: Yer po‘stlog‘i massasidagi ulushlari mos ravishda 0,039 % va 0,0384 %. Berilliy nodir element bo‘lib, uning ulushi 2⋅10−4% ni tashkil etadi (Yer po‘stlog‘i massasiga nisbatan). Radioaktiv radiy barcha ishqoriy-yer metallari orasida eng nodiridir, biroq u juda oz miqdorda doimo uran rudalarida mavjud bo‘ladi. Xususan, uni bu rudalardan kimyoviy yo‘l bilan ajratib olish mumkin. Uning ulushi 1⋅10−10% (Yer po‘stlog‘i massasiga nisbatan)[ishonchli bo‘lmagan manba].

Biologik roli

Magniy hayvon va o‘simlik to‘qimalarida (masalan, xlorofillda) uchraydi. U fermentlar faoliyatida kofaktor vazifasini bajarib, ko‘plab fermentativ reaksiyalarda qatnashadi. Shuningdek, ATF sintezi uchun zarur, nerv impulslarining uzatilishida qatnashadi va tibbiyotda keng qo‘llaniladi (bishofitoterapiya va boshqalar). Kalsiy — o‘simliklar, hayvonlar va inson organizmida keng tarqalgan makroelement. Inson va boshqa umurtqali hayvonlar organizmidagi kalsiyning katta qismi skelet va tishlarda joylashgan. Suyaklarda kalsiy gidroksiapatit shaklida bo‘ladi. Kalsiy karbonatining turli shakllaridan umurtqasiz hayvonlarning ko‘plab guruhlari vakillarining mineral «skeletlari» tashkil topgan (g‘ovaktanlilar, bo‘shliqichlilar, mollyuskalar va boshqalar). Kalsiy ionlari qon ivishi jarayonida ishtirok etadi, shuningdek, hujayra ichida universal ikkilamchi vositachilardan biri vazifasini bajarib, turli hujayra ichki jarayonlarini boshqaradi: mushak qisqarishi, ekzositoz, shu jumladan, gormonlar va neyromediatorlar sekretsiyasini ham. Stronsiy tabiiy to‘qimalarda kalsiyning o‘rnini bosishi mumkin[aniqlashtirish kerak], chunki xossalari unga o‘xshash. Inson organizmidagi stronsiy massasi kalsiy massasining taxminan 1 % ini tashkil qiladi.

Hozircha berilliy, bariy va radiyning biologik roli haqida hech narsa ma’lum emas. Bariyning barcha birikmalari (sulfati bundan mustasno, chunki u juda kam eriydi) va berilliy birikmalari zaharlidir. Radiy nihoyatda radiotoksik. Organizmda u kalsiy singari harakat qiladi: organizmga kirgan radiyning taxminan 80 % i suyak to‘qimasida to‘planadi. Radiyning yuqori konsentratsiyalari osteoporoz, o‘z-o‘zidan yuz beradigan suyak sinishlari hamda suyak va qon hosil qiluvchi to‘qimaning xavfli o‘smalariga sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, radon — radiy parchalanishidan hosil bo‘ladigan gazsimon radioaktiv mahsulot ham xavf tug‘diradi.

Havolalar