| Guruh → | 2 | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ↓ Davr | |||||||
| 2 | |||||||
| 3 |
| ||||||
| 4 |
| ||||||
| 5 |
| ||||||
| 6 |
| ||||||
| 7 |
| ||||||
Ishqoriy-yer metallari — kimyoviy elementlarning 2-guruhini tashkil etadigan davriy jadval elementlari: berilliy (Be), magniy (Mg), kalsiy (Ca), stronsiy (Sr), bariy (Ba), radiy (Ra). Agar faraziy 120-element kashf etilsa, u unbiniliy deb ataladi va tashqi elektron qavatining tuzilishiga ko‘ra ishqoriy-yer metallari qatoriga ham kiritiladi.
Berilliy va magniy
Ilgari Be va Mg ishqoriy-yer metallariga kiritilmagan, chunki ularning gidroksidlari ishqor hisoblanmaydi. Be(OH)2 — amfoter gidroksid. Mg(OH)2 — kam eriydigan asos bo‘lib, kuchsiz ishqoriy muhit hosil qiladi va indikator rangini o‘zgartiradi.
Boshqa barcha ishqoriy-yer metallaridan farqli ravishda, Be suv bilan reaksiyaga kirishmaydi, Mg esa odatdagi sharoitda juda sekin reaksiyaga kirishadi.
Biroq hozirgi vaqtda IUPAC ta’rifiga ko‘ra, berilliy va magniy ishqoriy-yer metallariga kiradi.
Fizik xossalari
Ko‘pincha ishqoriy-yer metallari qatoriga faqat kalsiy, stronsiy, bariy va radiy, kamroq hollarda esa magniy va berilliy kiritiladi. Biroq IUPAC nomenklaturasiga ko‘ra, 2-guruhdagi barcha elementlar ishqoriy-yer metallari hisoblanishi kerak. Bu guruhning birinchi elementi — berilliy — aksariyat xossalariga ko‘ra, o‘zi mansub guruhning og‘irroq analoglariga qaraganda alyuminiyga ancha yaqin (diagonal o‘xshashlik). Bu guruhning ikkinchi elementi — magniy — ishqoriy-yer metallariga xos ayrim kimyoviy xossalarga ega. Biroq boshqa jihatlari, ayniqsa kimyoviy faolligining ancha pastligi bilan ulardan sezilarli farq qiladi va qator xossalari bo‘yicha alyuminiyga ham o‘xshaydi.
Barcha ishqoriy-yer metallari kulrang bo‘lib, xona haroratida qattiq holatda bo‘ladi. Ishqoriy metallardan farqli o‘laroq, ular ancha qattiq bo‘lib, aksariyatini pichoq bilan kesib bo‘lmaydi (stronsiy bundan mustasno). Ishqoriy-yer metallari zichligining ortishi faqat kalsiydan boshlab kuzatiladi. Eng og‘iri — radiy bo‘lib, uning zichligi germaniy zichligiga yaqin (ρ= 5,5 g/sm3).
Ishqoriy-yer metallarining elektr o‘tkazuvchanligi ishqoriy metallarnikiga taxminan teng.
Umuman olganda, ikkinchi guruh metallari ishqoriy metallarga nisbatan yuqoriroq zichlik va qattiqlikka ega.
| Atom raqami |
Nomi, belgisi |
Izotoplar soni (tabiiy + sun’iy) | Atom massasi | Ionlanish energiyasi, kJ·mol−1 | Elektronga moyillik, kJ·mol−1 | Elektrmanfiylik | Metall radiusi, nm (Poling bo‘yicha) | Ion radiusi, nm
(Poling bo‘yicha) |
terish, °C |
tqaynash, °C |
ρ, g/sm³ |
ΔHerish, kJ·mol−1 | ΔHqaynash, kJ·mol−1 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 4 | Berilliy Be | 1+11a | 9,012182 | 898,8 | -50 (taxminiy) | 1,57 | 0,169 | 0,031 | 1278 | 2970 | 1,848 | 12,21 | 309 |
| 12 | Magniy Mg | 3+19a | 24,305 | 737,3 | -40 (taxminiy) | 1,31 | 0,24513 | 0,065 | 650 | 1105 | 1,737 | 9,2 | 131,8 |
| 20 | Kalsiy Ca | 5+19a | 40,078 | 589,4 | 2,37 | 1,00 | 0,279 | 0,099 | 839 | 1484 | 1,55 | 9,20 | 153,6 |
| 38 | Stronsiy Sr | 4+35a | 87,62 | 549,0 | 5,02 | 0,95 | 0,304 | 0,113 | 769 | 1384 | 2,54 | 9,2 | 144 |
| 56 | Bariy Ba | 7+43a | 137,327 | 502,5 | 13,95 | 0,89 | 0,251 | 0,135 | 729 | 1637 | 3,5 | 7,66 | 142 |
| 88 | Radiy Ra | 46a | 226,0254 | 509,3 | 9,65 (taxminiy) | 0,9 | 0,2574 | 0,143 | 700 | 1737 | 5,5 | 8,5 | 113 |
a Radioaktiv izotoplar
Kimyoviy xossalari
Ishqoriy-yer metallarining tashqi energetik pog‘onasi elektron konfiguratsiyasi ns² bo‘lib, ular s-elementlar hisoblanadi. Bunga ishqoriy metallar, vodorod va geliy ham kiradi. Ikki valent elektronga ega bo‘lgan ishqoriy-yer metallari ularni oson berib yuboradi va ko‘pchilik birikmalarida +2 oksidlanish darajasini (juda kam hollarda +1) namoyon qiladi.
Ishqoriy-yer metallarining kimyoviy faolligi atom raqami ortgan sari oshadi. Yaxlit berilliy kislorod bilan ham, galogenlar bilan ham, hatto cho‘g‘lanib qizargan haroratda (600 °C gacha) reaksiyaga kirishmaydi. Kislorod va boshqa xalkogenlar bilan reaksiyaga kirishishi uchun yanada yuqori harorat kerak bo‘ladi (ftor — bundan mustasno). Magniy xona haroratida va undan yuqori haroratlarda (650 °C gacha) oksid pardasi bilan himoyalangan bo‘lib, keyingi oksidlanish sodir bo‘lmaydi. Kalsiy xona haroratida ham sekin-asta ichki qatlamlarigacha oksidlanadi (suv bug‘lari ishtirokida), kislorodda biroz qizdirilganda esa yonadi. Biroq xona haroratidagi quruq havoda barqaror. Stronsiy, bariy va radiy havoda tez oksidlanib, oksidlar va nitridlar aralashmasini hosil qiladi. Shu sababli ular ishqoriy metallar (rubidiy va seziy bundan mustasno: ular hatto kerosinda ham kuchli oksidlangani sababli faqat argon muhitida saqlanishi mumkin) hamda kalsiy singari kerosin qatlami ostida saqlanadi. Kalsiy, stronsiy va bariyning o‘ta toza oddiy modda reaktivlari esa inert argon muhiti bo‘lgan ampulalarda saqlanadi. Bundan tashqari, bariy va uning suvda eriydigan birikmalari zaharli. Shu bois bariy bilan ishlaganda nafas olish a’zolari va terini bariy tuzlari eritmalarining tegishidan himoya qilish kerak.
Ishqoriy-yer metallarining ozonidlari va superoksidlari batafsil o‘rganilmagan. Ular beqaror birikmalar bo‘lib, keng qo‘llanilmaydi.
Ishqoriy-yer metallari oksidlari va gidroksidlarining asoslik xossalari atom raqami ortishi bilan kuchayadi.
Oddiy moddalar
Berilliy kislotalarning kuchsiz va kuchli eritmalari bilan reaksiyaga kirishib, tuzlar hosil qiladi:
biroq sovuq konsentrlangan nitrat kislota ta’sirida passivlanadi.
Berilliyning ishqorlarning suvli eritmalari bilan reaksiyasida vodorod ajralib chiqadi va gidroksoberillatlar hosil bo‘ladi:
Reaksiya 400—500 °C haroratda suyuqlantirilgan ishqor bilan o‘tkazilganda dioksoberillatlar hosil bo‘ladi:
Magniy, kalsiy, stronsiy, bariy va radiy suv bilan reaksiyaga kirishib, ishqorlar hosil qiladi (magniy sovuq suv bilan juda sekin, biroq qizdirilgan magniy kukuni suvga solinganda, shuningdek, issiq suvda shiddat bilan reaksiyaga kirishadi):
Bundan tashqari, kalsiy, stronsiy, bariy va radiy vodorod, azot, bor, uglerod va boshqa metallmaslar bilan reaksiyaga kirishib, tegishli binar birikmalar hosil qiladi:
Oksidlar
Berilliy oksidi — amfoter oksid bo‘lib, konsentrlangan mineral kislotalar va ishqorlarda erib, tuzlar hosil qiladi:
ammo kuchsizroq kislotalar va asoslar bilan reaksiya sodir bo‘lmaydi.
Magniy oksidi suyultirilgan va konsentrlangan asoslar bilan reaksiyaga kirishmaydi, biroq kislotalar va suv bilan oson reaksiyaga kirishadi:
Kalsiy, stronsiy, bariy va radiy oksidlari — asosli oksidlar. Ular suv, kislotalarning kuchli va kuchsiz eritmalari, shuningdek, amfoter oksidlar va gidroksidlar bilan reaksiyaga kirishadi:
Gidroksidlar
Berilliy gidroksidi amfoter xususiyatga ega: kuchli asoslar bilan reaksiyada berillatlar, kislotalar bilan esa berilliyning tegishli tuzlari hosil bo‘ladi:
Quyidagi gidroksidlar: magniy, kalsiy, stronsiy, bariy va radiy — asoslardir. Ularning asoslik kuchi kuchsiz Mg(OH)2 dan nihoyatda kuchli Ra(OH)2 gacha ortib boradi. Radiy gidroksidi kuchli korrozion modda bo‘lib, faolligi bo‘yicha kaliy gidroksididan ham ustun. Ular suvda yaxshi eriydi (magniy va kalsiy gidroksidlaridan tashqari). Bu gidroksidlar kislotalar, kislotali oksidlar, amfoter oksidlar va gidroksidlar bilan reaksiyaga kirishadi:
Tabiatda uchrashi
Barcha ishqoriy-yer metallari Yerda turli miqdorlarda uchraydi. Kimyoviy faolligi yuqori bo‘lgani sababli ularning hech biri tabiatda erkin holatda uchramaydi. Eng keng tarqalgan ishqoriy-yer metali — kalsiy. Uning Yer po‘stlog‘i massasidagi ulushi turlicha baholanadi: 2 % dan 13,3 % gacha. Magniy ham deyarli shuncha tarqalgan bo‘lib, uning ulushi 2,35 % ni tashkil etadi. Tabiatda bariy va stronsiy ham uchraydi: Yer po‘stlog‘i massasidagi ulushlari mos ravishda 0,039 % va 0,0384 %. Berilliy nodir element bo‘lib, uning ulushi 2⋅10−4% ni tashkil etadi (Yer po‘stlog‘i massasiga nisbatan). Radioaktiv radiy barcha ishqoriy-yer metallari orasida eng nodiridir, biroq u juda oz miqdorda doimo uran rudalarida mavjud bo‘ladi. Xususan, uni bu rudalardan kimyoviy yo‘l bilan ajratib olish mumkin. Uning ulushi 1⋅10−10% (Yer po‘stlog‘i massasiga nisbatan)[ishonchli bo‘lmagan manba].
Biologik roli
Magniy hayvon va o‘simlik to‘qimalarida (masalan, xlorofillda) uchraydi. U fermentlar faoliyatida kofaktor vazifasini bajarib, ko‘plab fermentativ reaksiyalarda qatnashadi. Shuningdek, ATF sintezi uchun zarur, nerv impulslarining uzatilishida qatnashadi va tibbiyotda keng qo‘llaniladi (bishofitoterapiya va boshqalar). Kalsiy — o‘simliklar, hayvonlar va inson organizmida keng tarqalgan makroelement. Inson va boshqa umurtqali hayvonlar organizmidagi kalsiyning katta qismi skelet va tishlarda joylashgan. Suyaklarda kalsiy gidroksiapatit shaklida bo‘ladi. Kalsiy karbonatining turli shakllaridan umurtqasiz hayvonlarning ko‘plab guruhlari vakillarining mineral «skeletlari» tashkil topgan (g‘ovaktanlilar, bo‘shliqichlilar, mollyuskalar va boshqalar). Kalsiy ionlari qon ivishi jarayonida ishtirok etadi, shuningdek, hujayra ichida universal ikkilamchi vositachilardan biri vazifasini bajarib, turli hujayra ichki jarayonlarini boshqaradi: mushak qisqarishi, ekzositoz, shu jumladan, gormonlar va neyromediatorlar sekretsiyasini ham. Stronsiy tabiiy to‘qimalarda kalsiyning o‘rnini bosishi mumkin[aniqlashtirish kerak], chunki xossalari unga o‘xshash. Inson organizmidagi stronsiy massasi kalsiy massasining taxminan 1 % ini tashkil qiladi.
Hozircha berilliy, bariy va radiyning biologik roli haqida hech narsa ma’lum emas. Bariyning barcha birikmalari (sulfati bundan mustasno, chunki u juda kam eriydi) va berilliy birikmalari zaharlidir. Radiy nihoyatda radiotoksik. Organizmda u kalsiy singari harakat qiladi: organizmga kirgan radiyning taxminan 80 % i suyak to‘qimasida to‘planadi. Radiyning yuqori konsentratsiyalari osteoporoz, o‘z-o‘zidan yuz beradigan suyak sinishlari hamda suyak va qon hosil qiluvchi to‘qimaning xavfli o‘smalariga sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, radon — radiy parchalanishidan hosil bo‘ladigan gazsimon radioaktiv mahsulot ham xavf tug‘diradi.