| Fenolftalein | |
|---|---|
| | |
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Tizimli nomi |
4,4'-dioksiftalofenon |
| An’anaviy nomlari | Fenolftalein, purgen |
| Kimyoviy formulasi | C20H14O4 |
| Fizik xossalari | |
| Molyar massa | 318,31 g/mol |
| Zichligi | 1,3 g/sm³ |
| Issiqlik xossalari | |
| Harorat | |
| • suyuqlanish | 277—279 °C |
| • qaynash | 557,8 °C |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxat CAS raqami | 77-09-8 |
| PubChem | 4764 |
| Ro‘yxat EINECS raqami | 201-004-7 |
| SMILES | |
| InChI | |
| ChEBI | 34914 |
| ChemSpider | 4600 |
| Xavfsizlik | |
| Xavfning qisqacha tavsifi (H) |
H315, H350, H341, H361 |
| Ehtiyot choralari (P) |
P201, P281, P308+P313 |
| Ogohlantiruvchi so‘z | XAVFLI! |
| GHS piktogrammalari |
|
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa. | |
| Fenolftalein | |
|---|---|
| (pH indikatori) | |
| Quyi chegara | Yuqori chegara |
| pH 0 | pH 8,2 |
| to‘q sariq | rangsiz |
| Fenolftalein | |
|---|---|
| (pH indikatori) | |
| Quyi chegara | Yuqori chegara |
| pH 8.2 | pH 11 |
| rangsiz | to‘q pushti |
| Fenolftalein | |
|---|---|
| (pH indikatori) | |
| Quyi chegara | Yuqori chegara |
| pH 11 | pH 12 |
| to‘q pushti | rangsiz |
Fenolftalein (4,4'-dioksiftalofenon yoki 3,3-bis-(4-gidroksifenil)ftalid) — trifenilmetan bo‘yog‘i, kislota-asos indikatori bo‘lib, uning rangi rangsiz holatdan (pH < 8,2 bo‘lganda) qizil-binafsha, ya’ni «malina rang» (ishqoriy muhitda) tusgacha o‘zgaradi. pH > 12 bo‘lganda indikator yana rangsizlanadi.
Modda rangsiz yoki biroz sarg‘ish, rombsimon kristallardan iborat bo‘lib, suvda yomon, ammo spirtda va dietil efirda yaxshi eriydi. Fenolftaleinning sezilarli ta’mi yo‘q, biroq o‘ziga xos hidi bor.
Sintezi
Fenolftalein kondensatsiya reaksiyasi orqali fenol va ftal angidrididan 105—110 °C da ZnCl2 yoki konsentrlangan sulfat kislota ishtirokida sintez qilinadi.
Kimyoviy xossalari
Fenolftalein NaOH bilan suyuqlantirilganda 4,4'-digidroksibenzofenon[ingl.] hosil bo‘ladi, konsentrlangan H2SO4 — bilan qizdirilganda esa fenol va 2-gidroksiantraxinon hosil bo‘ladi.
Qo‘llanilishi
Indikator sifatida
Fenolftaleinning rangi muhitning pH qiymatiga bog‘liq. U kislotalilik o‘zgarganda bir-biriga aylana oladigan bir necha shaklda mavjud bo‘lishi mumkin.
| Shakli | H2In | In | In2− | In(OH)3− |
|---|---|---|---|---|
| Tuzilishi | ||||
| pH | < −1 | 0—7 | 8—10 | 12—14 |
| Muhit reaksiyasi | kuchli kislotali | kuchsiz kislotali va neytral | ishqoriy | kuchli ishqoriy |
| Rangi | To‘q sariq | Rangsiz | Pushti yoki fuksin rangli | Rangsiz |
| Modeli | ||||
| Tasviri |
U analitik kimyoda suvli eritmalarni titrlash uchun ishlatiladi (fenolftaleinning eritmasi etanolda tayyorlanadi).
Tibbiyotda qo‘llanilishi
Ayrim prokanserogen xususiyatlari aniqlanguniga qadar fenolftalein bir yarim asrdan ortiq vaqt davomida tibbiyotda ich suruvchi vosita (purgen) sifatida qo‘llanilgan. Biroq modda organizmda to‘planishi, buyrak va yurakka bezovta qiluvchi ta’sir ko‘rsatishi mumkin
Eslab qolish usullari
Fenolftalein indikator sifatida qo‘llanganda uning ishqoriy muhitdagi rangini yodda saqlash uchun mnemonik qoidalar:
Fenolftalein ishqorda malina rangga kirar,
Ammo kislotada u rangsiz bo‘lib qolar.
Kislotaga tushish boshqalar uchun ko‘ngilsiz hol,
U esa nolimay chidab berar bemalol.
Lekin fenolftalein ishqorga tushgan onda,
Hammasi malina rangga bo‘yanar bir zumda!
Barcha malina ranglardan yorqinroq bizning fenolftalein!
Adabiyotlar
- Beyts R. pH ni aniqlash. Nazariya va amaliyot, ingliz tilidan tarjima, 2-nashr, Leningrad, 1972, 126-bet.
- Kimyo ensiklopediyasi; 5 jildda; 5-jild, Tri—Yatr; N. S. Zefirov tahriri ostida; Moskva: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1998. — 783 bet; rasmlar bilan.
