Yodlangan osh tuzi — osh tuziga qat’iy belgilangan miqdordagi yod saqlovchi tuzlar: kaliy yodid yoki kaliy yodat qo‘shilgan mahsulotdir. Iste’mol qilinganda, yod tanqisligi bilan bog‘liq kasalliklar rivojlanishining oldini olishga yordam beradi, ayniqsa yod tabiiy ravishda yetishmaydigan geografik hududlarda (endemiya) uchraydigan endemik buqoq — qalqonsimon bezning atrof-muhitdagi yod tanqisligi bilan bog‘liq kattalashishining oldini olishda foydalidir. Butun dunyoda qariyb ikki milliard kishi yod tanqisligidan aziyat chekadi. Yod tanqisligi oldini olish mumkin bo‘lgan intellektual rivojlanish buzilishining asosiy sababidir. Ko‘plab mamlakatlarda yod tanqisligi sog‘liqni saqlash sohasining jiddiy muammosi bo‘lib, uni nisbatan arzon yo‘l — tuzni umumiy yodlash orqali hal etish mumkin. Odatda yod manbai sifatida, ishlab chiqaruvchi kompaniyaga qarab, quyidagi to‘rtta birikmadan foydalaniladi: kaliy yodid, kaliy yodat, natriy yodid va natriy yodat. Sanab o‘tilgan birikmalarning har biri organizmga biosintez yo‘li bilan hosil bo‘ladigan qalqonsimon bez gormonlari: tiroksin (T4) va triyodtironin (T3)ni sintez qilish uchun zarur yodni yetkazib bera oladi. Yod saqlovchi qo‘shimcha sifatida vodorod yodid kislotasi va etilendiamin hosilasini yod tanqisligi kuzatiladigan hududlarda boqilayotgan qishloq xo‘jaligi hayvonlari yemiga qo‘shish chorva mahsulotlari sifatini va mahsuldorlikni oshirishga yordam beradi.
Osh tuzini yodlashga qarshilik asosan qo‘shimcha xarajatlardan xavotirlanadigan kichik tuz ishlab chiqaruvchilari va yod tabletkalarini ishlab chiqaruvchi kompaniyalar tomonidan bildiriladi.
Yod tanqisligi muammosi
Yod inson va boshqa sutemizuvchilarning normal rivojlanishi uchun zarurdir. Bu mikroelement, odatda Yer po‘stida nisbatan kam uchraydi va ayrim hududlarda, ayniqsa dengiz sohillariga yaqin joylarda oziq-ovqat mahsulotlarida tabiiy ravishda mavjud bo‘ladi. Yod atom massasi katta bo‘lgan, ya’ni «og‘ir» element sanalgani sababli, atom massasi kichikroq kimyoviy elementlarga nisbatan uning tarqalganligi atom massasi ortishi bilan odatda kamayib boradi. Tuproq, suv va havodagi tabiiy yod miqdori yetarli bo‘lmagan hududlarda osh tuzini yod birikmalari bilan boyitish inson va hayvon organizmiga ushbu zarur mikroelementning oz miqdorda, biroq muntazam tushishini ta’minlaydi.
Dunyo miqyosida yod tanqisligi ikki milliardga yaqin odam orasida oldini olish mumkin bo‘lgan intellektual rivojlanish buzilishining asosiy sababidir. Jamoat salomatligi bo‘yicha mutaxassislarga ko‘ra, osh tuzini yodlash dunyoda yod tanqisligi kasalliklarining oldini olishning oddiy va iqtisodiy jihatdan samarali chorasi bo‘lishi mumkin: buning qiymati AQSHda bir kishi uchun yiliga 0,05 AQSH dollariga teng bo‘lgan (1990-yilgi hisob-kitob).
Yod tanqisligi kasalliklarini bir martalik tadbirlar orqali (masalan, chinchechak yoki poliomiyelitga qarshi kurashdagidek) butunlay bartaraf etib bo‘lmaydi. Buning uchun uzluksiz nazorat qilinadigan profilaktika tizimi hamda oziq-ovqat sanoatida va aholining kundalik ovqatlanishida yodlangan osh tuzidan foydalanishni qonun bilan mustahkamlash talab etiladi.
Kaliy yodid qo‘shish
Tuz aholida atrof-muhitdagi yod yetishmasligini qoplashning samarali vositasidir, chunki u deyarli doimiy ravishda va ko‘pchilik boshqa oziq-ovqat mahsulotlariga qaraganda miqdori ancha oldindan taxmin qilinadigan tarzda iste’mol qilinadi. Dastlab osh tuzini yodlash uchun kaliy yodiddan foydalanilgan, ammo vaqt o‘tishi bilan bunday tuz atmosfera havosi ta’sirida yodid ionining elementar yod (I2)gacha oksidlanishi va keyinchalik uning bug‘lanib ketishi sababli yodni asta-sekin yo‘qotgan. Muammoni turli yo‘llar bilan hal qilishga urinishgan: kaliy yodid bilan yodlangan tuzni saqlash muddati ko‘rsatilgan qoramtir paketlarga qadoqlashgan (muddati o‘tgach, uni oddiy osh tuzi sifatida ishlatish mumkin bo‘lgan) va/yoki tuzdagi KI miqdorini oshirishgan. Masalan, tuzdagi yod konsentratsiyasi Shveytsariyada:
- 3,75 mg/kg — 1952-yilda,
- 7,5 mg/kg — 1962-yilda,
- 15 mg/kg — 1980-yilda va
- 20 mg/kg — 1998-yilda.
Osh tuzidagi KI miqdorining bunday oshirilishi Shveytsariya aholisining yod bilan ta’minlanganlik holatini yaxshilagan.
Konservalash uchun yodlanmagan tuzdan foydalanish
Osh tuzini umumiy yodlash joriy etilgan hududlarda mahsulotlarni quritib tuzlash, tuzlash, marinadlash hamda konservalash uchun sho‘r suv tayyorlashda yodlanmagan osh tuzi ishlatiladi. Konservalash paytida tarkibida yod bo‘lmagan tuzning qo‘shilishiga sabab shuki, yodidlardan foydalanish mahsulotlarning oksidlanishi va qorayishiga olib keladi. Bu iste’molchi uchun zararsiz bo‘lsa-da, estetik jihatdan nomaqbul hisoblanadi.
Kaliy yodat qo‘shish
Dastlab osh tuziga kaliy yodid qo‘shib yodlangan, biroq uning ayrim kamchiliklari bo‘lgan («salat» tuzi). Hozirda endemik buqoqning ommaviy profilaktikasi uchun osh tuziga kaliy yodat (KIO3) qo‘shiladi. Bir tonna osh tuziga 20—40 g kaliy yodat (20—40 mg yod 1 kg osh tuziga yoki 20—40 ppm) qo‘shiladi, bu esa har bir kishining kuniga 150 mkg yod iste’mol qilishini ta’minlaydi. Osh tuziga qo‘shilgan kaliy yoki natriy yodid tarkibidagi yod oksidlanish va bug‘lanish jarayonlari tufayli asta-sekin kamayadi. Bunday osh tuzini qadoqda ko‘rsatilgan muddatdan uzoq saqlamaslik lozim, chunki yod tuzlari parchalanadi. Tuz nam havoda saqlanganda ham xuddi shu holat yuz beradi.
Kaliy yodat va kaliy yodid uzoq vaqtdan beri osh tuzini boyitish uchun keng qo‘llanib keladi va inson salomatligiga yaqqol salbiy ta’siri aniqlanmagan. Amaliyot shuni ko‘rsatdiki, kaliy yodat nisbatan yuqori barqarorligi tufayli, ayniqsa iliq, nam yoki tropik iqlimli mamlakatlarda osh tuzini yodlash uchun kaliy yodidga qaraganda mosroq yod saqlovchi kimyoviy birikmadir. Bundan tashqari, aholi ushbu birikmalarni yodlangan osh tuzini kunlik iste’mol qilishning ruxsat etilgan maksimal me’yorlari doirasida — aholi jon boshiga sutkasiga o‘rtacha 10 gramm (yoki 8 dan 12 grammgacha) miqdorda iste’mol qilganda toksik nojo‘ya ta’sirlar qayd etilmagan.
Yodlangan tuzdan muvaffaqiyatli foydalanadigan hududlar
SSSR
SSSRda yod tanqisligi sababli yuzaga keladigan kasalliklar bo‘yicha dastlabki ilmiy tadqiqotlar 1930-yillarga borib taqaladi va ular Oleg Vladimirovich Nikolayev (1903—1980) — endemik buqoq profilaktikasi bo‘yicha mashhur jarroh-endokrinolog va mutaxassis nomi bilan bog‘liq. U 1932-yilda chop etilgan «Endemik buqoq etiologiyasi» nomli ishida endemik buqoq muammosining muhimligini belgilab, organizmni qo‘shimcha yod bilan ta’minlash usullarini taklif qilgan. Jumladan, endemik hududlarda yashovchi aholini yodlangan tuz bilan ta’minlashni tavsiya etgan va uni hayotiy zarur mikroelement — yodni o‘z ichiga olgani sababli «to‘laqonli tuz» deb atagan. 1933-yilda O. V. Nikolayev va uning hamkasblari Kabardino-Balkariyada respublika aholisini yodlangan osh tuzi bilan majburiy ta’minlash hamda endemik buqoq bilan kasallangan bemorlarga yod tabletkalarini berishni nazarda tutuvchi dasturni boshlagan. 1940-yilga kelib, aholi orasida endemik buqoq tarqalishi 69 % dan 0,9 % gacha kamaygan. Yod tanqisligi bilan bog‘liq kasalliklarning oldini olish borasidagi ushbu noyob tarixiy tajribadan keyinchalik yod tanqisligi muammosini hal qilayotgan ko‘plab mamlakatlar muvaffaqiyatli foydalangan. 1955-yildan 1970-yilgacha Sovet Ittifoqida yod tanqisligi kasalliklarining oldini olishda sezilarli yutuqlarga erishilgan. Bunga yodlangan osh tuzining keng ko‘lamda ishlab chiqarilishi va kasallik rivojlanish xavfi yuqori bo‘lgan aholi guruhlariga yod tabletkalarining tarqatilishi yordam bergan. SSSRda 40 yildan ortiq vaqt davomida endemik buqoq profilaktikasi SSSR Sog‘liqni saqlash vazirligining 37-sonli «Endemik buqoqqa qarshi kurash ishlarini yaxshilash to‘g‘risida»gi buyrug‘iga (14-fevral, 1956-yil) muvofiq amalga oshirilgan.
AQSH
XX asr boshlarida AQSHda endemik buqoq ayniqsa Buyuk ko‘llar mintaqasi va Tinch okeanining shimoli-g‘arbiy qismida keng tarqalgan edi. Devid Myurrey Koui[inglizcha], Michigan shtati universitetining pediatriya professori, AQSH rahbariyatini Shveytsariya tajribasi asosida natriy yodid yoki kaliy yodidni osh tuziga qo‘shish hamda oziq-ovqatni sanoat miqyosida tayyorlashda ushbu birikmalardan foydalanishga undagan. 1-may 1924-yildan boshlab yodlangan osh tuzi Michigan shtatida tijorat asosida sotuvga chiqarilgan. 1924-yil kuzida Morton Salt kompaniyasi yodlangan tuzni butun mamlakat bo‘ylab tarqata boshlagan.
Qozog‘iston va Markaziy Osiyo mamlakatlari
Qozog‘iston va boshqa Markaziy Osiyo mamlakatlari, ular joylashgan atrof-muhitda yod yetarli miqdorda kamdan-kam uchragani uchun, tuzni umumiy yodlash dasturlari yordamida yod tanqisligini keskin kamaytirishga erishgan. Hukumat va notijorat tashkilotlarining yodlangan tuz foydasi haqida aholini xabardor qilish kampaniyalari 1990-yillarning o‘rtalarida boshlangan. 2002-yildan esa oziq-ovqat tuzini yodlash qonuniy jihatdan majburiy bo‘lib qolgan.
Ukraina
«Artyomsol» korxonasida qadoqlangan va taraga joylangan tuz KIO3 qo‘shib yodlanadi. Tuzning sochiluvchanligini ta’minlash uchun qotib qolishning oldini oluvchi modda K3[Fe(CN)6]·3H2O qo‘shiladi. Kaliy yodat (KIO3) qo‘shilgan yodlangan oziq-ovqat osh tuzi DSTU 3583-97 (GOST 13830-97), GOST R 51574-2000, GOST 4202-75 yoki boshqa me’yoriy hujjatlarga muvofiq ishlab chiqariladi.
Shveytsariya
Shveytsariyaning tog‘li hududlaridagi yod tanqisligi muammosini hal etishda foydali vosita — KI qo‘shilgan osh tuzi.
Janubiy Afrika Respublikasi
Janubiy Afrika Respublikasi hukumati 1-dekabr 1995-yildan boshlab aholiga sotish uchun yetkazib beriladigan barcha tuz yodlangan bo‘lishini talab qiluvchi qaror qabul qilgan.
Yodlangan tuzga qo‘shiladigan boshqa qo‘shimchalar
Temir bilan boyitish
Tuzni bir vaqtning o‘zida ikki element, masalan, yod va temir bilan boyitish mumkin. Yodlangan tuzga temir qo‘shish qator kimyoviy, texnik va organoleptik muammolar bilan murakkablashadi. Temir tuzdagi yod bilan reaksiyaga kirishmasligi uchun stearin bilan mikrokapsulalangan temir birikmasidan foydalaniladi. Tuz tarkibida ikkala elementni bir vaqtda qo‘llash yod tanqisligi va temir yetishmasligi bilan bog‘liq kasalliklar keng tarqalgan hududlarda ularga qarshi samarali kurashish imkonini beradi. 2001-yildan boshlab keng ko‘lamda foydalanish uchun yaroqli kompleks paydo bo‘lgan — ilmiy adabiyotlarda quyidagi mamlakatlarda o‘tkazilgan tadqiqotlar natijalari e’lon qilingan: Gana, Hindiston, Kot-d’Ivuar, Keniya va Marokash.
Ftorlangan tuz
Atrof-muhitdagi yod tanqisligi ba’zan ftor yetishmasligi bilan ham birga kelishi mumkin. Ayrim mamlakatlarda osh tuziga kaliy ftorid qo‘shiladi. Bu tish kariyesining oldini olish va aholining og‘iz bo‘shlig‘i hamda tish salomatligini yaxshilashga xizmat qiladi.