Ichki quloq haqida

Ichki quloq
lot. auris interna
Внутреннее ухо.
Ichki quloq.
Улитка и преддверие, вид сверху.
Chig‘anoq va dahliz, yuqoridan ko‘rinishi.
Qon bilan ta’minlanishi labirint arteriyasi
Kataloglar
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Ichki quloq — uch bo‘limdan biri. U eshitish va muvozanat a’zosi tarkibiga kiradi. U suyak kanallari tizimidan tashkil topgan va eshitish a’zosining eng murakkab bo‘limi hisoblanadi. Murakkab shakli tufayli uning nomi — labirint.

Ichki quloqning tuzilishi

Ichki quloq (labirint) joylashadigan soha — piramida (toshsimon qism)[ingl.] — chakka suyagining toshsimon qismidir. Ichki quloq suyak bo‘shliqlari tizimi (suyak labirinti[ingl.] (labyrinthus osseus) hamda shu bo‘shliqlar ichida joylashgan pardasimon tuzilma (pardasimon labirint[ingl.] (labyrinthus membranaceus)) dan iborat. Suyak labirintining uchta bo‘limi farqlanadi:

Odamda chig‘anoq oldinda, yarim doira kanallari esa orqada joylashadi. Ularning orasida noto‘g‘ri shaklli bo‘shliq — dahliz bor. Suyak labirintining ichida joylashgan pardasimon labirint shaklan uni aynan takrorlaydi va xuddi shunday uch qismdan iborat, biroq o‘lchamlari kichikroq. Ikkala labirint devorlari orasida tiniq suyuqlik — perilimfa bilan to‘lgan tor tirqish mavjud. Pardasimon labirint esa endolimfa bilan to‘lgan. Perilimfa tarkibiga ko‘ra orqa miya suyuqligi va qon plazmasiga yaqin. Endolimfa esa hujayra ichidagi suyuqlikka yaqin.

Chig‘anoq eshitish a’zosidir. U odamda suyak o‘qi atrofida taxminan ikki yarim marta o‘ralgan spiral suyak kanalidan iborat bo‘lib, suyak o‘qidan kanal ichiga spiral suyak plastinkasi cho‘ziladi. Kesimda chig‘anoq asosi kengligi taxminan 9 mm va balandligi taxminan 5 mm bo‘lgan yassilangan konus shaklida ko‘rinadi. Spiral suyak kanalining uzunligi taxminan 32 mm. Spiral suyak plastinkasi va uning davomi bo‘lgan asosiy (bazilyar) membrana chig‘anoq kanalini ikkita spiral yo‘lakka — yuqori va pastki yo‘laklarga ajratadi. Yuqori yo‘lak dahliz narvoni, pastki yo‘lak esa nog‘ora narvoni deb ataladi. Bu narvonlar butun uzunligi bo‘ylab bir-biridan ajralgan bo‘lib, faqat uchki qismida gelikotrema (helicotrema) deb ataladigan teshik orqali o‘zaro tutashadi. Dahliz narvoni dahliz bilan tutashadi, nog‘ora narvoni esa chig‘anoq darchasi orqali nog‘ora bo‘shlig‘i bilan chegaradosh.

Tashqi eshituv yo‘lidan kelgan tovush tebranishlari o‘rta quloq (nog‘ora bo‘shlig‘i) orqali chig‘anoq darchasiga o‘tadi va nog‘ora narvonini to‘ldiruvchi suyuqlikka tebranish shaklida uzatiladi. Tebranishlar chig‘anoq bo‘ylab uning cho‘qqisigacha, so‘ng dahliz narvoni bo‘ylab tarqaladi. Bazilyar membrana birikadigan joydan yana bir membrana — dahliz (vestibulyar, Reysner) membranasi boshlanadi. U yuqori narvondan (dahliz narvonidan) chig‘anoq yo‘li deb ataladigan alohida kanalni ajratib turadi. Bu kanal ham spiral shaklga ega, chig‘anoq gumbazida berk tugaydi va endolimfa bilan to‘lgan. Narvonlarda esa perilimfa bo‘ladi.

Chig‘anoqning asosiy membranasi ustida, chig‘anoq yo‘li bo‘shlig‘ida Korti a’zosi — turli tayanch hujayralar va maxsus sezuvchi-epitelial tukli hujayralar to‘plami joylashgan. Bu hujayralar perilimfa va endolimfa tebranishlari orqali sekundiga 16-20000 tebranish diapazonidagi tovush ta’sirlarini qabul qilib, ularni nerv impulslariga aylantiradi hamda VIII juft bosh miya nervi — dahliz-chig‘anoq nervining uchlariga uzatadi; keyin nerv impulsi bosh miya po‘stlog‘idagi eshitish markaziga yetib boradi.

Dahliz va yarim doira kanallari

Dahliz va yarim doira kanallari — muvozanat va tananing fazodagi holatini sezuvchi a’zolardir. Yarim doira kanallari o‘zaro perpendikulyar uchta tekislikda joylashgan va yarim shaffof, quyuq, jelega o‘xshash suyuqlik bilan to‘lgan. Kanallar ichida shu suyuqlikka botgan sezgir tukchalar mavjud. Tana yoki bosh fazoda ozgina harakatlanganda ham kanallardagi suyuqlik siljib, tukchalarga bosim o‘tkazadi va vestibulyar nerv uchlarida impulslar hosil qiladi. Natijada tananing holati o‘zgargani haqidagi axborot darhol miyaga yetib boradi. Vestibulyar apparatning faoliyati insonga eng murakkab harakatlarda ham fazoda aniq mo‘ljal olish imkonini beradi. Masalan, tramplindan suvga sakrab, havoda bir necha marta aylangan g‘avvos suvga tushgach, yuqori va past qayerda ekanini darhol anglaydi.

Rivojlanishi

Ichki quloq kurtaklari juda erta — homilaning bachadonda rivojlanishining 4-haftasidayoq shakllanadi. Dastlab u rombsimon miya sohasida ektodermaning chegaralangan qalinlashgan qismi ko‘rinishida bo‘ladi. Homila rivojlanishining 9-haftasiga kelib ichki quloq shakllanib bo‘ladi, biroq labirintning o‘sishi asosan hayotning birinchi yili oxirida yakunlanadi. Filogenetik jihatdan ichki quloqning vestibulyar bo‘limi qadimiyroq hisoblanadi.

Rasmlar

Adabiyotlar

  • Bikov V. L. Eshitish va muvozanat a’zolari // Odamning xususiy gistologiyasi (qisqacha umumiy kurs). — Darslik. — Sankt-Peterburg: SOTIS, 2001. — B. 227-235. — 304 b. — 40 000 nusxa. — ISBN 5-85503-116-0.
  • Stratiyeva O. V. Quloqning klinik anatomiyasi: o‘quv qo‘llanma. — Sankt-Peterburg: SpetsLit, 2004. — 271 b. — ISBN 5-299-00276-9.

Havolalar