Ko‘z akkomodatsiyasi

Akkomodatsiya (lotincha accommodatio — moslashish, muvofiqlashish) — biologiya va tibbiyotda to‘qimaning yoki organning tashqi sharoitlarning o‘zgarishiga moslashishini ifodalovchi atama. Unga ma’nosi yaqin atama — «adaptatsiya».

Qo‘llaniladigan sohaga qarab, bu atama turli ma’nolarni anglatadi:

Oftalmologiyada

Akkomodatsiya — turli masofalarda joylashgan jismlarni aniq ko‘rish uchun ko‘zning optik tizimi nur sindirish kuchining o‘zgarishidir. Akkomodatsiya hajmi ko‘z optik tizimining turli masofadagi jismlarni ko‘rish uchun nur sindirish kuchini o‘zgartira olish chegaralarini ifodalaydi. U A. I. Dashevskiy usuli (linzalar va jadvallar to‘plami yordamida), shuningdek, DKA va PORZ asboblarida aniqlanadi.

Akkomodatsiya mexanizmining tarkibiy qismlari

  1. Ko‘z gavhari
  2. Ko‘z gavharining boylam apparati (kipriksimon belbog‘)
  3. Kiprikli mushak (siliar mushak)

Akkomodatsiya mexanizmi

Sutemizuvchilarda akkomodatsiya ko‘z gavhari egriligining kiprikli mushak qisqarishi va bo‘shashishi natijasida o‘zgarishi orqali, baliqlarda, suvda hamda quruqlikda yashovchilarda va boshoyoqli mollyuskalarda esa ko‘z gavhari siljishi orqali sodir bo‘ladi. Bunda gavhar to‘r pardaga nisbatan harakatlanadi. Qushlar va sudralib yuruvchilar akkomodatsiyaning har ikkala mexanizmidan foydalanishi mumkin. Bunday holat qo‘sh akkomodatsiya deb ataladi. Ko‘z akkomodatsiyasini nazariy jihatdan ingliz fizigi Tomas Yung (1793) va nemis fiziologi Gelmgolts (1853) asoslab bergan. Gelmgolts nazariyasi oftalmologiyada keng qo‘llaniladi.

Odamda akkomodatsiya yordamida 5 dioptriya doirasida aniq moslashish ta’minlanadi. Har bir muayyan masofada ravshan ko‘rish vaqtida akkomodatsiya hajmi ikki qismga bo‘linadi: sarflangan qism va zaxirada qolgan qism (rezerv).

Akkomodatsiya buzilishlari

Akkomodatsiya spazmi

Akkomodatsiya zaxirasining kamayishi — yaqin masofadagi jismlar bilan bog‘liq ko‘rish faoliyatida ishlatilmay, zaxirada qoladigan akkomodatsiya zo‘riqishi imkoniyatining pasayishidir. Akkomodatsiya spazmini bartaraf etish uchun nisbatan oddiy usullar, jumladan, ko‘z gimnastikasi mashqlari qo‘llaniladi. Bunday mashqlar majmuasi odatda nafaqat akkomodatsiya ko‘rsatkichlarini, balki ko‘z ichidagi tomirlarda gemodinamikani (qon aylanishini) yaxshilashga, shuningdek, ko‘zni harakatlantiruvchi mushaklarni rivojlantirishga qaratiladi. Ko‘z gimnastikasi yetarli samara bermasa, oftalmolog dori vositalari bilan davolash kursini belgilaydi.

Kimyoviy moddalar ta’siridagi buzilishlar

Ko‘plab giyohvand moddalar va zaharlovchi moddalar akkomodatsiya buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Ko‘z tubini tekshirishda akkomodatsiya dori vositalari yordamida vaqtincha susaytiriladi (masalan, qorachiqni barqaror kengaytirib, akkomodatsiyani falajlaydigan Siklomed yoki atropin kabi preparatlar yordamida).

Uzoq muddatli zo‘riqish

Displeylar bilan uzoq vaqt ishlash ko‘rish tizimining sezilarli charchashiga olib keladi. Bu akkomodatsiya buzilishlarini, hatto mehnat qobiliyatining vaqtincha qisman yoki to‘liq yo‘qolishini keltirib chiqarishi mumkin. Turli turdagi displeylar bilan ishlaganda noqulaylikning o‘xshash bo‘lishi asosiy omil elektromagnit nurlanish xususiyatlari emas, balki ko‘rish faoliyatining zo‘riqish bilan kechishi ekanini ko‘rsatadi.

Fiziologiyada

Akkomodatsiya — qo‘zg‘aluvchan to‘qimalarning (mushak va nerv to‘qimalarining) kuchi asta-sekin ortib boradigan ta’sirlovchiga moslashishidir. Bu atamani fiziologiyaga 1908-yilda Nernst (W. Nernst) fiziologlarga ilgari ham ma’lum bo‘lgan hodisani ifodalash uchun kiritgan.

Gistologiyada

Akkomodatsiya — o‘zgargan sharoitga moslashish jarayonida to‘qima elementlari (hujayralar) shakli va o‘zaro nisbatining qaytar o‘zgarishidir. Bu atamani gistologiyaga Ganzemann kiritgan. Muqobil atama, Lyubarsh ta’rifiga ko‘ra[nem.] — psevdometaplaziya. Bu atama shartli hisoblanadi, chunki gistologik akkomodatsiyani boshqa to‘qima o‘zgarishlaridan farqlash qiyin. Bunday o‘zgarishlarga misollar: atrofiya, metaplaziya.

Manbalar

Qo‘shimcha manbalar

  • Akkomodatsiya: shifokorlar uchun qo‘llanma / L. A. Katargina tahriri ostida. – M.: Aprel, 2012 – 136 b., rasmlar bilan
  • Ko‘rish akkomodatsiyasi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 j. (82 j. va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890. — J. I. — B. 287—288.
  • Yu. V. Fedorov, A. Yu. Fedorova Akkomodatsiya stimulyatorlari // Oliy o‘quv yurtlari xabarlari. Asbobsozlik : jurnal. — 2014. — J. 57, № 12. — B. 60—63. — ISSN 0021-3454.
  • Biologik ensiklopedik lug‘at / bosh muharrir M. S. Gilyarov. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1986. — B. 15.