Hazm qilish yo‘li, yoki oshqozon-ichak trakti (OIT) — inson organizmidagi oziq-ovqat tarkibidagi oziq moddalarni qayta ishlash va ajratib olish, ularni qon hamda limfaga so‘rish, hazm bo‘lmagan qoldiqlarni organizmdan chiqarishga xizmat qiluvchi a’zolar tizimi. U inson hazm qilish tizimining bir qismidir.
Asosiy bo‘limlari
Voyaga yetgan erkakda hazm qilish kanalining uzunligi o‘rtacha 5 metrni tashkil etadi ; u quyidagi bo‘limlarga bo‘linadi:
- Og‘iz, yoki og‘iz bo‘shlig‘i, unda tishlar, til va so‘lak bezlari.
- Halqum.
- Qizilo‘ngach.
- Oshqozon.
- Ingichka ichak, quyidagi qismlarni o‘z ichiga oladi:
- Yo‘g‘on ichak, quyidagi qismlarni o‘z ichiga oladi:
- ko‘richak va uning chuvalchangsimon o‘simtasi,
- chambar ichak, quyidagi qismlardan iborat:
- to‘g‘ri ichak, uning kengaygan qismi — to‘g‘ri ichak ampulasi va distal, pastki qismi — anal kanal hamda orqa chiqaruv teshigi.
Og‘iz bo‘shlig‘i
Og‘iz — hayvonlar va insonlarda ovqat qabul qilish hamda nafas olish uchun xizmat qiladigan tana teshigi. Og‘iz bo‘shlig‘ida tishlar va til joylashgan. Og‘izning tashqi shakli turlicha bo‘lishi mumkin. Insonda og‘iz lablar bilan o‘ralgan. Og‘iz bo‘shlig‘ida ovqat mexanik maydalanadi va so‘lak bezlari fermentlari bilan qayta ishlanadi.
Halqum
Halqum (lot. pharynx) — hazm qilish nayi va nafas yo‘llarining bir qismi bo‘lib, bir tomondan burun va og‘iz bo‘shliqlarini, ikkinchi tomondan esa qizilo‘ngach va hiqildoq bilan bog‘laydi. U yuqoriga qarab kengaygan, old-orqa yo‘nalishda yassilashgan, uzunligi 11—12 sm bo‘lgan voronkasimon kanaldir. Yuqori devori bosh suyagi asosiga birikkan. Halqum orqa tomondan ensa suyagiga, yon tomondan chakka suyaklarining piramidasimon qismlariga tutashadi. VI bo‘yin umurtqasi darajasida torayib, qizilo‘ngachga o‘tadi.
Qizilo‘ngach
Qizilo‘ngach (lot. œsóphagus) — hazm qilish kanalining bir qismi. U old-orqa yo‘nalishda yassilashgan ichi bo‘sh mushak nay bo‘lib, ovqat halqumdan kelib, oshqozonga yetadi. Qizilo‘ngachning katta yoshli odamdagi uzunligi 25—30 sm. U halqumning davomi bo‘lib, bo‘yin sohasida 6—7-bo‘yin umurtqalari darajasidan boshlanadi, so‘ng ko‘ks oralig‘idagi ko‘krak bo‘shlig‘i orqali o‘tib, X—XI ko‘krak umurtqalari darajasida qorin bo‘shlig‘ida oshqozonga tutashadi.
Oshqozon
Oshqozon (lot. gaster) — chap qovurg‘a osti va epigastriy sohalarida joylashgan ichi bo‘sh mushakli a’zo. Kardial teshigi XI ko‘krak umurtqasi, pilorik (chiqish) teshigi esa I bel umurtqasi darajasida, umurtqa pog‘onasining o‘ng chetida joylashgan. Oshqozon yutilgan ovqatni vaqtincha saqlaydi hamda uni kimyoviy hazm qiladi. Hajmi bo‘sh holatda taxminan 500 ml bo‘ladi. Ovqatlangandan keyin u odatda bir litrgacha kengayadi, ammo to‘rt litrgacha ham yetishi mumkin. Bundan tashqari, oshqozon biologik faol moddalarni ajratadi va so‘rish vazifasini ham bajaradi.
Ingichka ichak
Inson ingichka ichagi (lot. intestinum tenue) — inson hazm qilish traktining oshqozon bilan yo‘g‘on ichak o‘rtasida joylashgan bo‘limi. Ovqat hazm bo‘lishi asosan ingichka ichakda kechadi.
O‘n ikki barmoqli ichak (lot. duodénum) — ingichka ichakning insonda joylashgan boshlang‘ich qismi bo‘lib, bevosita oshqozon darvozabonidan keyin keladi. Uning nomi uzunligi qo‘l barmog‘ining taxminan o‘n ikki eniga tengligi bilan bog‘liq. O‘n ikki barmoqli ichak anatomik va funksional jihatdan yirik hazm bezlari — oshqozon osti bezi va jigar hamda o‘t pufagi bilan chambarchas bog‘liq.
Inson och ichagi (lot. jejunum) — ingichka ichakning o‘rta bo‘limi bo‘lib, u o‘n ikki barmoqli ichakdan keyingi va yonbosh ichakdan oldin keladi. «Och» nomi anatomlar murdani yorib tekshirganda bu ichak ko‘pincha bo‘sh bo‘lishi bilan bog‘liq. Och ichak halqalari qorin bo‘shlig‘ining chap yuqori qismida joylashadi. U har tomondan qorin pardasi bilan qoplangan. O‘n ikki barmoqli ichakdan farqli ravishda och ichakning ichak tutqichi yaxshi rivojlangan va u (yonbosh ichak bilan birga) ingichka ichakning tutqichli qismi hisoblanadi.
Inson yonbosh ichagi (lot. ileum) — ingichka ichakning quyi bo‘limi bo‘lib, och ichakdan keyin, yo‘g‘on ichakning boshlang‘ich qismi — ko‘richakdan oldin joylashadi. U ko‘richakdan ileotsekal klapan (Baugin qopqog‘i) bilan ajralib turadi. Yonbosh ichak qorin bo‘shlig‘ining o‘ng pastki qismida joylashadi va o‘ng yonbosh chuqurchasi sohasida ko‘richakka tutashadi. U har tomondan qorin pardasi bilan qoplangan, ichak tutqichi yaxshi rivojlangan va och ichak bilan birga ingichka ichakning tutqichli qismini tashkil etadi (bu jihatdan o‘n ikki barmoqli ichakdan farq qiladi). Yonbosh va och ichakni bir-biridan ajratadigan aniq anatomik tuzilma yo‘q. Biroq ular o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud: yonbosh ichakning diametri kattaroq, devori qalinroq va qon tomirlari ko‘proq. Och ichak halqalari asosan tananing o‘rta chizig‘idan chapda, yonbosh ichak halqalari esa asosan o‘ngda joylashadi.
Yo‘g‘on ichak
Ko‘richak (lot. Caecus — ko‘r; sinonimi sesit (сесит)) — yo‘g‘on ichakning birinchi qismi. U o‘ng yonbosh chuqurchasida intraperitoneal (har tomondan qorin pardasi bilan qoplangan) holatda joylashgan; balandligi taxminan 6 sm, ko‘ndalang o‘lchami 7—7,5 sm bo‘lgan xaltachaga o‘xshaydi.
Chambar ichak (lot. colon) — yo‘g‘on ichakning asosiy bo‘limi bo‘lib, ko‘richakning davomidir. Chambar ichak ovqat hazm qilishda bevosita ishtirok etmaydi. Uning vazifasi suv va elektrolitlarni so‘rishdan iborat: natijada ingichka ichakdan yo‘g‘on ichakka o‘tadigan nisbatan suyuq ximus quyuqroq najasga aylanadi. Chambar ichakning davomi — to‘g‘ri ichak. Shartli ravishda ko‘tariluvchi, ko‘ndalang, tushuvchi va sigmasimon chambar ichak qismlari ajratiladi.
Ko‘tariluvchi chambar ichak (lot. colon ascendens) — chambar ichakning (o‘z navbatida yo‘g‘on ichakning bir bo‘limi) boshlang‘ich qismi, ko‘richakning davomidir. Ko‘tariluvchi chambar ichakdan keyin ko‘ndalang chambar ichak.
Ko‘ndalang chambar ichak (lot. colon transversum) — chambar ichakning (yo‘g‘on ichakning bir bo‘limi, rasmda 2-raqam bilan ko‘rsatilgan) ko‘tariluvchi chambar ichakdan keyingi qismidir. Undan keyin tushuvchi chambar ichak.
Tushuvchi chambar ichak (lot. colon descendens) — chambar ichakning (o‘z navbatida yo‘g‘on ichakning bo‘limi) uchinchi qismi, ko‘ndalang chambar ichakning davomidir. Undan keyin sigmasimon chambar ichak.
Sigmasimon chambar ichak (lot. colon sigmoideum) — chambar ichakning oxirgi, to‘g‘ri ichakka o‘tuvchi qismidir.
To‘g‘ri ichak
To‘g‘ri ichak (lot. rectum) — hazm qilish traktining oxirgi qismi bo‘lib, yaqqol bukilishlari bo‘lmagani va to‘g‘ri yo‘nalishda ketgani uchun shunday atalgan. To‘g‘ri ichak — yo‘g‘on ichakning quyi qismida, sigmasimon chambar ichakdan boshlab anusgacha (lot. anus), ya’ni orqa chiqaruv (anal) teshigigacha davom etuvchi bo‘limidir.
Anal teshik
Anus (lot. anus — halqa) — orqa chiqaruv teshigi, yoki anal teshik, anal kanalning quyi uchi bo‘lib, undan najas shu yo‘l orqali organizmdan tashqariga chiqariladi.
Hazm qilish va ajratish
Og‘iz bo‘shlig‘ida tishlar, til va so‘lak bezlari ajratmasi yordamida chaynash jarayonida ovqat dastlabki ishlovdan o‘tadi: maydalanadi, aralashtiriladi va so‘lak bilan namlanadi.
Shundan keyin ovqat yutish jarayonida luqma holida qizilo‘ngach orqali oshqozonga o‘tadi. Bu yerda uning kimyoviy va mexanik qayta ishlanishi davom etadi. Oshqozonda ovqat to‘planib, oshqozon shirasi bilan aralashadi. Bu shira kislota va oqsillarni parchalaydigan fermentlardan iborat.
So‘ngra ovqat (endi ximus holida) oz-ozdan ingichka ichakka o‘tadi. Bu yerda o‘t hamda oshqozon osti bezi va ichak bezlarining ajratmalari ta’sirida kimyoviy ishlov davom etadi. Asosiy so‘rilish jarayoni, ya’ni oziq moddalarning qonga o‘tishi ham shu yerda kechadi.
So‘rilmagan ovqat zarralari yo‘g‘on ichakka o‘tib, u yerda bakteriyalar ta’sirida yanada parchalanadi. Yo‘g‘on ichakda suv so‘riladi va najas massasi hosil bo‘ladi. Hazm bo‘lmagan va so‘rilmagan ovqat qoldiqlaridan shakllangan najas organizmdan defekatsiya jarayonida chiqariladi.
Oshqozon-ichak trakti kasalliklari
Stomatit
Stomatit ( qadimgi yunon. στόμα — og‘iz + -itis — yallig‘lanish) — eng ko‘p uchraydigan og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatining shikastlanishi. Stomatitning sabablari hali to‘liq aniqlanmagan; ehtimol, uning rivojlanishi immun tizimining ta’sirlovchilarga javob reaksiyasi bilan bog‘liq. Bu kasallikda og‘iz shilliq qavati shishadi, og‘riydi, qizaradi, oq yoki sarg‘ish qoplama bilan qoplanishi mumkin. Gipersalivatsiya (so‘lakning ortiqcha ajralishi) kuzatiladi. Milklar qonashi va og‘izdan yoqimsiz hid kelishi mumkin. Oshqozon-ichak trakti kasalliklari, masalan, gastrit, duodenit, kolit, shuningdek gijja bilan zararlanish kataral stomatitga sabab bo‘lishi mumkin.
Ezofagit
Ezofagit (yangi lot. oesophagitis, qadimgi yunon. οἰσοφάγος — qizilo‘ngach + -itis — yallig‘lanish) — kasallik bo‘lib, qizilo‘ngachning shilliq qavatida yallig‘lanish yuz beradi va uning shilliq qavati zararlanadi. Ezofagitning kelib chiqish sabablari:
- eng ko‘p uchraydigan sabab — gastroezofageal reflyuks. Bu holat kislota-peptik omil ta’sirida qizilo‘ngach shilliq qavatini shikastlaydi. Agar ezofagit reflyuks tufayli yuzaga kelsa, u reflyuks-ezofagit deb ataladi;
- infeksiyalar (ko‘pincha Candida turkumidagi zamburug‘lar, oddiy gerpes virusi, sitomegalovirus). Bunday infeksiyalar immuniteti pasaygan bemorlarda, ayniqsa OITS bilan kasallanganlarda yoki immunosupressiv davolash, glyukokortikoidlar, o‘smaga qarshi kimyoterapiya preparatlari;
- kimyoviy kuyish: ishqor yoki kislota, erituvchi (masalan, benzin, atseton) yoxud kaliy permanganat kabi kuchli oksidlovchi moddalar ham ezofagitga sabab bo‘lishi mumkin. Bunday ezofagit odatda bolalarda modda tasodifan tatib ko‘rilganda yoki kattalarda ishqor, kislota, erituvchi yoxud oksidlovchi bilan o‘z joniga qasd qilishga urinishdan keyin kuzatiladi. U alkogolga qaram kishilarda ham ko‘p uchraydi, bunda shikastlovchi omil etil spirti;
- qizilo‘ngachning nur terapiyasi yoki zond kiritish oqibatida jismoniy shikastlanishi ham ezofagitga sabab bo‘lishi mumkin.
Reflyuks-ezofagit
Gastroezofageal reflyuks kasalligi (reflyuks-ezofagit) — o‘z-o‘zidan muntazam takrorlanadigan oshqozon va/yoki o‘n ikki barmoqli ichak tarkibining qizilo‘ngachga qaytib chiqishi oqibatida qizilo‘ngachning quyi qismi shikastlanadigan surunkali, qaytalanuvchi kasallik. Uning rivojlanishiga turmush tarzi (stress, tanani egib ishlash, semizlik), homiladorlik, chekish, ovqatlanish omillari (yog‘li taomlar, shokolad, qahva, meva sharbatlari, alkogol, achchiq ovqatlar) va periferik dofamin miqdorini oshiruvchi preparatlar (fenamin, pervitin, feniletilaminning boshqa hosilalari) ta’sir qiladi. Gastroezofageal reflyuks kasalligining rivojlanishiga quyidagi sabablar yordam beradi:
- Tonusning pasayishi — pastki qizilo‘ngach sfinkterida;
- Qobiliyatning kamayishi — qizilo‘ngachning o‘zini tozalash qobiliyatida;
- reflyuksatning, ya’ni oshqozon va/yoki o‘n ikki barmoqli ichak tarkibidan qizilo‘ngachga qaytgan massaning shikastlovchi xususiyatlari;;
- shilliq qavatning qaytgan massa zarariga qarshi tura olmasligi;
- oshqozon bo‘shalishining buzilishi;
- qorin bo‘shlig‘i ichki bosimining oshishi.
Jig‘ildon qaynashi
Jig‘ildon qaynashi — noqulaylik yoki to‘sh suyagi ortida achishish hissi bo‘lib, epigastral (oshqozon usti) sohadan yuqoriga tarqaladi, ba’zan bo‘yin sohasiga ham o‘tadi. Bemorlar uchun ommabop manbalarda jig‘ildon qaynashi oshqozon shirasi kislotasining bevosita qizilo‘ngach shilliq qavatiga ta’siri natijasi ekani, kislota u yerga oshqozondan aynan gastroezofageal reflyuks yoki regurgitatsiya tufayli tushishi aytiladi. Boshqa manbalarda xlorid kislotadan tashqari quyidagilar ham shikastlovchi omillar sifatida ko‘rsatiladi: pepsin, o‘t kislotalari, lizolitsetin, oshqozon osti bezi fermentlari.
Surunkali gastrit
Surunkali gastrit (lot. gastritis, qadimgi yunon. γαστήρ (gaster) «oshqozon» + -itis — oshqozon shilliq qavatining yallig‘lanish yoki yallig‘lanish-distrofik o‘zgarishlari) — shilliq qavat tuzilishining qayta shakllanishi va oshqozon funksiyalarining buzilishi bilan kechadigan uzoq davom etuvchi, qaytalanuvchi yallig‘lanish kasalligidir. Surunkali gastrit ko‘pincha belgilarsiz rivojlanadi.
Kasallikning surunkali kechishida ikkita asosiy shakl ajratiladi: yuzaki va atrofik gastrit. Ushbu atamalar ilk marta oshqozon shilliq qavatini endoskopik tekshirish natijalariga asoslanib, 1948-yilda nemis jarrohi Shindler (R. Shindler) tomonidan taklif qilingan. Ular keng qabul qilingan va gastritlarning KXT-10 bo‘yicha tasnifiga kiritilgan. Ushbu bo‘linish normal bezlarning saqlanishi yoki yo‘qolishiga asoslangan bo‘lib, funksional va prognostik jihatdan muhim. Ikki asosiy shakldan tashqari surunkali gastritning maxsus turlari ham bor: atrofik-giperplastik (polipoz, «so‘galsimon»), gipertrofik, gigant gipertrofik (Menetrie kasalligi), limfotsitar, granulomatoz (Kron kasalligi, sarkoidoz, Vegener granulomatozining oshqozonda uchraydigan shakli), kollagenli, eozinofilli (sinonimi — allergik), radiatsion va infeksion gastritlar (gastrospirillalar, sitomegalovirus, Candida turkumidagi achitqisimon zamburug‘lar).
Surunkali duodenit
Surunkali duodenit (duodenitis; anatomik duodenum — o‘n ikki barmoqli ichak + -itis) — o‘n ikki barmoqli ichakning, ko‘pincha faqat uning shilliq qavatining yallig‘lanish kasalligi. Uning rivojlanishiga tartibsiz ovqatlanish, achchiq, ta’sirlovchi va haddan tashqari issiq taomlarni tez-tez iste’mol qilish yordam beradi. Ikkilamchi surunkali duodenit surunkali gastrit, oshqozon yarasi va o‘n ikki barmoqli ichak yarasi, surunkali pankreatit, lyamblioz, oziq-ovqat allergiyasi va uremiyada kuzatiladi. Ta’sirlovchi moddaning o‘n ikki barmoqli ichak shilliq qavatiga bevosita ta’siridan tashqari, surunkali duodenit patogenezida faol oshqozon shirasining proteolitik ta’siri (trofik buzilishlar va diskineziyalarda) muhim ahamiyatga ega.
Gastroduodenit
Surunkali gastroduodenit — (lot. gastroduodenitis; qadimgi yunon. γαστήρ oshqozon + duodenum o‘n ikki barmoqli ichak + -it — yallig‘lanish) — o‘n ikki barmoqli ichak shilliq qavati va oshqozonning pilorik (darvozabon) sohasi yallig‘lanishi bilan kechadigan kasallik. Gastroduodenit sabablari endogen (ichki) va ekzogen (tashqi) omillarga bo‘linadi.
Xususan, endogen sabablar ichida kislota ishlab chiqarilishining ortishi, shilliq modda hosil bo‘lishining kamayishi, sekretsiyaning gormonal boshqarilishi buzilishi muhim. Bundan tashqari, jigar va o‘t yo‘llari kasalliklari hamda endokrin patologiyalar gastroduodenitga moyillikni oshiradi.
Boshqa tomondan, ekzogen etiologik omillarga jismoniy ta’sirlar, masalan, achchiq, sovuq yoki issiq ovqatlarni iste’mol qilish hamda kimyoviy omillar (pestitsidlar) kiradi. Muhim omillardan biri — hazm qilish traktiga Helicobacter pylori bakteriyasining tushishidir.
Duodenogastral reflyuks
Duodenogastral reflyuks — o‘n ikki barmoqli ichak tarkibining oshqozonga qaytib o‘tishidir. Bunga oshqozon darvozabonining yopilish funksiyasi yetishmovchiligi, surunkali duodenit va o‘n ikki barmoqli ichakda bosim oshishi sabab bo‘ladi. Duodenogastral reflyuks oshqozon shilliq qavatining, ayniqsa o‘n ikki barmoqli ichakka tutashgan antral qismining o‘t kislotalari, ularning tuzlari, oshqozon osti bezi fermentlari, lizolitsetin va duodenal tarkibning boshqa komponentlari bilan shikastlanishiga olib keladi.
Sog‘lom odamlarda duodenogastral reflyuksga doir gastroenterologlar fikri biroz farq qiladi, bu ularning ta’riflarida ham namoyon bo‘ladi. Ayrimlar duodenogastral reflyuks sog‘lom kishilarda uchraydi desa, boshqalari u sog‘lom odamlarda doimiy mavjud bo‘lib, sutkaning taxminan 40 % qismini egallashi va tunda kuchayishini ta’kidlaydi.
Enterit
Surunkali enterit ( qadimgi yunon. ἔντερον — ichak) — yallig‘lanish kasalligi, ya’ni ingichka ichak yallig‘lanishi. Surunkali enterit noto‘g‘ri ovqatlanish (ovqatlanish tartibini muntazam buzish, achchiq taomlar va kuchli alkogolli ichimliklarni ko‘p iste’mol qilish va boshqalar), gelmintozlar, lyamblioz, geotrixoz, ayrim sanoat zaharlari (masalan, qo‘rg‘oshin birikmalari) bilan surunkali zaharlanish, dori vositalarini uzoq vaqt nazoratsiz qabul qilish (masalan, tuzli surgi dorilar, keng ta’sir doirasidagi antibiotiklar), ayrim fermentlarning aynan ichakda sintezi buzilishi bilan kechadigan tug‘ma kasalliklar va boshqalar oqibatida yuzaga kelishi mumkin. Bora-bora shilliq qavat atrofiyaga uchraydi, ichak vorsinkalari yassilanadi, ichak fermentlari ishlab chiqarilishi kamayadi va so‘rilish buziladi. Bemorlar ichak g‘uldirashi, kindik atrofi sohasidagi uncha kuchli bo‘lmagan og‘riq, ko‘ngil aynishi, holsizlik va ich ketishi (ayniqsa enterokolitda)dan shikoyat qiladilar. Ichakda so‘rilish buzilishi natijasida turli oziqlanish buzilishlari yuzaga kelishi mumkin. Enteritni aniqlashga najas tahlili, bo‘shliq ichidagi va devor yonidagi hazm jarayonini tekshirish hamda boshqa tadqiqotlar yordam beradi.
Kolit
Surunkali kolit — yallig‘lanish kasalligi bo‘lib, u yo‘g‘on ichakning ichki qavatini zararlaydi. Surunkali kolit o‘tkir kolit alomatlarining susayib, vaqti-vaqti bilan yana zo‘rayishi deb qaraladi.
Proktit
Proktit — yallig‘lanish kasalligi bo‘lib, to‘g‘ri va sigmasimon ichak shilliq qavatini zararlaydi. U davolanmagan o‘tkir kasallik oqibatida yoki alohida kelib chiqishga ega bo‘lishi mumkin: silga oid, sifilisga oid, gonoreyaga oid, gijja bilan zararlanish natijasidagi yoki boshqa sababli. Klinik jihatdan vaqti-vaqti bilan noqulaylik hissi, to‘g‘ri ichak to‘liq bo‘shamagandek tuyulishi, najas chiqarishning tezlashishi bilan kechuvchi zo‘rayishlar, najasda shilliq, ba’zan qon bo‘lishi va defekatsiyaga og‘riqli chaqiriqlar bilan namoyon bo‘ladi. Surunkali yallig‘lanish jarayonlari yaralar hosil bo‘lishiga, ichak shilliq qavatida oqma yo‘llar paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
Oshqozon-ichak traktidagi yot jismlar
(chapda to‘g‘ri, o‘ngda yon proyeksiyada) orasida yot jism ( — tanga) qizilo‘ngachda.
ko‘rinadi. Yot jismlar uchraydigan eng keng tarqalgan joylardan biri — oshqozon-ichak trakti. Yot jismlar kirishi mumkin bo‘lgan yo‘llar — og‘iz bo‘shlig‘i yoki to‘g‘ri ichak. Bolalar ko‘pincha tangalarni yutib yuboradi, kattalardagi holatlarning 75% ida esa yot jismlar go‘sht suyaklari bo‘lgan.
Yutilgan buyumlar ko‘pincha qizilo‘ngachda yoki oshqozonda, kamroq halqumda yoki o‘n ikki barmoqli ichakda aniqlanadi.