Ko‘z to‘r pardasi

To‘r parda
lot. retína
Фотография сетчатки глаза человека
Inson ko‘zi to‘r pardasining fotosurati
Qon bilan ta’minlanishi To‘r pardaning markaziy arteriyasi
Venoz qonning oqib ketishi to‘r pardaning markaziy venasi[Vikima’lumot]
Kataloglar
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

To‘r parda (lot. retína) — ko‘zning ichki pardasi, shuningdek, ko‘rish analizatorining periferik qismidir; uning tarkibida fotoretseptor hujayralar mavjud bo‘lib, ular elektromagnit nurlanishning ko‘rinadigan qismidagi spektrni qabul qilib, uni nerv impulslarigaaylantiradi hamda bu impulslarni dastlabki qayta ishlashni ta’minlaydi.

Tuzilishi

To‘r parda qatlamlari: RPE — to‘r pardaning pigmentli epiteliysi
OS — tashqi segment: fotoretseptorlar
IS — fotoretseptorlarning ichki segmenti BM — Brux membranasi
P — pigmentli epiteliotsitlar
R — tayoqchalar
C — kolbachalar
Ko‘rsatkich o‘qi va uzuq chiziq — tashqi chegaralovchi membrana ONL — tashqi yadroli qatlam
OPL — tashqi pleksiform (to‘rsimon) qatlam
INL — ichki yadroli qatlam
IPL — ichki pleksiform (to‘rsimon) qatlam
GC — ganglion hujayralari qatlami
H — gorizontal hujayralar
Bi — bipolyar hujayralar
M — Myuller hujayralari
A — amakrin hujayralar
G — ganglion hujayralari
AX — aksonlar

Anatomik jihatdan to‘r parda yupqa qobiq bo‘lib, butun yuzasi bo‘ylab ichki tomondan shishasimon tanaga, tashqi tomondan esa ko‘z olmasining tomirli pardasiga tutashib turadi. Unda o‘lchami jihatidan bir-biridan farq qiladigan ikki qism ajratiladi: katta qismi bo‘lgan ko‘ruv qismi kipriksimon tanagachadavom etadi; oldingi qismi esa yorug‘likni sezuvchi hujayralarga ega bo‘lmagan ko‘r qismdir. Ko‘r qismda tomirli pardaning tegishli qismlariga mos ravishda kipriksimon va rangdor parda qismlari farqlanadi.

To‘r pardaning ko‘ruv qismi bir xil bo‘lmagan qatlamli tuzilishga ega bo‘lib, uni faqat mikroskop yordamida o‘rganish mumkin. U ko‘z olmasining ichkarisiga qarab ketma-ket joylashgan quyidagi 10 ta qatlamdan iborat:

Inson to‘r pardasining tuzilishi

Voyaga yetgan inson ko‘zi to‘r pardasining diametri bo‘yicha o‘lchami 22 mm bo‘lib, u ko‘z olmasi ichki yuzasining taxminan 72 % qismini qoplaydi.

To‘r pardaning pigmentli qatlami (eng tashqi qatlami) qolgan to‘r pardaga qaraganda ko‘zning tomirli pardasi bilan mustahkamroq bog‘langan. [manba 362 kundan beri ko‘rsatilmagan]

To‘r pardaning markaziga yaqin (burun tomonga yaqinroq) orqa yuzasida ko‘rish nervi diskijoylashgan bo‘lib, uning ko‘zdagi proyeksiyasi chakka tomonga to‘g‘ri keladi. Bu joyda fotoretseptorlar bo‘lmagani uchun ushbu soha ko‘r dog‘ yoki Mariott dog‘ideb ataladi. Ko‘rish nervi diski taxminan 3 mm² yuzaga ega bo‘lgan, oqish rangli, yumaloq soha ko‘rinishida bo‘ladi. Bu yerda to‘r pardaning ganglion neyronlari aksonlaridan ko‘rish nervishakllanadi. Diskning markazida chuqurcha bo‘lib, undan to‘r pardani qon bilan ta’minlashda qatnashadigan qon tomirlari o‘tadi.

Yon tomonda , ko‘rish nervi diskidan taxminan 3 mm uzoqlikda dog‘ (macula) joylashgan. Uning markazida markaziy chuqurcha (fovea) mavjud bo‘lib, bu to‘r pardaning yorug‘likka eng sezgir va markaziy ko‘rishning tiniqligini ta’minlaydigan qismidir (sariq dog‘). To‘r pardaning bu qismida (fovea) faqat kolbachalarjoylashgan. Inson va boshqa primatlarning har bir ko‘zida bittadan markaziy chuqurcha bo‘ladi. Ulardan farqli ravishda, qirg‘iy kabi ayrim qushlarda ikkita markaziy chuqurcha mavjud. It va mushuklarda esa to‘r pardaning markaziy qismida chuqurcha o‘rniga ko‘rish yo‘lagi deb ataladigan tasmasimon soha joylashgan. To‘r pardaning markaziy qismi chuqurchaning o‘zi va uning atrofidagi 6 mm radiusli sohadan iborat. Undan keyin periferik qism boshlanadi; oldinga tomon borgan sari tayoqchalar va kolbachalar soni kamayadi. Ko‘zning ichki pardasi tishsimon chekkabilan tugaydi va u yerda yorug‘likka sezgir elementlar bo‘lmaydi.

To‘r pardaning qalinligi uning barcha joyida bir xil emas: eng qalin qismi ko‘rish nervi diski chetida bo‘lib, 0,5 mm dan oshmaydi; eng yupqa qismi esa sariq dog‘ chuqurchasida kuzatiladi.

Mikroskopik tuzilishi

To‘r parda neyronlarining joylashishini ko‘rsatuvchi soddalashtirilgan sxema. To‘r parda bir necha neyron qatlamidan tashkil topgan. Yorug‘lik chap tomondan tushadi va barcha qatlamlardan o‘tib, fotoretseptorlarga (o‘ngdagi qatlam) yetib boradi. Fotoretseptorlardan signal bipolyar hujayralarga va gorizontal hujayralarga (sariq rang bilan ko‘rsatilgan o‘rta qatlam) uzatiladi. Keyin signal amakrin va ganglion hujayralariga (chapdagi qatlam) uzatiladi. Ushbu neyronlar harakat potensiallarini hosil qiladi va ular ko‘rish nervi orqali miyaga yetkaziladi. Chizma Santyago Ramon-i-Kaxalasari asosida moslashtirilgan
Qarang: To‘r pardaning pigmentli epiteliysi

To‘r pardada nerv hujayralarining radial joylashgan uchta qatlami va ikkita sinaps qatlami mavjud.

Ganglion neyronlari to‘r pardaning eng ichki qatlamida, yorug‘likka sezgir hujayralar esa (tayoqchasimon va kolbachasimon) uning markazidan eng uzoqda joylashgan. Shu sababli ko‘z to‘r pardasi inversiyalangan a’zo deb ataladi. Bunday joylashuv tufayli yorug‘lik yorug‘likka sezgir elementlarga yetib borib, fototransduksiya fiziologik jarayonini boshlashidan oldin to‘r pardaning barcha qatlamlaridan o‘tishi kerak. Biroq u shaffof bo‘lmagan pigmentli epiteliy yoki xorioideyaorqali o‘ta olmaydi.

To‘r pardada fotoretseptorlar oldida joylashgan kapillyarlardan o‘tayotgan leykotsitlar ko‘k yorug‘likka qaralganda mayda, harakatlanuvchi yorqin nuqtalar sifatida ko‘rinishi mumkin. Bu hodisa ko‘k maydon entoptik fenomeni (yoki Shirer fenomeni) deb ataladi.

Fotoretseptor va ganglion neyronlaridan tashqari, to‘r pardada bipolyar nerv hujayralariham mavjud. Ular mazkur ikki turdagi neyron orasida joylashib, ularning o‘zaro aloqasini ta’minlaydi. Bundan tashqari, gorizontal va amakrin hujayralar to‘r pardadagi gorizontal aloqalarni ta’minlaydi.

Ganglion hujayralari qatlami bilan tayoqchalar va kolbachalar qatlami o‘rtasida ko‘plab sinaptik tutashuvlarga ega bo‘lgan nerv tolalari to‘rining ikkita qatlami joylashgan. Bular tashqi pleksiform (to‘rsimon) qatlam va ichki pleksiform qatlam. Birinchi qatlamda tayoqchalar va kolbachalar tik yo‘nalishda joylashgan bipolyar hujayralar bilan tutashadi. Ikkinchi qatlamda esa signal bipolyar hujayralardan ganglion neyronlariga, shuningdek, vertikal va gorizontal yo‘nalishlarda amakrin hujayralarga uzatiladi.

Shunday qilib, to‘r pardaning tashqi yadroli qatlami fotosezuvchi hujayralar tanalarini, ichki yadroli qatlami esa bipolyar, gorizontal va amakrin hujayralar tanalarini o‘z ichiga oladi. Ganglion hujayralari qatlami esa ganglion hujayralariniva oz miqdorda boshqa joyga ko‘chgan amakrin hujayralarni o‘z ichiga oladi. To‘r pardaning barcha qatlamlaridan radial glial Myuller hujayralari o‘tib boradi.

Tashqi chegaralovchi membrana fotoretseptor qatlami bilan tashqi ganglion qatlami orasida joylashgan sinaptik komplekslardan hosil bo‘ladi. Nerv tolalari qatlami ganglion hujayralarining aksonlaridan tashkil topgan. Ichki chegaralovchi membrana esa Myuller hujayralariningbazal membranalari va ular o‘simtalarining uchlaridan hosil bo‘lgan. Shvann qobig‘iga ega bo‘lmagan ganglion hujayralari aksonlari to‘r pardaning ichki chegarasiga yetgach, to‘g‘ri burchak ostida burilib, ko‘rish nervi shakllanadigan joyga yo‘naladi.

Insonning har bir to‘r pardasida taxminan 6—7 million kolbacha va 110—125 million tayoqcha mavjud. Bu yorug‘likka sezgir hujayralar notekis taqsimlangan. To‘r pardaning markaziy qismida kolbachalar, periferik qismida esa tayoqchalar ko‘proq bo‘ladi. Sariq dog‘ning markaziy chuqurchasida kolbachalar eng kichik o‘lchamga ega bo‘lib, ixcham olti burchakli tuzilmalar shaklida mozaikasimon joylashgan.

Kasalliklar

To‘r pardani ham zararlaydigan ko‘plab irsiy va orttirilgan kasalliklar hamda buzilishlar mavjud. Quyida ularning ayrimlari keltirilgan:

Ko‘z to‘r pardasini ortiqcha yorug‘lik oqimidan himoyalash uchun qorachiq torayadi. Biroq bu himoya reaksiyasini yorug‘lik oqimining hammasi emas, balki spektrning muayyan qismi belgilaydi. Nurlanishi oq yorug‘lik sifatida qabul qilinadigan, biroq spektri tabiiy yorug‘lik spektridan farq qiladigan, loyihasi muvaffaqiyatsiz ishlab chiqilgan ayrim zamonaviy sun’iy yorug‘lik manbalaridan foydalanilganda organizmning himoya reaksiyasi ishga tushmasligi mumkin. Natijada to‘r pardaning shikastlanish xavfi ortadi. [1256 kundan beri sahifa ko‘rsatilmagan][ishonchli bo‘lmagan manba].

Adabiyotlar

  • Savelyeva-Novosyolova N. A., Savelyev A. V. Oftalmoneyrokibernetika tamoyillari // «Sun’iy intellekt. Intellektual tizimlar» to‘plamida. — Donetsk–Taganrog–Minsk, 2009. — B. 117—120.

Havolalar