| Qora tuproq | |
|---|---|
| | |
| Xususiyatlari | |
| Asosiy xususiyatlari | to‘q rangli, kesakli tuzilishga ega tuproqlar |
| Chirindi miqdori | yuqori (> 6 %) |
| Fizik xususiyatlari | |
| Rangi | qora |
| G‘ovakligi | yuqori |
| Kimyoviy xususiyatlari | |
| Kislotaliligi | yo‘q |
| Sho‘rlanishi | yo‘q |
| Geografiyasi | |
| Tabiiy zona | O‘rmon-dasht, dasht |
| Hosildorlik | |
| Asosiy ekinlar | Donli ekinlar |
| Hosildorlik darajasi | yuqori |


Qora tuproq (qora tuproqlar; ruscha «qora yer» so‘zidan) — to‘q rangli tuproqlar bo‘lib, ularda kuchli rivojlangan chirindili qatlam mavjud; u organik moddalarga boy. Bunday tuproqlar quruq iqlim sharoitida dasht zonasida.
Rangi deyarli qora bo‘lgan tuproqlar, lyossimon qumoq tuproqlarda yoki gil jinslarda, subboreal (суббореальный) va mo‘tadil kontinental iqlim sharoitida, davriy yuviladigan yoki yuvilmaydigan suv rejimida hamda ko‘p yillik o‘t o‘simliklari qoplami ostida shakllangan.[manba ko‘rsatilmagan, 730 kun]
Tuproq hosil bo‘lish sharoitlari
Iqlim mintaqasi mo‘tadil, sektori — mo‘tadil kontinental, namlanish va qurishning almashinib turishi, shuningdek, musbat haroratlarning ustunligi xos. O‘rtacha yillik harorat — +1…+9 °C; yillik yog‘in miqdori — 250—1000 mm, yozgi davrning umumiy o‘rtacha harorati ~30 °C, iliq davr uchun o‘rtacha harorat esa — +15…+25 °C.[manba ko‘rsatilmagan, 730 kun]
Relyefi to‘lqinsimon tekisliklardan iborat (vaqti-vaqti bilan botiqlar bilan kesilgan, jarliklar, soylar va daryo terrasalari bilan).[manba ko‘rsatilmagan, 730 kun]
O‘tloq-dasht va dasht kichik zonalariga xos ko‘p yillik o‘t o‘simliklari har yili tuproqda katta miqdorda o‘simlik qoldiqlarini qoldiradi. Tegishli gidrotermik sharoitlarda ular parchalanib, chirindi birikmalarini hosil qiladi (gumuslanish (гумификация)), ular tuproqning yuqori qatlamlarida to‘planadi. Chirindi bilan birga tuproqda murakkab organik-mineral birikmalar shaklida o‘simliklar uchun zarur oziqa elementlari, jumladan azot, fosfor, oltingugurt, temir va boshqalar mustahkamlanadi.[manba ko‘rsatilmagan, 730 kun]

Tuproq hosil qiluvchi va taglik tog‘ jinslari — lyosslar (лёссы), lyossimon qumoq tuproqlar, ohaktosh va boshqa jinslar.[manba ko‘rsatilmagan, 730 kun]
Tipik qora tuproqlar profilining tuzilishi:
- A — chirindi to‘planuvchi qatlam
- B — o‘tish qatlami
- C — ona jins
- D — tub jins
Xususiyatlari va turlari
Qora tuproqlar suv-havo xususiyatlarining yaxshiligi, kesakli yoki donador tuzilishi, tuproqning singdirish kompleksi (почвенный поглощающий комплекс) tarkibida 70 dan 90 % gacha kalsiy bo‘lishi, reaksiyasining neytral yoki deyarli neytral ekanligi, tabiiy unumdorligi, gumuslanish jarayonining jadal kechishi va tuproqning yuqori qatlamlarida taxminan 15 % miqdorda chirindi bo‘lishi, shuningdek, bakteriyalar va mikroorganizmlar simbiozi bilan ajralib turadi.[manba ko‘rsatilmagan, 730 kun]
Tuproq tasnifi va diagnostikasida qora tuproqlar asosiy tuproq hosil bo‘lish jarayonining rivojlanish darajasiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi:
1) Chirindi qatlamining qalinligiga ko‘ra (A+AB):
- a) o‘ta qalin (qalinligi 120 sm dan ortiq)
- b) qalin (120—80 sm)
- v) o‘rtacha qalin (80—40 sm)
- g) yupqa (40 sm dan kam)
2) Chirindi miqdori, % Ap qatlamida:
- a) serchirindili (>9 %) (rangi qora)
- b) o‘rtacha chirindili (9—6 %) (qora)
- v) kam chirindili (6—4 %) (to‘q kulrang)
- g) chirindisi oz (<4 %) (kulrang)
- d) mikrochirindili (<2 %) (och kulrang)
Tuproq tasnifidagi kenja turlar:
- podzollashgan qora tuproqlar
- yuvilgan qora tuproqlar
- tipik qora tuproqlar
- oddiy qora tuproqlar
- janubiy qora tuproqlar.
Tarqalishi

Qora tuproqlar taxminan 230 million gektar yerni egallaydi. Dunyoda ikkita asosiy «qora tuproq zonasi» mavjud. Ulardan biri — Yevrosiyo dashti, u sharqiy Xorvatiya (Slavoniya), daryosi bo‘ylab Dunay (Serbiyaning shimoliy qismi, Bolgariyaning shimoliy qismi (Dunay tekisligi), janubiy va sharqiy Ruminiya (Valaxiya tekisligi va Moldaviya tekisligi[inglizcha]), shuningdek, Moldova), shimoli-sharqiy Ukraina orqali Markaziy Qora tuproq mintaqasi[inglizcha] — Markaziy va Janubiy Rossiya hududlari bo‘ylab Sibirga. Ikkinchi qora tuproq mintaqasi esa Kanada preriyalarida, Manitobadan Buyuk tekisliklar orqali AQShning Kanzas shtatigacha.
Qora tuproq qatlamining qalinligi turli mintaqalarda keskin farq qilishi mumkin — bir necha santimetrdan 1,5 metrgacha (60 dyuym), masalan, Ukrainada, shuningdek, Red-River vodiysida AQSh va Kanadaning shimolida (tarixdan oldingi Agassis).
ko‘li joylashgan hududda). Qora tuproqlar boshqa joylarda ham kamroq miqdorda uchraydi; masalan, Polsha, Vengriya va Texas hududining 1 % ida. Xitoyning shimoli-sharqida, Harbin shahri yaqinida va Avstraliyada ham uchraydi; u yerdagi haqiqiy qora tuproqlar faqat Nimmitabel atrofida[inglizcha].
Qora tuproqlar keng tarqalgan mamlakatlar orasida dunyoda yetakchi o‘rinni Rossiya egallaydi. Rossiya qora tuproqlarining maydoni dunyodagi qora tuproqlar umumiy maydonining 52 % ini tashkil etadi. Tuproq qoplami tarkibi hamda boshqa tabiiy va xo‘jalik sharoitlariga ko‘ra, Rossiyaning qora tuproq zonasi bir necha tabiiy-xo‘jalik hududlariga bo‘linadi: Volga-Don dasht hududi, Zavolje-Sibir, Sibir-Oltoy va O‘rta Sibir.
Qora tuproqlarning kelib chiqishi haqidagi tadqiqotlar tarixi va nazariyalar

M. V. Lomonosov geologiyaga oid «Yer qatlamlari haqida» (1763) asarida tuproqlarni Yerning ustki qatlami sifatida ko‘rib chiqqan. U «qora tuproq» xalq atamasini ilmiy muomalaga kiritgan va uni faqat madaniylashtirilgan yerga emas, balki dasht tuprog‘iga nisbatan ham qo‘llagan. U qora tuproqning azaldan mavjud bo‘lganini inkor etib, uning kelib chiqishini hamda o‘simlik va hayvon qoldiqlarining parchalanishi natijasida to‘planishini ko‘rsatgan. M. V. Lomonosov «qora tuproq» nomini qora tuproqlarni, shuningdek, chirindini.
Moskva universiteti professori M. I. Afonin 1771 yilda birinchi bo‘lib qora tuproqlarni muzeylarda to‘plash va o‘rganishni taklif qilgan:
Men foydali deb shuni taklif etamanki, nafaqat qora tuproq deb ataladigan turli xildagi tuproqlar, balki boshqa turdagi yerlar ham mineraloglar mineralogiya kolleksiyalarini to‘plash va tartibga solishda qanday yo‘l tutishsa, xuddi shunday tartibda yig‘ilib, joylashtirilsin. Ya’ni ularni turi va xillariga qarab ajratish, xususiyatlari va nomlari, qaysi uyezd hamda qishloqqa tegishliligi, shuningdek, tuproq olingan dalaning o‘zi va u yerni ekin maydoni sifatida qanday usulda ishlatish haqida yozuv bilan birga saqlash lozim.
Akademik V. M. Severgin o‘zining «Mineralogiya bo‘yicha batafsil lug‘at» (1807) asarida qora tuproqni batafsil tavsiflagan.
P. S. Pallas qora tuproqlar ilgari dengiz bo‘yidagi qamishzor botqoqliklar o‘rnida paydo bo‘lgan degan gipotezani ilgari surgan.
R. I. Murchison qora tuproqlar qora yura davri gillari yuvilishi natijasida paydo bo‘lgan degan dengiz gipotezasini asoslab bergan.
1876 yilda Erkin iqtisodiy jamiyat qora tuproqlarni o‘rganish dasturini ishlab chiqdi. V. V. Dokuchayev o‘zidan oldin to‘plangan barcha tajribalarni o‘rgandi va butun qora tuproq mintaqasini tadqiq qildi (1876—1882). Kartografik usullar yordamida mintaqaning aniq chegaralarini belgilash va izogumus chiziqlari (изогумусные линии) orqali qora tuproqlarning batafsil tasnifini tuzish imkoniga ega bo‘ldi. «Rus qora tuproqlari» (1883) asarida qora tuproqlarning o‘simliklar ta’sirida quruqlik sharoitida shakllanishi haqidagi ilmiy konsepsiyani yaratdi.
Qora tuproq monoliti alohida eksponat sifatida 1889 yilda Butunjahon ko‘rgazmasida Parijda.
Qora tuproq savdosi
Ukraina qishloq xo‘jaligi yerlarini sotish 1992-yildan 2020 yilgacha taqiqlangan edi, shu davrda qora tuproqning qora bozori mavjud bo‘lgan. Xarkivdagi «Yashil front» nodavlat tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, noqonuniy qazib olingan qora tuproqning qora bozori 2011 yilda yiliga taxminan 900 million AQSh dollariga baholangan.
Adabiyotlar
- Dokuchayev V. V. Rus qora tuproqlari
- Gerasimov I. P. Qora tuproq yoshini radiokarbon usuli yordamida aniqlash // SSSR Fanlar akademiyasi ma’ruzalari. 1970. T. 192. № 5. B. 1141—1144.
- Glazovskaya M. A. Dunyo tuproqlari. 1–2-jildlar. — M.: Moskva davlat universiteti nashriyoti, 1972—73.
- SSSR tuproqlarining tasnifi va diagnostikasi. — M.: Kolos, 1977. — 224 b.
- Lyapin D., Logunova N., Proshunina E. Rossiyaning janubiy chegara hududi, qora tuproqli yerlar va Belgorod mudofaa chizig‘i (inglizcha) // Tarix: faktlar va ramzlar. — 2025. — № 1 (42). — B. 93—104.
- Afanasyeva E. A. Markaziy Rossiya qirligining qora tuproqlari. — M.: Nauka, 1966. — 224 b.
- Axtyrtsev B. P., Shevchenko G. A. Markaziy Rossiya o‘rmon-dasht mintaqasining o‘rmon qora tuproqlari // SSSR Geografiya jamiyatining Voronej bo‘limi ilmiy qaydlari. — Voronej: VDU nashriyoti, 1974. — B. 60—74.
- Pannikov V. D., Mineev V. G. Tuproqlar, iqlim, o‘g‘itlar va hosildorlik. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Agropromizdat, 1987. — 512 b.
- Padalka S. S., Kyrylenko I. H., Verhunov V. A. Qora tuproq va Ukraina tarixi: qadim zamonlardan bugungi kungacha bo‘lgan ocherk (ukraincha). — Kiyev: Agrar fan, 2020. — 552 b. — [Arxivlangan 24 mart 2025-yil .]
Havolalar
- Qora tuproq turlari — Rossiya tuproqlari.