Tuproq sho‘rlanishi nima

Sho‘rlangan o‘tloqi tuproqlar — Baraboy daryosining qayirida. Tuproq yuzasidagi tuz g‘uborlari — tuproq eritmasidan kristallangan tuzlarning yupqa pardalari

Sho‘rlangan tuproqlar — tuproqlar, tarkibida butun profil bo‘ylab yoki uning bir qismida o‘simliklar uchun zararli miqdorda oson eruvchan mineral tuzlar saqlovchi (0,25 % dan ortiq) tuproqlardir.

Umumiy tavsif

Muayyan sharoitlarda turli xil tuproqlar sho‘rlanishi mumkin: qora tuproqlar, kashtan tuproqlar, o‘tloqi tuproqlar. Galomorf tuproqlarning o‘ziga xos belgilari quyidagi tuproqlarda namoyon bo‘ladi: sho‘rxoklar hamda sho‘rtoblar. Tuzlarning to‘planish jarayoni sho‘rlanish deb ataladi.

Sho‘rlanish tabiiy jarayonlar ta’sirida birlamchi bo‘lishi mumkin (quruqlikning sho‘r dengiz suvi bilan suv ostida qolishi, minerallarning nurashi, impulyverizatsiya — tuzlarning shamol orqali fitotsenozga olib kelinishi) va sun’iy jarayonlar ta’sirida ikkilamchi — sug‘orish, zax qochirish.

Sho‘rlanish darajasiga ko‘ra tuproqlar kuchsiz, o‘rtacha, kuchli va juda kuchli sho‘rlangan turlarga bo‘linadi. Kuchsiz sho‘rlangan tuproqlarda ekinlar hosildorligi o‘rtacha 25 % gacha, o‘rtacha sho‘rlangan tuproqlarda 50 % gacha, kuchli sho‘rlangan tuproqlarda 75 % gacha va juda kuchli sho‘rlangan tuproqlarda 100 % gacha kamayishi taxmin qilinadi.

Tuproqni sho‘rlantiruvchi birikmalarning kimyoviy tarkibidan qat’i nazar, tuzlarning o‘zi muayyan tuproq gorizontida to‘planishi mumkin. Tuzli gorizontning yer yuzasidan qanchalik chuqur joylashganiga qarab sho‘rxok (0—30 sm), sho‘rxoksimon (30—80 sm), chuqur sho‘rxoksimon (80—150 sm) va chuqur sho‘rlangan (>150 sm) tuproqlar farqlanadi.

Tuproqdagi tuzlar tarkibiga qarab sho‘rlanishning bir nechta asosiy turi ajratiladi:

  • tuproqning xloridli sho‘rlanishi unda ortiqcha miqdorda natriy xlorid va magniy xlorid (NaCl, МgCl2) mavjudligi bilan bog‘liq;
  • sulfatli sho‘rlanish natriy sulfat va magniy sulfat (МgЅО4, СаЅО4, Na2SO4) to‘planishi natijasida yuzaga keladi;
  • sodali (karbonatli) sho‘rlanish tuproqda ko‘p miqdorda natriy gidrokarbonat yoki boshqa natriy tuzlari (NaHCO3), Na2СО3) mavjudligi bilan bog‘liq.

Tuzlarning o‘simliklarga zarar yetkazish darajasiga ko‘ra, ular eng zararli (Na2CO3, NaHCO3, NaCl), zararli (СаСl2, МgCl2, Na2SO4) va kamroq zararli (МgЅО4, СаЅО4) turlarga bo‘linadi.

Sho‘rlangan tuproqlarda o‘simliklarning nobud bo‘lishiga asosiy sabab — yuqori osmotik bosim bo‘lib, uning tuproq eritmasidagi bosimi o‘simlik hujayralari shirasi bosimidan yuqori bo‘ladi. Natijada suvning alohida to‘qimalarga kelishi kamayadi, transpiratsiyaning kuchayishi hamda assimilyatsiya, nafas olish va shakarlar hosil bo‘lishi jarayonlarining yomonlashishi o‘simliklarning qurishi va nobud bo‘lishiga olib keladi.

Sug‘orish paytida tuproqning sho‘rlanishi

Minerallashgan suvlar bilan sug‘orish natijasida tuproqning sho‘rlanishi

Sug‘oriladigan tuproqlarning ikkilamchi sho‘rlanishi vaqt o‘tishi bilan yuz beradi, chunki deyarli barcha suvlar (hatto tabiiy yog‘inlar ham) tarkibida eruvchan tuzlar bo‘ladi. O‘simliklar suvdan foydalanganda tuzlar tuproqda qoladi va yillar davomida kritik darajagacha to‘planadi. Tuproqning sho‘rlanishi qishloq xo‘jaligi ekinlarining o‘sishi va rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatgani sababli, bu tuzlar yuvish sug‘orishlari orqali ildiz zonasidan chiqarib yuboriladi. Ikkilamchi sho‘rlanish, asosan, tabiiy oqimi sust bo‘lgan grunt suvlari mavjud yerlarda hamda qishloq xo‘jaligi ekinlarini sug‘orishda minerallashgan suvlardan foydalanilganda yuz beradi.

Yong‘inlarni o‘chirish paytida tuproqning sho‘rlanishi

1980-yillarning birinchi yarmida dunyoning turli mamlakatlarida tobora keng tarqalgan hodisa — yong‘in aviatsiyasidan foydalanish, bunda alangani o‘chirish uchun chuchuk suv emas, balki sho‘r dengiz suvidan foydalanilgan va bu tuproqning asta-sekin sho‘rlanishiga sabab bo‘lgan.

Tarqalish geografiyasi

Sho‘rlangan tuproqlar ko‘plab mamlakatlarning janubiy qurg‘oqchil hududlarida (Misr, Pokiston, Hindiston, Xitoy va boshqalarda), ko‘pincha sho‘rlanmagan tuproqlar orasida alohida dog‘lar ko‘rinishida uchraydi.

Markaziy Osiyoda haydaladigan yerlarning qariyb yarmi sho‘rlangan.

Rossiyada ular, asosan, Volgabo‘yida keng tarqalgan. Ukrainada 2012-yil boshiga kelib sho‘rlangan tuproqlar nisbatan kichik maydonni — 1,92 mln ga egallagan; Davlat yer kadastri ma’lumotlariga ko‘ra, shundan 1,71 mln ga maydon hozirda qishloq xo‘jaligida foydalaniladi, jumladan, kuchsiz sho‘rlangan tuproqlar — 1336,6 ming ga, o‘rtacha sho‘rlanganlari — 224,3 ming ga, kuchli sho‘rlanganlari — 116,3 ming ga, sho‘rxoklar — 32,8 ming ga.

Ukrainadagi sug‘oriladigan yerlar orasida taxminan 350 ming ga sho‘rlangan maydon mavjud bo‘lib, shundan 70-100 ming ga yer ikkilamchi sho‘rlangan tuproqlardan iborat. Sho‘rtob tuproqlar maydoni — 2,8 mln ga (asosan, dasht mintaqasida); ularning taxminan 2/3 qismi haydaladi, qariyb 0,8 mln ga maydon esa sug‘oriladi.

Adabiyotlar

  • Ukraina tuproqlarining ekologik holati / S. A. Balyuk, V. V. Medvedev, M. M. Miroshnichenko va boshq. // Ukraina geografiya jurnali. — 2012, № 2. — 38-42-betlar.
  • Kovda V. A. Tuproqshunoslik ta’limoti asoslari. Tuproq hosil bo‘lish jarayonining umumiy nazariyasi. Ikkinchi kitob. — Moskva: Nauka, 1973. — 469 b.
  • Novikova A. B. Sho‘rlangan va sho‘rtob tuproqlar tadqiqotlari: kelib chiqishi, melioratsiya, ekologiya. Tanlangan asarlar. — Xarkiv: KP «Drukarnya 13», 2009. — 720 b.
  • Xilchevskiy V. K. Agrogidrokimyo. — Kiyev: Nashriyot-poligrafiya markazi: Kiyev universiteti, 1995. — 222 b. ISBN 6-1201-1412-4

Havolalar