Hayvonlar intellekti nima

Bu yerda intellekt deganda hayvonlarga xos quyidagi psixik funksiyalar majmui tushuniladi: tafakkur, o‘rganish va muloqot qilish qobiliyati. Ularni instinktlar yoki shartli reflekslar bilan izohlab bo‘lmaydi. Ushbu hodisa kognitiv etologiya, qiyosiy psixologiya va zoopsixologiya doirasida o‘rganiladi.

Yuksak rivojlangan hayvonlarning hayotiga hissiyotlar va motivlar ta’sir ko‘rsatadi. Taxminlarga ko‘ra, ularning ayrimlari mantiqiy farazlar ilgari surish va rejalashtirish, yangi vaziyatlarda yechim topish, boshqa turlar vakillari (jumladan, insonlar) bilan muloqot qilish qobiliyatiga ega.

Hayvonlar intellekti haqidagi qarashlarning rivojlanish tarixi

Jorj Jon Romens — hayvonlar intellektining ilk tadqiqotchilaridan biri

Hayvonlarning fikrlash qobiliyati qadimgi davrlardayoq bahs mavzusi bo‘lgan. Aristotel miloddan avvalgi 4-asrdayoq hayvonlarning o‘rganishga qodirligini aniqlagan va hatto hayvonlarda aql mavjudligini ham ehtimol deb hisoblagan. Hayvonlarning intellektual qobiliyatlarini, umuman olganda esa ularning psixikasini ilmiy o‘rganishga Charlz Darvin o‘zining «Turlarning kelib chiqishi va tabiiy tanlanish» kitobi bilan asos solgan. Uning shogirdi Jorj Jon Romens bu tadqiqotlarni davom ettirdi va natijada «Hayvonlar aqli» kitobini yozdi. Romensning yondashuvi antropomorfizmga moyilligi va metodologik qat’iylikka yetarlicha e’tibor bermagani bilan ajralib turadi. «Hayvonlar aqli» kitobi tizimli, maqsadli kuzatuvlarga emas, balki muallif, uning o‘quvchilari yoki do‘stlari e’tiborga loyiq deb bilgan alohida voqealarga asoslangan. Ilmiy ishonchliligi shubhali bo‘lishiga qaramay, bu yondashuv keng tarqaldi. Bu yondashuv tarafdorlari — Maksimilian Perti (nemischa Maximilian Perty) va Uilyam Loder Lindsey (inglizcha William Lauder Lindsay).

Muallif Kingston-Xillsdagi zoologiya bog‘ida bizonning ajoyib ziyrakligini bir necha bor kuzatgan. Bu hayvon badjahl bo‘lgani uchun uning burniga halqa o‘tkazilib, unga taxminan ikki fut uzunlikdagi zanjir mahkamlangan. Zanjirning bo‘sh uchida diametri qariyb to‘rt dyuym bo‘lgan yana bir halqa bor edi. Hayvon o‘tlab yurganida zanjir tuyoqlariga xavfli darajada yaqin joyda erkin sudralib yurardi. Agar hayvon halqani bosib olsa, kuchli og‘riq sezishi mumkin edi. U bu noqulaylikdan qutulishning g‘oyat topqirona yo‘lini topdi: zanjirni shoxiga ilib qo‘ydi. Men bu aqlli hayvonning avval shoxini ehtiyotkorlik bilan halqadan o‘tkazib, keyin halqa shoxiga mahkam o‘rnashguncha boshini silkitib, shu ishni bajarganini ko‘p marta ko‘rganman!

— J. J. Romens. Hayvonlar aqli.

Bunday «alohida voqealarga asoslangan yondashuv» orqali olingan natijalar sinovdan o‘ta olmadi va tajribalar bilan rad etildi. XX asr boshida hayvonlar xulq-atvorini o‘rganuvchi fanlarda mutlaqo qarama-qarshi yondashuv keng tan olindi. Bu bixeviorizm ilmiy maktabining paydo bo‘lishi bilan bog‘liq edi. Bixevioristlar ilmiy qat’iylik va qo‘llaniladigan usullarning aniqligiga katta ahamiyat berishgan. Biroq ular psixikani o‘rganish imkoniyatini prinsipial ravishda inkor etishgan. Bixeviorizm asoschilaridan biri — Konvi Lloyd Morgan, britaniyalik psixolog.

Jumladan, unga tegishli mashhur qoida — «Lloyd Morgan kanoni».

…agar biror harakatni hayvonning psixologik shkalaning quyi pog‘onasidagi qobiliyati bilan tushuntirish mumkin bo‘lsa, uni hech qachon yuqoriroq psixik funksiyaning namoyon bo‘lishi sifatida talqin qilish mumkin emas.

Sovet fiziologi I. P. Pavlovning nerv faoliyati haqidagi konsepsiyasi bixeviorizmga g‘oyaviy jihatdan yaqin edi. Pavlov laboratoriyasida hatto antropomorfik talqinlar taqiqlangan edi. Ammo barcha bixevioristlar xulq-atvorning turli ko‘rinishlarini «stimul — reaksiya» sxemasiga keltirib taqaydigan radikal, «reduksionistik» bixeviorizm g‘oyalarini qo‘llab-quvvatlamagan. Bunday olimlar qatoriga Edvard Tolmen, amerikalik psixolog kiradi.

Hayvonlar xulq-atvori bo‘yicha tabiatshunoslar va zoopsixologlar to‘plagan empirik ma’lumotlar ortib borgani sari barcha xatti-harakatlarni ham instinktlar yoki o‘rganish orqali tushuntirib bo‘lmasligi aniqlandi.

Hayvonlarning intellektual qobiliyatlari

Aynan insondan boshqa hayvonlarning intellektual qobiliyatlariga noodatiy xulq-atvor vazifalarini hal qilish (tafakkur) qobiliyati kiradi. Intellektual xulq-atvor idrok etish, predmetlar bilan harakat qilish, o‘rganish va instinktlar kabi xulq-atvorning boshqa tarkibiy qismlari bilan chambarchas bog‘liq. Harakatning murakkabligi hayvonda intellekt mavjudligini tan olish uchun yetarli asos emas. Ayrim qushlarning murakkab uya qurish xulq-atvori tug‘ma dasturlar (instinktlar) bilan belgilanadi. Intellektual faoliyatning asosiy farqi — moslashuvchanlik bo‘lib, u tez o‘zgaruvchi muhitda tirik qolish imkoniyatini sezilarli oshiradi.

Intellekt rivojlanganini hayvonning xulq-atvori ham, bosh miya tuzilishi ham ko‘rsatishi mumkin. Primatlar uchun odamlar orasida keng qo‘llaniladigan aqliy qobiliyat testlariga o‘xshash intellekt testlari ommalashgan. Ikkinchi yondashuvga misol sifatida ensefalizatsiya koeffitsiyenti va Danbar sonini keltirish mumkin. Bu ko‘rsatkich neokorteksning rivojlanishi va primatlar to‘dasi kattaligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ifodalaydi.

Ayrim hayvonlar uchun ensefalizatsiya koeffitsiyenti qiymatlari

Intellekt hayvonlar psixikasi rivojlanishining eng yuqori bosqichidir. Hozirgi vaqtda ko‘plab umurtqali hayvonlarda intellektual faoliyatning boshlang‘ich belgilari mavjudligiga oid dalillar bor. Shunga qaramay, hayvonot olamida intellekt nisbatan kam uchraydigan hodisadir. Ayrim tadqiqotchilar aqlni o‘zini o‘zi tartibga soluvchi murakkab tizimlarning xususiyati deb ta’riflaydi.

Aql faqat miya bilan cheklanmaydi; u hasharotlar koloniyalari kabi jamoalarda, inson jamiyatidagi ijtimoiy va iqtisodiy xulq-atvorda, shuningdek, ilmiy va kasbiy hamjamiyatlarda ham namoyon bo‘ladi.

Chumolilarning murakkab masalalarni hal qilish qobiliyati chumoli uyasining «superorganizm» sifatidagi emergent xususiyatlari bilan bog‘liq; alohida chumolilar esa oziq manziliga boradigan yo‘lni tasvirlash uchun 6 bit axborotni 200 soniyada uzata oladi.

Dastlabki shartlar

Xotira va o‘rganish

O‘rgatish (dressirovka) — o‘rganishning qat’iy nazorat qilinadigan turidir.

O‘rganish tashqi muhit omillari ta’sirida xulq-atvor o‘zgarishining barcha shakllarini birlashtiradi: shartli reflekslarning shakllanishi, imprinting (esda muhrlanish), ko‘nikish, mashq qilish (hatto tug‘ma xulq-atvor shakllari ham ma’lum darajada takomillashtirishni talab qiladi) va yashirin o‘rganish. Eng sodda hayvonlardan tashqari deyarli barcha hayvonlar o‘rganish qobiliyatiga ega.

O‘rganish xulq-atvorning moslashuvchanligini ta’minlaydi va intellekt shakllanishining dastlabki shartlaridan biridir.

Predmetlar bilan harakat qilish

Hayvonlar muhit tarkibiy qismlarini fazoda faol ko‘chirishining barcha shakllarini qamrab oluvchi harakat faolligi namoyonlari (lokomotsiya — hayvonning o‘zini fazoda ko‘chirishidan farqli ravishda). Yuksak hayvonlarda predmetlar bilan harakat qilish asosan og‘iz apparati va oldingi oyoq-qo‘llar orqali bajariladi (buyumlarni tekshirish, oziqlanish, himoyalanish, biror narsa yasash va boshqalar). Predmetlar bilan harakat qilish va shu orqali vazifalarni hal etish hayvonga muhitdagi moddiy obyektlar hamda undagi jarayonlar to‘g‘risida psixik rivojlanish uchun eng chuqur, xilma-xil va muhim ma’lumotlarni beradi. Evolyutsiya davomida predmetlar bilan harakat qilishning izchil takomillashuvi hayvonlarning bilish qobiliyatlari rivojida hal qiluvchi rol o‘ynab, ularning intellekti shakllanishiga asos bo‘lgan. Inson ajdodlari bo‘lgan qadimgi primatlarda, ayniqsa «biologik jihatdan neytral» buyumlar bilan harakat qilish mehnat faoliyati paydo bo‘lishiga zamin yaratgan.

Oliy psixik funksiyalar

Til

Tilning muloqot tizimi sifatidagi asosiy belgilariga ijtimoiylashuv jarayonida rivojlanish, belgilarning ixtiyoriyligi, grammatikaning mavjudligi va ochiqlik kiradi. Hayvonlarning muloqot tizimlari tilning ayrim belgilariga mos keladi. Bunga keng ma’lum bo‘lgan asalarilar raqsi misol bo‘la oladi. Uning elementlari shakli (tebranish, aylana bo‘ylab harakatlanish) mazmunidan (yo‘nalish, masofa, ozuqa manbai xususiyatlari) ajralgan.

Ayrim gapiruvchi qushlar taqlid qilish qobiliyatidan turlararo muloqotda foydalanishi mumkinligiga oid dalillar bo‘lsa-da, bunday qushlarning (maynalar, ara to‘tiqushlari) harakatlari bu ta’rifga mos kelmaydi.

Hayvonlar tilini o‘rganish usullaridan biri — ularga tajriba yo‘li bilan vositachi tilni o‘rgatish. Ayniqsa, odamsimon maymunlar ishtirokidagi shunday tajribalar keng tarqalgan. Maymunlar anatomik va fiziologik xususiyatlari tufayli inson nutqi tovushlarini hosil qila olmagani sababli, ularga inson tilini o‘rgatishga dastlabki urinishlar muvaffaqiyatsiz tugagan.

Maymunlarga til o‘rgatish bo‘yicha ayrim tajribalar
Tadqiqotchining ismi Hayvonning nomi Til
Allen va Beatrisa
Gardnerlar
Uosho (shimpanze) Amerika imo-ishora tili
Devid Primak
va Enn Jeyms Primak
Sara (shimpanze), Elizabet, Pioni Maxsus yaratilgan til (inglizcha so‘zlarni ifodalash uchun shaklli jetonlardan foydalanilgan)
Dueyn Rumbo
(inglizcha Duane Rumbaugh)
Lana (shimpanze) Maxsus yaratilgan
sun’iy til
leksigrammalarga asoslangan.
Fransina Patterson Koko (gorilla) Amerika imo-ishora tili (taxminan mingta belgi)

Vositachi sifatida imo-ishora tilidan foydalanilgan ilk tajribani Gardnerlar oilasi o‘tkazgan. Ular Robert Yerkesning shimpanzelar inson nutqidagi tovushlarni artikulyatsiya qila olmasligi haqidagi taxminiga tayangan. Uosho laqabli shimpanze Amerika imo-ishora tilidagi ishoralarni «sen» + «qitiqlamoq» + «men», «bermoq» + «shirin» kabi birlashtira olgan. Renodagi Nevada universiteti hayvonot bog‘idagi maymunlar o‘zaro muloqot uchun amslendan foydalangan.

Yumronqoziqlar tili ancha murakkab bo‘lib, turli chastota va balandlikdagi xilma-xil hushtaklar, chug‘urlash va chertishga o‘xshash tovushlardan tashkil topgan.

Hayvonlar orasida turlararo muloqot ham bo‘lishi mumkin.

Sutemizuvchilar va ayrim qushlar orasida to‘da bo‘lib birgalikda ov qilish keng tarqalgan; turli turlar hamkorlikda, o‘zaro muvofiqlashgan holda ov qiladigan holatlar ham uchraydi.

Qurollardan foydalanish faoliyati

Gorilla suv o‘simliklarini yig‘ayotganda tayoqdan tayanch sifatida foydalanmoqda
Tashqi videofayllar
Shimpanze yong‘oqni tosh bilan chaqmoqda

Uzoq vaqt davomida mehnat qurollarini yasash va ulardan foydalanish qobiliyati faqat insonga xos deb hisoblangan. Hozirgi vaqtda hayvonlar qurollardan faol va maqsadli foydalanishiga oid ko‘plab dalillar mavjud.

Masalan, tayoqlar yordamida maymunlar (shimpanzelar) olish qiyin bo‘lgan oziqni (termitlarni termit uyasidan, yeyiladigan ildizlarni yerdan) chiqarib oladi, ov qiladi va hatto chuqurlikni o‘lchaydi. Toshlar yordamida maymunlar yong‘oq chaqadi (yosh maymunlar buni uzoq vaqt o‘rganishiga to‘g‘ri keladi) va hatto bir-birini to‘ldiradigan bir nechta asbobdan foydalanishi mumkin.

Kalxatlar tuxumlarni sindiradi: tuyaqushlarning tuxumlariga tosh tashlaydi. Dala qarg‘alari ham nisbatan murakkab asboblar yasab, ulardan foydalana olishi bilan yuqori intellektual qobiliyat namoyish etadi.

Evolyutsiyadagi roli

Bir qarashga ko‘ra, o‘zgaruvchan muhitda yangi vazifalarni bajarish uchun intellektidan foydalana oladigan hayvonlar ustunlikka ega bo‘ladi. Bunday hayvonlarga qarg‘alar, quzg‘unlar, to‘tiqushlar va ayrim primatlar kiradi. Ular duch keladigan sharoit o‘zgarishlarining ta’sirini yumshatish uchun intellektidan foydalanadi; bu hodisa kognitiv bufer qonuni (inglizcha cognitive buffer) deb ataladi. Ilgari barqaror bo‘lgan muhit o‘zgaruvchan tus olganda, topqir intellektga ega turlar muvaffaqiyatli yashab qoladi va ko‘payadi.

Hayvonlarning tafakkuri bilan bog‘liq muammolarga qiyosiy psixologiya shakllana boshlagan davrda alohida qiziqish bildirilgan. Bu mavzudagi asosiy adabiyotlarni mumtoz tadqiqotchilar yaratgan bo‘lib, ular orasida eng mashhurlaridan biri Volfgang Kyolerdir. O‘sha davrda tajribalar asosan primatlarda o‘tkazilgan. Masalan, Kyoler shimpanzelardan foydalangan. Bugun tafakkur faqat primatlarga xos emasligi ishonchli aniqlangan. So‘nggi paytlarda Yangi Kaledoniya qarg‘alarining sabab-oqibat bog‘liqliklarini aniqlash qobiliyatiga oid ma’lumotlar olingan. Afrika kulrang to‘tiqushining urg‘ochisi istisno qilish yo‘li bilan xulosa chiqara olishini ko‘rsatgan.

Abstraksiyalash

Tasniflash va umumlashtirish

Tafakkur faoliyatining mahsuli bo‘lib, unda voqelik hodisalarining umumiy belgilari va xususiyatlari aks etadi. Umumlashtirish turlari tafakkur turlariga mos keladi. Umumlashtirish fikrlash faoliyatining vositasi ham hisoblanadi. Eng sodda umumlashtirishlar obyektlarni bitta tasodifiy belgi asosida birlashtirish va guruhlashdan iborat (sinkretik birlashmalar). Murakkabroq turi — kompleks umumlashtirish bo‘lib, bunda obyektlar guruhi turli asoslarga ko‘ra bir butunga birlashtiriladi.

Matematik qobiliyatlar

Hozirgi tasavvurlarga ko‘ra, inson va hayvonlardagi matematik qobiliyatlarning boshlang‘ich asoslari umumiydir. Hayvonlar mavhum matematik tushunchalar bilan amal bajara olmasa-da, turli obyektlar miqdorini ishonchli baholashi va taqqoslashi mumkin. Bunday qobiliyatlar primatlar va ayrim qushlarda, xususan, quzg‘unlarda kuzatilgan. Bundan tashqari, primatlar arifmetik amallarni ham bajara oladi.

Morgan kanonining asosli ekani va usullarni sinchiklab baholash muhimligini Aqlli Gans laqabli, favqulodda matematik qobiliyatlarni namoyish etgan ot haqidagi voqea yaxshi ko‘rsatadi. Aqlli Gans matematik hisob-kitoblarni bajarib, javobni tuyog‘i bilan taqillatib bildirardi. Gans o‘n uch yil davomida o‘z qobiliyatlarini omma oldida namoyish etgan (jumladan, xo‘jayini bo‘lmagan paytlarda ham, bu oddiy o‘rgatish ehtimolini istisno qilgan). Nihoyat, 1904-yilda Oskar Pfyungst (nemischa Oskar Pfungst) ot sinov o‘tkazuvchilarning sezilmas harakatlariga javob qaytarishini aniqladi.

Inson va hayvon intellekti o‘rtasidagi chegara

1958-yilda Frederik Boytendeyk qushlar, itlar va maymunlar ishtirokida o‘tkazilgan bir qator tajribalar natijalarini e’lon qildi. U uch yoshli boladan farqli ravishda hech bir hayvon «keyingi» tushunchasini shakllantira olmaydi, degan xulosaga keldi. Tadqiqotchi yemni navbatma-navbat 1, 2, 3 va hokazo raqamli idishlarga joylaganida, hayvon doimo oldingi idishga yaqinlashgan; bola esa bir necha urinishdan keyin qoidani oson ilg‘ab, avvalgi idishni tekshirmasdan keyingisiga borgan. Boytendeyk aynan shu nuqtadan hayvon va inson intellekti o‘rtasidagi chegara o‘tadi, degan xulosaga kelgan. Bu xulosa keng tan olingan va keyinchalik bir qator darsliklarda yoritilgan; masalan, A. R. Luriya monografiyasiga qarang.

Biroq 2026-yildagi bir tadqiqotda mushuklar va makakalar «keyingi» hamda «almashinuv» tushunchalarini o‘zlashtira olishi, 1, 2, 3, 4… va 1, 2, 1, 2, 1, 2… kabi ketma-ketliklarni taniy olishi, ammo 1, 1, 2, 1, 1, 2… ketma-ketligini taniy olmasligi ta’kidlanadi.

O‘zini anglash

Bu yerda o‘zini anglash deganda individning o‘zi, o‘z harakatlari va holati haqida tasavvurga ega bo‘lishi tushuniladi. Shimpanze va orangutan kabi yuksak primatlar ko‘zguda o‘zini taniy oladi, aksariyat hayvonlar esa ko‘zgudagi aksini boshqa individ deb qabul qiladi. Biroq bu holatda «o‘zini tanimaslik» o‘zini anglash mavjud emas, degan xulosaga asos bo‘la olmaydi. Ehtimol, bu aksariyat hayvonlarda oldidagi obyektlar tasvirini aks ettiruvchi qurilma mavjudligini talqin qilish uchun zarur kognitiv qobiliyatlar yetishmasligini anglatadi. Kristof Kox, masalan, itlar ko‘zgu sinovidan o‘ta olmasligining sababi ular ko‘rishdan ko‘ra hid bilishga ko‘proq tayanishida deb hisoblaydi. U itlar boshqa itlarni tez-tez hidlab ko‘rishi, ammo o‘zini kamdan-kam hidlashini qayd etadi. Uning fikricha, bu itlarda o‘zini anglashning sodda shakli mavjudligiga bilvosita dalil bo‘lishi mumkin.

Hayvonlarning bilish qobiliyati haqidagi qarashlarga qarshi tajriba dalillari

Bir qancha tajribalar natijalarini ayrim hayvon turlari aqlli va ziyrak yoki ong nazariyasiga ega, degan qarash bilan osonlikcha muvofiqlashtirib bo‘lmaydi.

Jan Anri Fabr (1823—1915) bu turdagi keyingi barcha tajribalar uchun poydevor yaratgan va hasharotlar «nima qilayotganini tushunmasdan, o‘zgarmas instinktiga ergashishini» ta’kidlagan. Masalan, qum arisi falajlangan o‘ljasini mo‘ylovidan emas, oyog‘idan ushlashi mumkinligini anglash uning imkoniyatlaridan butunlay tashqarida. «Uning harakatlari ketma-ket aks-sadolarga o‘xshaydi: har biri keyingisini muayyan tartibda uyg‘otadi va oldingisi yangramaguncha navbatdagisi yangray olmaydi». Fabrning ko‘plab tajribalari uni olimlar ko‘pincha hayvonlarni xolis o‘rganish o‘rniga ularni «ulug‘lashga» urinadi, degan xulosaga olib kelgan.

S. Lloyd Morgan kuzatuvlari (1852—1936) unga bir qarashda hayvonlarning aql bilan bajarilgandek tuyulgan xatti-harakatlari ko‘pincha instinkt yoki sinash va xato qilish natijasi ekanini ko‘rsatgan. Masalan, Morganning iti boshining orqa qismi bilan tambani mohirona ko‘tarib, bog‘ darvozasini ochib qochganini kuzatgan mehmonlarning aksariyati uning harakatlarini tafakkur bilan bog‘lagan. Biroq Morgan itning bundan oldingi tasodifiy va maqsadsiz harakatlarini sinchiklab kuzatib, natija «reja asosidagi harakat» bilan emas, balki «kerakli natijaga erishilguncha davom etgan uzoq sinashlar va xatolar» bilan bog‘liq ekanini ta’kidlagan.

E. L. Torndayk (1874—1949) och mushuk va itlarni «arqon halqasini tortish kabi oddiy bir harakat yordamida chiqish mumkin bo‘lgan» qafaslarga joylagan. Ularning xulq-atvori unga hayvonlar «oqilona mulohaza yuritish qobiliyatiga ega emasligini» ko‘rsatgan. Torndayk yozishicha, hayvonlarning xulq-atvori haqidagi kitoblarning aksariyati «bizga psixologiyani emas, balki hayvonlar madhiyasini taqdim etadi».

Garchi Volfgang Kyoler tajribasi hayvonlarning bilish qobiliyati haqidagi gipotezani tasdiqlovchi dalil sifatida tez-tez keltirilsa-da, uning kitobida buning aksini ko‘rsatuvchi ko‘plab misollar bor. Masalan, u shimpanzelarni bananlarni olish uchun qutini olib tashlashning o‘zi yetarli bo‘lgan vaziyatga qo‘ygan. Kyolerning kuzatishicha, shimpanze «bunday masalalarni hal qilishda alohida qiyinchilikka duch keladi; osonlikcha olib tashlanadigan oddiy to‘siqni chetga surish o‘rniga, vaziyatga ko‘pincha eng g‘alati va uzoqdagi asboblarni jalb qiladi hamda eng g‘alati usullardan foydalanadi».

Luiziana universitetidan Daniel J. Povinelli va Timoti Eddi yosh shimpanzelarga oziq beruvchi ikki odamdan birini tanlash imkoniyati berilganda, ular iltimos ishorasini ko‘ra oladigan odamdan ham, uni ko‘ra olmaydigan odamdan ham bir xil ehtimollik bilan oziq so‘rashini ko‘rsatgan. Bu natija yosh shimpanzelarda ong nazariyasi bo‘lmasligi va ular odamlar ko‘ra olishini tushunmasligi ehtimolini kuchaytiradi.

Ueyn universitetidan Moti Nissani Birma o‘rmon fillariga chelakdagi yemni olish uchun qopqoqni ko‘tarishni o‘rgatgan. Keyin qopqoq chelak yonidagi yerga qo‘yilgan (u endi yemga yetishga xalal bermagan), shu bilan bir vaqtda chelak ichiga yegulik solingan. Barcha fillar yemni olishdan oldin baribir qopqoqni ko‘tarishda davom etgan. Bu fillar oddiy sabab-oqibat bog‘liqliklarini tushunmasligini taxmin qilishga asos beradi.

Keng tarqalgan noto‘g‘ri tushunchalar

Hayvon intellekti xulq-atvorning boshqa shakllari va biologik xususiyatlar bilan chambarchas bog‘liq. Hayvonlar xulq-atvorini ko‘rib chiqishda keng tarqalgan xatolardan biri antropomorfizm — hayvonlarga insoniy xususiyatlarni nisbat berishdir. Antropomorfizm dastlabki tadqiqotchilarga xos edi.

Ochiq savollar

Muammolar

Tadqiqot natijalarini o‘rganish va muhokama qilishdagi qo‘shimcha to‘siq — olamni idrok etishdagi (tajriba o‘tkazayotgan inson bilan tajriba obyekti bo‘lgan hayvon o‘rtasidagi) yaqqol va hali o‘rganilmagan yoki aniqlanmagan farqlardir. Bu farqlar ko‘pincha turli muhit sharoitlariga evolyutsion moslashuv natijasida paydo bo‘lgan anatomik va fiziologik xususiyatlarga bog‘liq.[manba 875 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Bunga delfinlar yaqqol misol bo‘la oladi: ular olamni idrok etishda tovushga oid birlamchi (tovushlarning murakkab modulyatsiyasi) va ikkilamchi (exolokatsiya) axborotdan asosiy ma’lumot olish kanali sifatida foydalanishi ayon. Ularning miyasi hajmi, tuzilishining murakkabligi, ensefalizatsiya koeffitsiyenti, tovushli muloqotning murakkabligi hamda suv muhitida yashashiga oid ma’lum ma’lumotlarni inobatga olsak, odamlar delfinlar atrofdagi olamni qanday «ko‘rishini» tushunish va, ayniqsa, ularning intellekti haqida xolis baho berish uchun zarur vositalar, tushunchalar hamda bunday ma’lumotlarni qayta ishlashning ishonchli algoritmlariga ega emas.[manba 875 kundan beri ko‘rsatilmagan].

San’at

Matbuotda abstrakt ekspressionizm uslubida rasmlar chizadigan fillar va boshqa hayvonlar keng targ‘ib qilinadi. Delfinlar suvning tez aylanishi yordamida bir necha daqiqaga barqarorlashtirib yaratadigan yirik havo pufakchalari kompozitsiyalari ham san’at sifatida baholanadi.

Adabiyotlar

  • D. Mak-Farlend. Hayvonlar xulq-atvori. Psixobiologiya, etologiya va evolyutsiya / ingliz tilidan tarjima. — Moskva: «Mir», 1988
  • Reznikova J. I. «Hayvonlar intellekti: individdan jamiyatgacha»
  • Z. A. Zorina, A. A. Smirnova. «Gapiruvchi» maymunlar nimalar haqida so‘zlab berdi: yuksak hayvonlar ramzlardan foydalana oladimi? / ilmiy muharrir I. I. Poletayeva. — Moskva: «Slavyan madaniyatlari tillari», 2006. — 424 bet — ISBN 5-9551-0129-2.
  • Rob Dann. Biz bilan yoki bizsiz. Kelajakning tabiiy tarixi = Rob Dann. Kelajakning tabiiy tarixi: biologiya qonunlari insoniyat taqdiri haqida nima deydi. — Moskva: «Alpina non-fikshn», 2024. — B. 332. — ISBN 978-5-00139-870-7.
  • Rot, Gerxard. Miya va ongning uzoq evolyutsiyasi. — Dordrext (Niderlandiya) va Nyu-York: Springer, 2013. — xvii + 320 bet — ISBN 978-94-007-6258-9.
  • Sergeyev B. F. Intellekt evolyutsiyasining bosqichlari. — Moskva: «Nauka», 1986. — 192 bet
  • Shoven R. Asalaridan gorillagacha. — Moskva: «Mir», 1965. — 295 bet
  • Morgan, K. L. Hayvonlar xulq-atvori / Edvard Arnold. — London, 1920.

Havolalar