| Viktoriya | |
|---|---|
Viktoriya sharsharasi | |
| Xususiyatlari | |
| Balandligi | 120 m |
| Suv sarfi | 1400 m³/s |
| Joylashuvi | |
| 17°55′28″ j. k. 25°51′24″ sh. u.HGЯO | |
| Daryo | Zambezi |
| Mamlakatlar | |
Viktoriya (ingl. Victoria) — sharshara bo‘lib, Zambezi daryosida, Afrikaning janubida joylashgan. U Zambiya va Zimbabve chegarasida joylashgan. Sharsharaning kengligi — 1800 metr, balandligi — 120 metr. Suv sarfi mavsumga qarab keskin o‘zgaradi, o‘rtacha 1400 m³/s ni tashkil etadi.
Viktoriya — dunyoda balandligi 100 metrdan, kengligi esa bir kilometrdan ortiq bo‘lgan yagona sharsharadir. Kengligi bo‘yicha dunyoda to‘rtinchi o‘rinda turadi va suv sarfi bo‘yicha eng yirik sharsharalardan biri hisoblanadi.
Shotlandiyalik tadqiqotchi va sayyoh Devid Livingston 1855-yilda sharsharani ko‘rib, unga qirolicha Viktoriya sharafiga nom bergan. Mahalliy lozi xalqi tilida sharshara Mosi-oa-Tunya (Mosi-oa-Tunya) — «gumburlayotgan tutun» nomi bilan tanilgan.
Viktoriya sharsharasi Afrikaning janubidagi eng mashhur diqqatga sazovor joylardan biri bo‘lib, Jahon merosi YUNESKO ro‘yxatiga kiritilgan. U ikkita milliy bog‘ hududida joylashgan: Mosi-oa-Tunya — Zambiyada va Viktoriya-Fols — Zimbabveda.
Sharshara tarixi
Sharshara atrofida yashagan eng qadimgi ma’lum aholi ovchilik va terimchilik bilan shug‘ullangan lozi xalqi vakillari edi, ularning tilida sharshara Mosi-oa-Tunya — «Gumburlayotgan tutun» deb atalgan.
Sharsharani birinchi bo‘lib ko‘rgan yevropalik Devid Livingston bo‘lgan, deb hisoblanadi (16 yoki 17-noyabr, 1855-yil). Zambezi daryosining yuqori oqimidan uning quyilish joyigacha qilgan sayohati (1852—1856) davomida Livingston sharsharaga yetib kelib, keyinchalik uning nomi bilan atalgan kichik orolga suzib borgan. U Ngonye sharsharalaridan katta taassurot olgan edi. Daryo bo‘ylab yana pastga suzib, bundan ham ulug‘vor sharsharani ko‘rgan va unga qirolicha Viktoriya sharafiga nom bergan. U sharshara haqida shunday yozgan: «Bu go‘zallikni Angliyada ko‘rilgan hech narsaga qiyoslab bo‘lmaydi. Yevropalikning ko‘zi ilgari hech qachon bunday manzarani ko‘rmagan. Bunday go‘zal joylarga faqat parvoz qilayotgan farishtalargina nazar solsa kerak».
Sharshara haqida dastlabki tavsiflarni portugaliyalik Serpa Pintu, chexiyalik Emil Golub va britaniyalik rassom Tomas Beyns qoldirgan. Beyns Viktoriya sharsharasining bizgacha saqlanib qolgan ilk tasvirlari muallifidir. 1905-yilda bu hududga temiryo‘l olib kelingach, sharsharani ko‘plab odamlar o‘z ko‘zi bilan ko‘rish imkoniga ega bo‘ldi.
Sharsharaning geografik joylashuvi


Sharshara Zambezi daryosi oqimining taxminan o‘rtasida joylashgan. Sharsharadan yuqoriroqda Zambezi yassi bazalt qatlamida, past va siyrak qumtosh tepaliklari bilan chegaralangan vodiy bo‘ylab oqadi. Daryo o‘zanida orollar bor va sharsharaga yaqinlashgan sari ularning soni ortadi.
Sharshara Zambezi daryosi suv o‘yib hosil qilgan, kengligi taxminan 120 metr bo‘lgan tor yer po‘sti yorig‘iga tik quyiladigan joyda hosil bo‘lgan. Sharsharaning yuqori chetidagi ko‘plab orolchalar uni bir necha oqimga ajratadi. Vaqt o‘tishi bilan sharshara yuqori oqim tomon chekinib, yangi-yangi yoriqlarni yemirib hosil qilgan. Hozir bu yoriqlar tik devorli, zigzagsimon daryo o‘zanini tashkil etadi. Ular sun’iy yo‘ldosh tasvirlarida yaqqol ko‘rinadi.
Sharshara nihoyatda keng — taxminan 1800 metr. Suvning tushish balandligi o‘ng qirg‘oqdagi 80 metrdan markazdagi 108 metrgacha o‘zgaradi. Viktoriya sharsharasi Niagara sharsharasidan taxminan ikki baravar baland va uning asosiy qismi («Taqa»)dan ikki baravardan ham ko‘proq keng.
Jarlik chetidagi orollar sharsharani to‘rt qismga ajratadi. Daryoning o‘ng qirg‘og‘i yaqinida kengligi 35 metr bo‘lgan, «sakrovchi suv» deb ataladigan qiya oqim bor. Undan keyin kengligi 300 metr bo‘lgan Boaruka oroli ortida kengligi taxminan 460 metr bo‘lgan asosiy sharshara joylashgan. Livingston oroli asosiy sharsharani kengligi qariyb 530 metr bo‘lgan ikkinchi oqimdan ajratadi; daryoning eng chap qirg‘og‘ida esa sharqiy sharshara joylashgan.
Hozir suv qulayotgan yoriqdan chiqishning yagona yo‘li — uning devorida g‘arbiy chekkasidan taxminan 2/3 masofada suv o‘yib hosil qilgan ancha tor kanal. Bu o‘zanning kengligi taxminan 30 metr. Butun suv oqimi undan qariyb 120 metr masofaga oqib o‘tadi, so‘ng daryo zigzagsimon daraga kiradi. Daryo bazalt platosidan chiqib ketguncha, qariyb 80 km davomida shu daradan tashqariga chiqmaydi.

Birinchi burilishning oxirida daryo kengligi taxminan 150 m bo‘lgan, «Qaynayotgan qozon» deb ataladigan chuqur suv havzasiga quyiladi. Suv kamaygan davrda bu havzaning yuzasi sokin bo‘ladi, biroq suv ko‘payganda unda yirik, sekin aylanadigan girdoblar va suv yuzasining bo‘rtmalari paydo bo‘ladi.
Dara devorlarining balandligi 120 m dan oshadi.
Yomg‘irli mavsumda sharsharadan soniyasiga 9100 kub metrgacha suv oqib o‘tadi. Bu paytda suv asosiy sharsharadan uzluksiz yaxlit oqim bo‘lib quyiladi. 1958-yilda Zambezidagi toshqin paytida rekord suv sarfi — soniyasiga 13 ming kub metrdan ortiq miqdor qayd etilgan. Pastga qulayotgan suv 400 metr va undan ham balandroqqa ko‘tariladigan suv tomchilari hamda tumanni hosil qiladi. Sharshara hosil qiladigan tuman 50 kilometr uzoqlikdan ham ko‘rinadi.
Qurg‘oqchilik mavsumida sharsharada faqat bir necha ingichka suv oqimi qoladi, suv tomchilari va tuman deyarli kuzatilmaydi, suv sarfi soniyasiga 350 kub metrgacha kamayadi. Bu paytda odatda suv ostida qoladigan dara tubini ko‘rish mumkin. Apreldagi eng katta va oktabr oxiridagi eng kam suv oqimi o‘rtasida daralardagi suv sathi qariyb 20 metrga farq qiladi.
Viktoriya sharsharasining yuqori qismida «Iblis hovuzi» (Devil’s Pool) deb ataladigan tabiiy chuqurcha bor. Sentabrdan dekabrgacha suv sathi past bo‘lganda Iblis hovuzidagi oqim nisbatan sustlashadi va ekstremal sayyohlar jarlik chetidan bir necha metr narida suzishadi. Ayrim suzuvchilarni oqim hovuz chetidan oshirib yuborishi oqibatida o‘lim holatlari ham yuz bergan.
Viktoriya sharsharasi yaqinidagi ko‘prik

«Qaynayotgan qozon»dan quyiroqda, sharsharaga taxminan 45 daraja burchak ostida, dara ustidan ko‘prik qurilgan. Bu Zambezi daryosidagi beshta ko‘prikdan biridir. Ravoqsimon ko‘prikning uzunligi 198 metr, uning eng yuqori nuqtasi daryoning quyi sathidan 128 metr balandda joylashgan. Ko‘prikdan transafrika Qohira–Keyptaun avtomobil yo‘li hamda turli yo‘nalishlarga tarmoqlanadigan temiryo‘l liniyasi o‘tadi.
Ko‘prikning eskirgani va texnik xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq muammolar transport qatnoviga cheklovlar qo‘yilishiga sabab bo‘lmoqda. Poyezdlar ko‘prikdan piyoda yurish tezligidan ham sekinroq o‘tadi, yuk mashinalarining vazni esa 30 tonnadan oshmasligi kerak. Shu sababli og‘irroq yuk mashinalari Kazungula paromi[ingl.] yoki Chirundu ko‘prigi[ingl.] orqali uzoq aylanma yo‘ldan o‘tishga majbur. 2006-yilda ko‘prik ta’mirlangan, biroq uning ruxsat etilgan eng yuqori yuk ko‘tarish qobiliyati uncha oshmagan. Yangi ko‘prik qurish takliflari ham bildirilgan.
Turizm

1905-yilda Bulavayo shahriga temiryo‘l qurilmaguncha, sharsharaga deyarli hech kim bormagan. Temiryo‘l ishga tushgach, bu joy tezda mashhur bo‘lib ketdi va Britaniya mustamlakachilik boshqaruvi yakunigacha o‘z mashhurligini saqlab qoldi. Zimbabve tomonida sayyohlik shaharchasi vujudga keldi. 1960-yillarning oxirida Zimbabve (Rodeziya)dagi partizanlar kurashi va mustaqil Zambiya prezidenti Kennet Kaunda (1964—1991) davrida xorijiy sayyohlarning hibsga olinishi tufayli sayyohlar soni kamaydi.
1980-yilda Zimbabve mustaqillikka erishgach, mintaqada nisbiy tinchlik o‘rnatildi va 1980-yillarda turizm yana jonlandi. 1990-yillarning oxiriga kelib, har yili qariyb 300 ming kishi sharsharalarni tomosha qilardi. 2000-yillarda esa mamlakat prezidenti bilan bog‘liq tartibsizliklar tufayli Zimbabvega keladigan sayyohlar soni kamaya boshladi. O‘sha davrdagi prezident — Robert Mugabe (1987—2017).
Zimbabve va Zambiyada chegaradan o‘tishda oldindan ariza bermasdan bir kunlik safar vizasi olish mumkin, ammo bu vizalar qimmat hisoblanadi.
Sharsharadan darhol keyin daryoning ko‘plab ostonalari joylashgan qismi boshlanadi. Bu kayak va raftlarda suzishni yoqtiruvchilarni jalb qiladi. Ostonalar yangi boshlovchi sayyohlar uchun ham nisbatan xavfsiz: suv sarfi katta bo‘lganda xavfli qoyalar bo‘lmaydi, har bir ostona ortidan esa suv tekis oqadigan qismlar keladi.
Milliy bog‘lar
Sharshara ikkita milliy bog‘ hududida joylashgan: Mosi-oa-Tunya — Zambiyada, Viktoriya-Fols esa Zimbabveda. Ularning maydoni mos ravishda 66 va 23 km² bo‘lib, ikkisi ham kichik milliy bog‘lar hisoblanadi.
Milliy bog‘lar hududida ko‘plab yovvoyi hayvonlar, jumladan, katta fil podalari va jirafa oilalari yashaydi. Daryoda esa ko‘plab begemotlar uchraydi. Mosi-oa-Tunya milliy bog‘iga Janubiy Afrikadan ikkita oq karkidon olib kelingan.
Nomini o‘zgartirish
2013-yilda Zimbabve ning hukmron ZANU — PF partiyasi «mustamlakachilikni ulug‘lash»ni to‘xtatish va mashhur Viktoriya sharsharasi nomini o‘zgartirishga chaqirdi. Rasmiylar fikricha, dunyoning tabiiy mo‘jizalaridan biriga rasmiy manbalarda «Mosi-oa-Tunya» («Gumburlayotgan tutun») nomi berilishi lozim. Mahalliy aholi bu sharsharani qadimdan shunday atab kelgan. Zimbabve mustaqilligi uchun kurashgan faxriylar uyushmasi rahbari Jabulani Sibanda nomni o‘zgartirish qarori qabul qilingani va u qayta ko‘rib chiqilmasligini bildirdi. Mamlakat hukumati mustamlakachilik davriga oid barcha geografik nomlar mahalliy nomlarga almashtirilishi zarurligini ham ma’lum qildi.
- 1972-yildagi yomg‘irli mavsum
- 2003-yildagi qurg‘oqchilik mavsumi
- Zambiya tomondan ko‘rinadigan birinchi dara
- Ikkinchi (ko‘prikli) va uchinchi daralar
- Zambiya va Zimbabve chegarasida
- Milliy bog‘ — Mosi-oa-Tunya, Zambiya