| Gang | |
|---|---|
| hindcha गंगा, bengalcha গঙ্গা, inglizcha Ganges | |
| Uttarakhand shtatida Gang daryosi ustidagi tonggi tuman Uttarakhand | |
| Xususiyatlari | |
| Uzunligi | 2700 km |
| Havzasi | 1 060 000 km² |
| Suv sarfi | 12 000 m3/s |
| Suv oqimi | |
| Boshlanishi | |
| • Joylashuvi | shtat Uttarakhand |
| • Koordinatalari | 30°55′29″ sh. k. 79°04′54″ sh. u.HGYaO |
| Quyilishi | Bengal qoʻltigʻi |
| • Balandligi | 0 m |
| • Koordinatalari | 22°04′49″ sh. k. 90°50′01″ sh. u.HGYaO |
| Joylashuvi | |
| Mamlakatlar | |
Gang (hindcha गंगा, sanskritcha गङ्गा, IAST: gaṅgā, XFA: fayl haqida, Ganga; inglizcha Ganges) — Janubiy Osiyoning eng sersuv va uzun (2700 km) daryolaridan biri. U, Brahmaputra bilan birga sersuvligi jihatidan dunyoda 3-oʻrinni egallaydi. Ulardan oldinda Amazonka va Kongoturadi. Daryo Gʻarbiy Himolay togʻlarida , yaʼni Gangotri muzligida joylashgan Uttarakhandshtatidan boshlanadi. Janubi-sharqqa oqib, Hind-Gang tekisligini Hindistonning shimoliy qismidakesib oʻtib, Bengal qoʻltigʻigaquyiladi; Brahmaputra va Meghna daryolari bilan birgalikda Gang–Brahmaputra deltasini (asosan Bangladeshhududida) hosil qiladi. Deltaning bir qismi Sundarbanoʻrmonlari bilan qoplangan. Daryo havzasining maydoni — 1 060 000 km².
Ganga hinduiylik mifologiyasida osmondan yerga tushgan samoviy daryodir. Qadimdan u hinduiylaruchun muqaddas daryo hisoblangan. Hinduiylar, ayniqsa, uning boshlanish joylariga va Haridvar, Varanasi va Prayagraj shaharlariga (bu yerga Jamnadaryosi quyiladi) ziyoratga boradilar. Daryo sohillarida krematsiya marosimlarioʻtkaziladi, vafot etgan hinduiylarning kuli suvga sochiladi va diniy poklanish uchun choʻmilish marosimlari bajariladi.
Daryodan sugʻorishuchun faol foydalaniladi. Maydoni 1 mln km² dan ortiq Gang havzasi eng zich aholi yashaydigan mintaqalardan biri hisoblanadi. U Yer yuzidagi aholisi eng zich hududlar qatoriga kiradi. Daryoda kema qatnovi hozir biroz qiyinlashgan va faqat quyilish joyidan Kanpur shahrigacha yassi tubli qayiqlarda amalga oshiriladi. Gang Bengaliya va Hindistonning shimoli-sharqiy shtatlari uchun asosiy suv yoʻli boʻlib, koʻpincha butun mamlakat ramzi sifatida qaraladi. Hindistonning birinchi bosh vaziri Javoharlal Neru 1946-yilda yozilgan oʻzining mashhur «Hindistonning kashf etilishi» asarida shunday yozgan:
Gang Hindistonning boshqa daryolariga qaraganda mamlakat qalbini kuchliroq rom etgan va qadim zamonlardan beri son-sanoqsiz millionlab odamlarni oʻz sohillariga chorlab kelgan. Gangning boshlanish joyidan dengizgacha, qadimdan bugungi kungacha boʻlgan tarixi — Hindiston sivilizatsiyasi va madaniyati, imperiyalarning yuksalishi va qulashi, buyuk va magʻrur shaharlar, inson sarguzashtlari tarixidir…
Asl matn (inglizcha)Gang, avvalo, Hindiston daryosidir. U tarixning eng qadimgi davrlaridan beri Hindiston qalbini rom etib, son-sanoqsiz millionlab odamlarni oʻz sohillariga chorlab kelgan. Gangning boshlanish joyidan dengizgacha, qadimdan bugungi kungacha boʻlgan tarixi — Hindiston sivilizatsiyasi va madaniyati, imperiyalarning yuksalishi va qulashi, buyuk va magʻrur shaharlar, inson sarguzashtlari tarixidir…
Etimologiyasi
Qadimgi sanskrit va zamonaviy hind tillarida «ganga» «daryo» degan maʼnoni anglatadi; bu soʻz hind-yevropa tillaridan oldingi davrga mansub. E. M. Murzayevningfikricha, u sharqroqda uchraydigan soʻz yasovchi unsur «kong» (taqqoslang: Mekong), xitoycha «jiang», koreyscha «gang», tungus-manjurcha «kan»bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Hinduiylar Gangni hurmat bilan «Ona Ganga» deb ataydilar.
Gidrografiyasi

Oʻzani va oqim yoʻnalishi
Gang baland Himolaydanboshlanib, togʻlardan keladigan koʻplab irmoqlar hisobiga toʻyinsa-da, oʻzanining katta qismida sekin va sokin oqadigan odatiy tekislik daryosidir. Hind-Gang tekisligi, daryoning katta qismi shu tekislikdan oqib oʻtadi va u nihoyatda yassi. Dehlishahri Jamnadaryosi boʻyida joylashgan boʻlib, Bengal qoʻltigʻibilan orasidagi masofa 1600 km boʻlishiga qaramay, balandliklar farqi atigi 210 metrni tashkil qiladi. Gangning Haridvar va Allohobod shaharlari orasidagi oʻzan qiyaligi har kilometrga 0,22 metr, Allohoboddan Kalkutta gacha esa har kilometrga 0,05 metrdir. Daryo oʻzani egri-bugri boʻlib, koʻplab tarmoqlar, sayoz oqim oʻtish joylari, orollar, tarmoqlar orasidagi boʻgʻozlar va sayozliklarni hosil qiladi.
Gangning oqim yoʻnalishi bir necha bor oʻzgaradi: daryo boshlanishidan janubi-gʻarbga qarab oqadi, Haridvar yaqinida janubi-sharqqa buriladi va shu yoʻnalishda Prayagrajgacha oqadi. Keyin deyarli Kosiirmogʻi bilan qoʻshilish joyigacha sharqqa, Kosi qoʻshilgandan soʻng esa janubi-sharqqa oqadi. Gangning asosiy oʻzani va ayrim tarmoqlari janubi-sharqqa oqib, keyin Bengal qoʻltigʻigacha janubga buriladi. Boshqa tarmoqlari, masalan, Bhagirathi va Jalangiesa toʻgʻridan-toʻgʻri janubga yoʻnaladi. Ayrim tarmoqlar Brahmaputra va Meghna tarmoqlariga qoʻshilib, ular bilan birga qoʻltiqqa quyiladi. Daryoning oʻrta, eng keng qismida eni 800 metrdan 1500 metrgacha oʻzgaradi. Quyi oqimda daryo koʻplab tarmoqlarga ajralib, Brahmaputra bilan umumiy deltani hosil qiladi; deltaning uzunligi 300 km, kengligi taxminan 350 km.
Suv yigʻish havzasi va suv rejimi

shahri yaqinida. Gangning havzasi Janubiy Osiyodamaydoni boʻyicha eng kattasidir. Gang uzunligi jihatidan Hind va Brahmaputradanqisqaroq boʻlsa-da, havzasi maydoni boʻyicha ulardan ustun: 1 060 000 km². Gang umumiy deltahosil qiladigan Brahmaputra havzasi bilan birgalikda bu maydon 1 643 000 km² ga yetadi.
Daryoning bir qismi iyuldan oktabrgacha janubi-gʻarbiy mussonlar va tropik siklonlar (quyi oqimda) olib keladigan yomgʻir suvlari bilan, boshqa qismi esa apreldan iyungacha eriydigan Himolay qorlari hisobiga toʻyinadi. Dekabr–yanvar oylarida daryo havzasiga juda kam yogʻin tushadi. Havzaning gʻarbida oʻrtacha yogʻin miqdori 760 mm/yil, sharqida esa 2300 mm/yildan ortiq. Daryoning delta tashqarisidagi asosiy oqim hududida yogʻin miqdori 760–1 500 mm/yilni tashkil qiladi. Deltada kuchli siklon yomgʻirlari musson mavsumidan oldin, mart–may oylarida ham, uning oxirida, sentabr–oktabr oylarida ham tez-tez kuzatiladi.
Yogʻin miqdori mavsumlarga qarab oʻzgarishi tufayli daryo har yili toshadi, ammo bu toshqinlar Nildaryosidagi mashhur toshqinlarchalik muntazam yoki uzoq davom etmaydi. Ikkita asosiy nam mavsum mavjud: aprel–iyun (qor erishi tufayli) va iyul–sentabr (mussonlar tufayli). Musson mavsumida Varanasi va Allohobod shaharlari yaqinida suv sathi 15–16 metrga koʻtarilishi mumkin. Qishda suv sathi eng past darajaga tushadi.
Daryo suvining umumiy hajmi juda katta. Masalan, Varanasi yaqinida, dengizga quyilish joyidan 1224 km uzoqlikdagi Huglitarmogʻida Gangning eni hatto quruq mavsumda 430–440 m, chuqurligi 12 metrgacha boʻladi. Yomgʻirli mavsumda esa eni 900–950 m, chuqurligi 20 metrgacha yetadi. Daryodan Bengal qoʻltigʻigaoqib tushadigan oʻrtacha suv miqdori 12 000 m³/s deb baholanadi (taqqoslash uchun, Gang oqimi Dnepr).
oqimidan taxminan sakkiz baravar koʻp). Daryo suvi butun yil davomida juda loyqa boʻladi, bunga suvda koʻp miqdordagi muallaq choʻkindi jinslar sabab boʻladi. Har yili deltada taxminan 180 mln m³ choʻkindi toʻplanadi. Shu tufayli Bengal qoʻltigʻida suv rangining oʻzgarishi qirgʻoqdan 150 km uzoqlikdayoq koʻrinadi. Mavsumiy toshqindan keyin daryo oʻzaniga qaytganda juda koʻp loyqa choʻkindiniqoldiradi, u esa tekislik tuproqlarining nihoyatda unumdor boʻlishini taʼminlaydi.


Irmoqlari
Gang irmoqlari turi va kelib chiqishiga koʻra bir necha guruhga boʻlinadi. Dastlab Gʻarbiy Himolay togʻlarida, Gangotri muzligi:
- atrofida paydo boʻladigan daryo va soylar: Bhagirathi (daryoning asosiy boshlanish tarmogʻi);
- Bhillangana (Bhagirathi irmogʻi);
- Alaknanda (Bhagirathi bilan qoʻshilib Gangni hosil qiladi).
Boshqa irmoqlardan Gangning eng yirik irmogʻi — Jamna (Yamuna) ajralib turadi. U ham Himolaydan boshlanib, Gangga oʻng tomondan quyiladi va ungacha Dehli va Agra.
shaharlari orqali oqib oʻtadi. Gangning oʻrta oqimiga chap tomondan, Himolaydan boshlanuvchi irmoqlar orqali katta miqdorda suv va loyqa choʻkindi kelib tushadi. Ularning eng yiriklari:
Gangga oʻng tomondan Dekan yassitogʻligi togʻlaridan (Hindiston platosi):
- ) boshlanadigan irmoqlar quyiladi:;
- Son Tamsa
- (baʼzan Tons); Karmanasha
- (ilgari Kurmanaza); Damodar (Hugli tarmogʻining irmogʻi)).
Geografiyasi
Gang shartli ravishda uch qismga ajratiladi: yuqori oqim (boshlanishidan 800 km uzoqlikdagi Kanpurshahrigacha), oʻrta oqim (Kanpurdan Hindiston ning Bangladeshbilan chegarasigacha, toʻgʻri chiziq boʻylab taxminan 1500 km) va quyi oqim (Bangladesh chegarasidan quyilish joyigacha, taxminan 300 km).
Yuqori oqimi

qishlogʻi yaqinidan boshlanish joyi. Daryoning asosiy manbai Bhagirathi (Gangning shu nomli Bhagirathitarmogʻi bilan adashtirmaslik kerak) boʻlib, u Gangotri muzliginingquyi qismi nomi boʻlgan Gaumukh yaqinidan, Himolay togʻlarida, Hindistonning Uttarakhandshtati hududida dengiz sathidan 4023 metr balandlikdan boshlanadi. Manba yaqinida muzlik bilan bir xil nomdagi Gangotri qishlogʻi joylashgan. Bu Ganga maʼbudasining muqaddas maskani va hinduiylarning muhim ziyoratgohi hisoblanadi.
Shimoli-gʻarbga yoʻnalgan Bhagirathi Bhayronghati qishlogʻi yaqinida, 2770 m balandlikda, shiddatli Jadh-Ganga (Jahnavi) irmogʻini qabul qiladi. Ilgari yevropaliklar aynan shu irmoqni Gangning boshlanishi deb hisoblashgan. Keyin daryo dengiz sathidan 2478 metr balandlikda Quyi Himolay boʻylab oqib, Devprayagqishlogʻi yaqinida, 636 metr balandlikda tiniq suvli Alaknandadaryosiga qoʻshiladi. Alaknanda ham Himolay muzliklaridan boshlanadi. Aynan shu joydan daryo «Gang» nomini oladi. Boshlanish joyining balandligi — dengiz sathidan 449 m.[manba 2143 kundan beri koʻrsatilmagan]

Bhagirathi va Alaknandaning birlashgan suvlari Shivalik tepaliklaridan 403 metr balandlikda, muqaddas Haridvar shahri yonidan oqib, botqoqli Teray tekisligidan oʻtib, ulkan va nihoyatda unumdor Hind-Gang tekisligigachiqadi. Yuqori oqimda Gang asosan janubga qarab shiddat bilan oqadi, togʻlardan chiqqach esa sokinlashib, janubi-sharqqa buriladi. Faqat tekislikka chiqqandan keyingina daryo kemalar qatnovi uchun yaroqli boʻladi. Ammo Gang kanali qurilishidan avval kemalar hozirgi Rajaji bogʻihududigacha koʻtarilgan..
Oʻrta oqimi

shahri oldida. Oʻrta oqimida Gang sekinlashib, janubi-sharqqa, okean tomon yoʻnaladi va koʻplab meandrlar hosil qiladi. Ular yaqinida yirik shaharlar joylashgan: Kanpur, Allohobod, Mirzapur, Varanasi, Patna, Bhagalpur (Hindiston), Rajshahi (Bangladesh) va boshqalar. Bu qismning toʻgʻri chiziq boʻylab uzunligi 1529 km boʻlsa ham, egri-bugri oʻzan boʻylab haqiqiy uzunligi 2597 km ga yetadi. Kannaujshahriga yetmasdan Gang chap tomondan katta Ramgangairmogʻini qabul qiladi. Allohobod yaqinida esa oʻng tomondan asosiy irmogʻi — Jamna (Yamuna) quyiladi. Afsonaga koʻra, Sarasvatiham qoʻshiladigan bu joy Gang va Jamna bilan birga hinduiylar uchun muqaddas sanalgan Triveni-Sangamnihosil qiladi. Jamnaning tiniq suvlari loyqa sariq Gang oʻzanini 800 metrgacha kengaytiradi. Gang suvidan koʻp miqdorda foydalanilishi sababli Jamna qoʻshilishdan oldin Gangga nisbatan oʻrtacha bir yarim baravar koʻproq suv olib keladi. Shuning uchun rasmiy gidrologik qoidalarga koʻra, qoʻshilishdan keyin daryo Jamna deb atalishi kerak edi. Ammo chuqur ildiz otgan urf-odat va eʼtiqodlar tufayli nomni oʻzgartirish masalasi qoʻyilmagan. Allohoboddan quyiroqda Gangga chapdan Gomti, oʻngdan Tamsa va Karmanashadaryolari, Patna shahridan bir oz yuqorida esa chapdan Ghaghara, oʻngdan Sonqoʻshiladi. Patna roʻparasida, Hajipuryaqinida esa yirik Kali-Gandaki.

yaqinida. Nihoyat, Bhagalpurdanquyiroqda Gangga sersuv Kosiirmogʻi qoʻshiladi. Bu irmoq bevosita Himolay togʻlaridanoqib tushadi. Oʻrta oqimda kengligi 1500 metrga, chuqurligi esa 10 metrdan oshmaydigan Gang keskin janubi-sharqqa burilib, Hind-Gang tekisliginingeng yassi gʻarbiy qismiga kiradi. Shu yerdan uning koʻplab deltatarmoqlariga ajraluvchi quyi oqimi boshlanadi. Sahebganj yaqinida chapga yirik Bhagirathitarmogʻi ajraladi. Gangning asosiy oʻzani esa shu joydan Padmadeb ataladi. Oqim boʻylab 100 km narida Padmadan yana bir yirik tarmoq ajralib chiqadi — Jalangi.
Quyi oqimi va daryoning quyilish joyi

Pasttekislik boʻylab 160 km oqib oʻtgan Bhagirathi va Jalangi tarmoqlari bitta umumiy Huglitarmogʻiga qoʻshiladi. Uning boʻyida Kalkuttashahri joylashgan. Damodar daryosi bilan Chandannagarshahri yaqinida qoʻshilgandan keyin Hugli dengiz kemalari uchun ham yaroqli boʻladi. Sagaroroli yaqinida, Kalkuttadan quyiroqda u Bengal qoʻltigʻigaquyiladi. Suvining bir qismini Hugli tarmogʻiga bergan PadmaGangning asosiy tarmogʻi sifatida janubi-sharqqa oqishda davom etadi. U mayda tarmoqlarga (Martabanga, Guru, Chundna) ajralib, chapdan yirik Mahanandairmogʻini qabul qiladi va Rajbari shaharchasi yaqinida Jamunabilan qoʻshiladi. Jamuna bengaliyaliklar uchun muqaddas boʻlgan yana bir daryo — Brahmaputraning.

Ikki daryoning qoʻshilgan suvlari Meghnabilan birlashib Bengal qoʻltigʻiga quyiladi. Rajbaridan boshlab Gang va Brahmaputraning haqiqiy deltasi boshlanadi. U Yer yuzidagi eng murakkab va eng yirik delta boʻlib, doimiy oʻzgarib turadi. Hugli va Meghna oʻrtasidagi hudud Sundarbandeb ataladi. Bengal qoʻltigʻi boʻylab uzunligi 265 km va kengligi 350 km boʻlgan bu yer botqoqliklar, daryolar, tarmoqlar va qoʻltiqlardan iborat murakkab tizimdir. Ulardagi loyqa va qumli orollar kutilmaganda paydo boʻlib, koʻpincha tezda yoʻqoladi. Orollar ulkan oʻrmonlar bilan qoplangan boʻlib, qisman suv toshqinlari va dengiz suvining koʻtarilishipaytida suv ostida qoladi. Oqim orollarda loyqa choʻkindi hamda oqizib kelingan hayvon va oʻsimlik qoldiqlarini qoldiradi.
Gang deltasi sharqiy (faolroq) va gʻarbiy (kamroq faol) qismlarga ajraladi. Sundarban— dunyodagi eng katta mangra oʻrmonlari mintaqasi — Gang deltasining bir qismidir. Dengiz qirgʻogʻidan uzoqroqda, materik ichkarisida delta toshqinlardan keyin tez qurib, Bengaliyaningunumdor hududlarini hosil qiladi. Hozirda ular deyarli butunlay qishloq xoʻjaligida ishlatiladi; aholi yashamaydigan soʻnggi joylarni esa qalin va deyarli oʻtib boʻlmaydigan oʻsimliklar qoplagan. Suv toshqinlari, sunamilar va tropik siklonlar xavfiga qaramay (1961 va 1991-yillarda ushbu tabiiy hodisalar oqibatida 700 mingdan ortiq odam halok boʻlgan), Gang deltasida 145 milliondan ziyod kishi yashashda davom etmoqda.
Oʻsimlik va hayvonot dunyosi
Tarixiy maʼlumotlardan maʼlumki, Gang va Jamna vodiylari qalin oʻrmonlar bilan qoplangan va XVI–XVII asrlardayoq bu yerlarda odam tegmagan katta hududlar saqlanib qolgan edi. Ushbu oʻrmonlarda fillar, buyvollar, karkidonlar, sherlar, yoʻlbarslaryashagan. Gang sohillarining sokin va qulay muhiti koʻplab suv qushlari, kamida 140 tur baliq, 35 tur sudralib yuruvchi va 42 tur sutemizuvchilarni oʻziga jalb qilgan.
Bu hududda hozir ham muhofaza qilinadigan noyob hayvonlar uchraydi: qoʻngʻir ayiq, tulki, qoplon, qor qoploni, bir necha tur bugʻular (jumladan, xoldor bugʻu), mushk bugʻusi, jayra va boshqalar. Bundan tashqari, bu yerda kapalaklar va turli rangdagi boshqa hasharotlar tarqalgan.

Aholi bosimi kuchaygani sababli hayvonot dunyosi asta-sekin Gang vodiysidan qolgan oʻrmonlarga koʻcha boshladi. Hind-Gang tekisligida baʼzan bugʻular, yovvoyi choʻchqa, yovvoyi mushuk, boʻriva koʻplab tulki turlariuchraydi. Daryoda ikki tur chuchuk suv delfinlari , daryo va Gang akulalari hamda boshqa chuchuk suv baliqlari yashaydi.
Biologik xilma-xillikning eng katta qismi daryoning quyilish joyida, Bengal qoʻltigʻi bilan tutashgan Sundarbanhududida saqlangan. Bu yerda kam oʻrganilgan va noyob oʻsimliklarning juda koʻp turlari, shuningdek, mintaqa hayvonot olamining durdonasi — Bengal yoʻlbarsiyashaydi. Hududga xos baliqlar orasida notopteridlar (Notopteridae), karpsimonlar (Cyprinidae), qurbaqabaliq laqqasi (Clarias batrachus), oʻrmalovchi guramilar (Anabantidae) va xanos (Chanos chanos).
Siyosiy geografiyasi va aholisi
Aholining etnik va diniy tarkibi
2001-yil holatiga koʻra, Gang havzasi aholisi taxminan 500 mln kishini tashkil qilgan. Ular Hindiston, Nepal va Bangladesh, shuningdek, oz miqdorda Xitoy Xalq Respublikasi va Butanhududida yashagan. Odatda aholini etnik guruhlarga ajratish amalga oshirilmaydi: ozchiliklardan tashqari etnik mansublik aholini roʻyxatga olishga kiritilmaydi, alohida guruhlar esa koʻpincha til va diniga qarab belgilanadi.
Gang havzasi aholisi aralash kelib chiqishga ega. Gʻarbiy va markaziy qismlarda aholi, asosan, qadimgi dravid xalqlariningavlodlari boʻlib, keyinchalik ularga hind-oriy tillarida soʻzlashuvchilarqoʻshilgan. Tarixiy davrda ularga turklar, moʻgʻullar, afgʻonlar, forslar va arablarham qoʻshilgan. Sharq va janubda, ayniqsa, Bengaliyadadravidlar hind-oriylar va tibet-birma tillarida soʻzlashuvchilarbilan aralashgan. Eng keyin kelgan yevropaliklar aholining juda kichik qismini tashkil qiladi.
Umuman olganda, havza aholisi bir necha oʻn tilda, ularning aksariyati hind-oriy guruhiga mansub, hamda shu va boshqa tillarning 200 dan ortiq lahjasida soʻzlashadi. Eng keng tarqalgan tillar: hind tili (51—61 %), bengal tili (25 %, asosan Bengaliyada), urdu (6 %), maythili (3 %, asosan Nepal va Biharda),), nepal tili (3 %, asosan Nepalda), panjob tili (0,7 %), bhojpuri (0,4—7,5 %), tharu (0,3 %), tamang tili (0,3 %), oriya (0,3 %), magahi (0–2,3 %, Biharda), munda va ingliz tili. Ingliz tili rasmiy aholi roʻyxatga olish maʼlumotlariga kiritilmagan boʻlsa ham, aholining juda keng tarqalgan ikkinchi tili boʻlib, yozishmalarda ham qoʻllanadi.
Mintaqa aholisining aksariyati hinduiylar (taxminan 75 %). Yana bir katta diniy guruhni musulmonlartashkil etadi (taxminan 23 %). Ularning uchdan bir qismiga yaqini Bangladeshdayashaydi va bu mamlakatda koʻpchilikni tashkil qiladi. Kichikroq diniy guruhlar: buddaviylar (0,8 %), sikhlar va xristianlar (har biri 0,5 %), jaynlar (0,1 %). Aholisi oz boʻlsa-da, madaniy jihatdan ahamiyatli guruhlar: animistlar ( adivasilarorasida) va zardushtiylar.
Siyosiy geografiyasi
Gang daryosi asosan Hindistonhududidan oqadi va faqat Bengal qoʻltigʻiga quyilishidan biroz oldin Bangladeshhududidan oʻtadi. Hindistonda daryo Uttarakhand, Uttar-Pradesh, Bihar, Jarkhand (chegarasi boʻylab) va Gʻarbiy Bengaliyashtatlaridan oqib oʻtadi. Bangladeshda esa daryoning asosiy tarmogʻi — Padma— Rajshahi va Khulnaviloyatlari orasidagi chegara boʻylab oʻtadi, keyin esa Dakkaviloyati orqali oqadi. Khulna va Barisal viloyatlari toʻliq daryo deltasihududida, Rajshahi, Dakka va Chittagong viloyatlari esa qisman joylashgan. Daryo havzasiga Nepalhududi ham kiradi, chunki bu mamlakatdagi Himolaydan boshlanuvchi deyarli barcha daryolar Gang vodiysi tomon oqib, Gangning irmoqlariga aylanadi.
Gang sohilidagi shaharlar




Gang vodiysi sayyoramizdagi eng zich aholi yashaydigan joylardan biridir. Quyida bevosita daryo boʻyida joylashgan eng yirik shaharlar keltirilgan. Roʻyxat delta bundan mustasno, oqim boʻylab tartiblangan ( Gʻarbiy Bengaliya shtati va Bangladeshda). Gʻarbiy Bengaliyaning katta qismi va Bangladesh hududining deyarli uchdan biri bevosita Gang havzasiga kiradi. Roʻyxatdagi shaharlar asosan Hugli va Padma (asosiy oʻzan) tarmoqlarida, shuningdek, koʻplab mayda irmoq va kanallarda joylashgan. Qavs ichida Hindiston boʻyicha 2001-yilgi aholi roʻyxati va Bangladesh boʻyicha 2000–2008-yillar uchun hisoblangan aholi soni berilgan.
- Hindiston:
- Shtat Uttarakhand:
- Shtat Uttar-Pradesh:
- Shtat Bihar:
- Shtat Jarkhand:
- Kichik shtat, yirik shaharlari yoʻq.
- Shtat Gʻarbiy Bengaliya:
- Jangipur (74 464)
- Baharampur (160 168)
- Krishnanagar (139 070)
- Barasat (237 783)
- Barrakpur (144 331)
- Kalkutta (5 080 519)
- Alipur
- Haura (1 007 532)
- Haldiya (170 256)
- Bangladesh:
Tarixi
Qadimgi dunyo
Ilk veda sivilizatsiyasi davrida Gang katta ahamiyatga ega boʻlmagan, Rigveda dagi asosiy daryolar Hind va afsonaviy Sarasvatiedi. Biroq keyingi Vedalar Gangga ancha koʻp eʼtibor qaratgan; buni daryoning koʻp bor tilga olinishi tasdiqlaydi.
Gʻarb madaniyati vakillari orasida bu daryoni birinchi boʻlib, ehtimol, Megasfen oʻzining «Indika»:
asarida tilga olgan: «Hindistonda shimoliy togʻlardan boshlanib mamlakatni kesib oʻtuvchi katta va kema qatnoviga yaroqli koʻplab daryolar bor. Ularning aksariyati birlashib, Gang deb ataladigan daryoga quyiladi. Eni 30 stadiygachayetadigan bu daryo shimoldan janubga qarab oqib, katta fillar qoʻshiniga ega Gangaridai davlatida okeanga quyiladi».
Oʻrta asrlar
Tarixan Hind-Gang tekisligi Hindistonning bir-birini almashtirgan koʻplab sivilizatsiyalari markazi boʻlgan. Gang sohillaridaMauryalar imperiyasining markazi, xususan, uning hukmdoriAshoka qarorgohi joylashgan. Imperiya poytaxti Pataliputra shahri (hozirgiPatna ) edi.). Kannaujham Gang sohilida joylashgan boʻlib, VII asrda butun Shimoliy Hindistonni qamrab olgan Harshaimperiyasining markazi edi. Buyuk Boburiylar imperiyasi markazlari esa Agra va Dehliboʻlib, ular Gangning asosiy irmogʻi — Jamnasohilida joylashgan edi. Musulmonlar hukmronligi davrida ular hokimiyati daryoning butun uzunligi boʻylab, shu jumladan BengaliyaMusulmon davlatlarining yana bir hokimiyat markazlari Gang deltasidagi quyidagi shaharlar boʻlgan: Dakka va Murshidobod.
Yangi va eng yangi davr

Gangning yaqin tarixi, avvalo, Britaniya hukmronligi bilan bogʻliq. Ost-Indiya kompaniyasi XVII asr oxirida Kalkutta (hozirgi Kolkata) shahrini Hugli tarmogʻi sohilida tashkil etgan. Kompaniya oʻz taʼsirini asta-sekin Gang vodiysining barcha hududlariga yoyib, Dehliga XIX asr boshlarida yetib bordi. 1848-yilda kompaniya Britaniya Hindistonimaʼmuriyatiga qayta tashkil etildi va u 1947-yilda Hindiston mustaqillikka erishguniga qadar Gangning butun oqimi hamda havzasining katta qismi ustidan hukmronlik qildi.
Natijada Britaniya Hindistonining boʻlinishi tufayli daryoning katta qismi Hindistonga, deltaning bir qismi esa Pokistongaoʻtdi. 1971-yilda Pokistonning bengal hududlari Pokistondan mustaqillik uchun urush natijasida ajralib chiqib, mustaqil davlat tashkil etdi — Bangladesh.
Xoʻjalikda foydalanilishi

Gang daryosidan uning boʻyida yashovchi aholi qadimdan faol foydalanib kelgan. Daryo muhim transport ahamiyatiga ega boʻlib, undan Buyuk Boburiylar imperiyasi yoki Britaniya Ost-Indiya kompaniyasikabi yirik imperiyalarning qoʻshinlari tashilgan. Biroq daryoning asosiy ahamiyati hinduiylar uchun diniy, uning boʻyida yashovchi barcha xalqlar va diniy guruhlar uchun esa xoʻjalik bilan bogʻliq boʻlgan.
Qishloq xoʻjaligi va baliqchilik

Daryo suvidan aholi maishiy ehtiyojlar uchun keng foydalanadi. Mintaqadagi sanoat korxonalari ham undan katta miqdorda suv oladi. Bundan ham koʻproq suv dalalarni sugʻorishga sarflanadi. Gang oʻz irmoqlari bilan Hind-Gang tekisligining unumdor tuproqlari tufayli Hindiston va Bangladeshiqtisodiyotida muhim oʻrin tutib, ulkan maydonlarni sugʻorish uchun suv beradi. Mintaqada yetishtiriladigan asosiy ekinlar — sholi, shakarqamish, yasmiq, moyli ekinlar, kartoshka va bugʻdoy. Daryo sohillari boʻylab, botqoqlar va koʻllar yaqinidagi unumdor yerlarda esa dukkakli ekinlar, qalampir, xantal, kunjut va jut.
yetishtiriladi. Gang va Jamna, daryolari orasidagi Doab hududi yerlarini sugʻorish uchun Britaniya hukumati 1848-yilda katta Gang kanalini (Yuqori Gang kanali deb ham ataladi) qurgan. Uning uzunligi 1305 km edi. 1878-yilda uning davomi — Quyi Gang kanali ochilgan. Hozir Gang kanali Haridvar shahridan janubga, Aligarhshahrigacha boradi va u yerda 2 tarmoqqa ajralib, Kanpur va Etavashaharlariga yoʻnaladi. Birinchi tarmoq taxminan Gang boʻylab, ikkinchisi esa Jamna boʻylab quyidagi shaharchagacha boradi: Hamirpur.

Gang daryosi anʼanaviy ravishda baliq, timsoh-gaviallar va Gangga xos yumshoq qobiqli toshbaqalarga boy boʻlgan. Hozir ularning soni kamayganiga qaramay, qirgʻoqboʻyi aholisi bu hayvonlarning barchasini ovlab, oziq-ovqat sifatida isteʼmol qiladi. Ayniqsa, baliqchilik daryoning quyilish joyida rivojlangan. Bu yerda baliqni qayta ishlash zavodlarining keng tarmogʻi qurilgan. Daryo boʻylab ham baliq ovlash imkoniyatlari koʻp, ammo suvning kuchli ifloslanishi va buning oqibatida baliq soni kamayishi muammosi saqlanib qolmoqda.
Ziyorat va turizm
Turizm mintaqa aholisi uchun yana bir qoʻshimcha, koʻpincha asosiy faoliyat turidir. Turizmning asosiy shakli ziyoratboʻlib, unga xizmat koʻrsatish markaziy hududlardagi muqaddas shaharlar (Haridvar, Allohobod va Varanasi) iqtisodiyotining katta qismini, daryoning yuqori oqimida esa kamroq ulushini tashkil qiladi. Yuqori oqimdagi ostona va sharsharalar ( Gangotridan to Rishikeshgacha) ham yoz oylarida yuzlab faol dam olish ishqibozlarini jalb qiladigan raftinguchun mashhur joylardir.
Kema qatnovi

Qadimda Gang va uning ayrim irmoqlari, ayniqsa sharqdagilari, muhim savdo yoʻllari boʻlgan. Megasfenmaʼlumotiga koʻra, bu daryolarda miloddan avvalgi IV asrdayoq kema qatnovi boʻlgan va u XIV asrgacha davom etgan. XIX asrda eshkak gʻildirakli bugʻ kemalarining paydo boʻlishi daryoning transport ahamiyatini oshirib, indigo boʻyoq xomashyosi ishlab chiqarilishini Biharda va Bengaliyadaragʻbatlantirdi. Kalkutta va Allohobod oʻrtasida muntazam qatnov boshlangan. Kemalar Jamnaboʻylab yuqoriga, Agragachaham borgan. Kichik kemalar Gang boʻylab Uttarakhandning.
ichki hududlariga koʻtarilgan. Biroq XIX asrning ikkinchi yarmida bu suv yoʻllari tanazzulga uchray boshladi. Bunga qishloq xoʻjaligi uchun suv olishning koʻpayishi, ayniqsa, asr oʻrtalarida Gang kanalining qurilishi kuchli taʼsir koʻrsatdi. Suv yoʻllarining oʻrnini egallay boshlagan temiryoʻllarning rivojlanishi ham oʻz rolini oʻynadi. Hozir Allohoboddan yuqorida kichik xususiy qayiqlardan tashqari suv transportidan foydalanish toʻxtatilgan.
Gʻarbiy Bengaliya va Bangladesh hali ham suv transportidan jut, choy, don va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini tashishda foydalanadi. Gang va uning tarmoqlaridagi asosiy daryo portlari: Mongla, Barisal, Chandpur va Goalundo-Ghat Bangladeshda hamda Kalkutta Hindistonda joylashgan. Britaniya Hindistonining boʻlinishi Hindiston va Pokiston (Bangladesh) oʻrtasida Assamdan Kalkuttaga boradigan suv savdo yoʻllarining yoʻqolishiga olib keldi.
Bangladeshda suv transportini Ichki suv transporti boshqarmasi, Hindistonda esa Ichki suv transporti markaziy kengashi nazorat qiladi. Ular suv yoʻllarini yaxshi holatda saqlashga harakat qiladi. Gang havzasidagi taxminan 1600 km daryo yoʻli shu tizimga kiradi.
1976-yilda Farakka toʻgʻoniqurilib, suvning bir qismini Huglitarmogʻiga yoʻnaltirdi. Loyihadan koʻzlangan maqsad suvni Kalkuttaga qaytarish edi: oʻtgan asrlar davomida suv deltaning sharqiy qismlariga koʻproq oqa boshlagani sababli kanal loyqa bilan toʻlib qolgan, natijada Hugli boʻylab Kalkuttaga faqat kichik yuk koʻtaradigan bugʻ kemalari bora olgan. Biroq loyiha Bangladeshdatez-tez qurgʻoqchilikka, shuningdek, mamlakatdagi daryo tarmoqlarining loyqa bilan toʻlishiga va 1987 hamda 1988-yillardagi vayronkor suv toshqinlariga olib keldi.

Daryo transporti muammosi qisman temiryoʻllar qurilishi orqali hal etilmoqda. Britaniya hukmronligi davridayoq Gang boʻylab Kalkuttadan to Kanpurgacha temiryoʻl qurilgan: Sharqiy Hindiston temiryoʻli (East Indian Railway).
Toʻgʻonlar va GESlar
Gang daryosida ikkita yirik toʻgʻon mavjud. Ulardan biri Haridvaryaqinida joylashib, Himolay qorlaridan erigan suvning katta qismini Gang kanaligayoʻnaltiradi. Kanal 1854-yilda britaniyaliklar tomonidan yaqin atrofdagi yerlarni sugʻorish uchun qurilgan. Natijada Gangning suv oqimi jiddiy kamaygan va bu daryoda ichki kema qatnovining cheklanishiga asosiy sabab boʻlgan.

daryosida. Boshqa yirik toʻgʻon va GES, Farakka— daryoning asosiy tarmogʻi Bangladeshhududiga oʻtadigan joyga yaqin qurilgan. U suvning bir qismini Huglitarmogʻiga buradi. Bu tarmoq keyin Gʻarbiy Bengaliya orqali Kalkuttayonidan oqadi. Toʻgʻon uzoq vaqt Bangladesh bilan kelishmovchiliklarga sabab boʻlgan; nihoyat, 1996-yilda ikki davlat hukumatlari muzokaralari orqali ular hal etilgan. Bangladesh aholisi yoz oylarida doimiy suv oqimi yoʻqligi qurgʻoqchilik keltirib chiqarishi va toshqinlar xavfini kuchaytirishini aytgan; keyinchalik bu xavotirlar oʻrinli ekani tasdiqlangan. Suv miqdorini koʻpaytirish uchun yana bir kanal orqali Brahmaputrani Gang bilan bogʻlash takliflari esa amalga oshmagan.
Yana bir nechta toʻgʻon mavjud. Ulardan biri — Damodar— Damodar daryosida, Haldiya porti yaqinida (Kalkuttadan quyiroqda), «Tennessee Valley Authority» tamoyili asosida AQSHdaqurilgan inshootlar namunasi boʻyicha barpo etilgan. Yana bir toʻgʻon — Tehri— Hindistondagi eng baland toʻgʻon boʻlib, Himolayda, Gangning asosiy manbai boʻlgan Bhagirathi.
daryosida joylashgan. Gangning yuqori oqimida, Mahakali (Sarda) daryosida yana bir toʻgʻon — Panchesvarqurilishi taklif etilgan. Bu Hindiston–Nepal loyihasi boʻlib, uni AQSH bilan hamkorlikda amalga oshirish rejalashtirilgan. Agar loyiha roʻyobga chiqsa, dunyodagi eng baland GES toʻgʻoni qurilishi mumkin.
Ekologiyasi
Suv toshqinlari

Gang va uning irmoqlari mavsumiy suv toshqinlaribilan mashhur. Aynan shu toshqinlar davrida juda koʻp choʻkindi toʻplanishi natijasida keng va unumdor Gang tekisligihosil boʻlgan. Har yili Gang togʻlardan juda katta miqdordagi jinslarni yuvib olib keladi. Ulardan taxminan 749 mln tonnasi Farakkatoʻgʻonigacha, 95 mln tonnasi esa Bengal qoʻltigʻigachayetib boradi. Daryo vodiysida taxminan 65 mln tonna choʻkindi toʻplanadi.
Daryoning suv rejimi yaxshi oʻrganilgan boʻlsa-da, qirgʻoqqa yaqin hududlarda aholining haddan tashqari zichligi sababli toshqinlar har yili muammolar keltirib chiqaradi. Daryo oʻzanidan tez-tez toshib chiqib, koʻplab aholi punktlarini suv ostida qoldiradi va odamlar hayoti hamda mol-mulkiga xavf tugʻdiradi.
Suv sifati

Gang koʻpincha dunyodagi eng iflos daryolardan biri deb ataladi. Uning suvi havza va deltada yashaydigan, bevosita yoki bilvosita daryoga bogʻliq taxminan 500 mln kishining salomatligiga tahdid soladi. Aholi va koʻplab sanoat korxonalari oqova suvlarini chiqarishi sababli Gang yuqori oqimidan boshlab juda ifloslanadi. Daryo boʻyidagi shaharlarning aholisi haddan tashqari koʻpligi ham ifloslanish sabablaridan biridir. Bunga Gangotri va Uttarkashishaharlari misol boʻla oladi. Gangotri soʻnggi uch oʻn yillikda deyarli noldan rivojlandi: 1970-yillargacha qishloqda bir necha dehqon kulbasigina bor edi. Uttarkashi aholisi ham soʻnggi oʻn yilliklarda bir necha baravarga oshdi. Gang aholi zich yashaydigan hududlardan oqib oʻtib, toshqinlar paytida odamlar chiqindilari va faoliyati qoldiqlarini, jumladan, patogenlar— Schistosoma mansoni va fekal enterobakteriyalarniyigʻib oladi. Shu bois daryo suvini ichish, hatto unda choʻmilish ham yuqumli kasalliklarnikeltirib chiqarishi mumkin. Davlat tashkilotlarining koʻplab tadqiqotchilari daryo suvi sifatini yaxshilash choralarini taklif qilgan boʻlsa-da, buning uchun juda oz ish qilingan.
Masalan, muqaddas ghatlar joylashgan Varanasi shahri yaqinidagi daryo qismi «najas va sanoat oqovalari aralashgan jigarrang shoʻrva» deb taʼriflangan. Bu yerda koʻpayish qobiliyatiga ega 600 ga yaqin fekal enterobakteriya suvning har 1 ml ida topiladi. Bu rasmiy ruxsat etilgan meʼyordan 120 baravar yuqori. Ghatlarda krematsiya marosimi tabiiy oʻtin bilan oʻtkazilishi shart. Bu oʻtin Hindistondajuda qimmat turadi. Krematsiyadan keyin qoldiqlar daryoga tashlanadi.[manba 2128 kundan beri koʻrsatilmagan]. Ammo krematsiyaga mablagʻi yetmaydigan, Varanasiga oʻlish uchun kelgan kambagʻallar hamda ayrim toifadagi marhumlar — turmushga chiqmagan qizlar, homilador ayollar va bolalar kuydirilmaydi, ularning jasadlari toʻgʻridan-toʻgʻri daryoga tashlanadi.
Daryoda har yili choʻmiladigan taxminan 700 mln kishidan, The Economisthisob-kitoblariga koʻra, taxminan 3,6 mln kishi, asosan bolalar halok boʻladi. JSSTbahosiga koʻra, qurbonlar soni biroz kamroq boʻlsa-da, baribir juda katta: Hindistonda har yili suv orqali yuqadigan kasalliklardan vafot etadigan 1,5 mln bolaning 30–40 % i Gang bilan bogʻliq.

Hindiston hukumati uzoq vaqtdan beri daryo ifloslanishi muammosini hal etishga urinmoqda. Gang boʻyicha harakatlar rejasi (Ganga Action Plan) 1985-yilda katta tantana bilan boshlangan boʻlib, unga koʻra 2000-yilgacha suv tozalash inshootlarikuniga 2,7 mlrd litr suvni qayta ishlashi kerak edi. Dastur yakunida oqova hajmi keskin oshganiga qaramay, kuniga faqat 1,0 mlrd litrni tozalash quvvatiga ega inshootlar qurilgan. Aholi soni oʻsgani uchun rejadan koʻzlangan maqsadga erishilmagan. Qolaversa, inshootlar elektr taʼminotidagi uzilishlarga qaram boʻlib qolgan. Hozir Hindiston va xalqaro notijorat tashkilotlari daryoni tozalash ustida ishlamoqda, ammo juda murakkab muammolar tufayli natijalar uncha katta emas.
Shu bilan birga, daryoning oʻzini oʻzi tozalash qobiliyati azaldan eʼtirof etilgan va buni rasmiy fan qisman tasdiqlaydi. Suvdagi koʻp sonli bakteriyalar bilan birga bakteriofaglarham mavjud boʻlib, ular xavfli bakteriyalarning katta qismini yoʻq qiladi va ularning muayyan darajadan ortiq koʻpayishiga yoʻl qoʻymaydi. Gang suvi kislorodniushlab turish xususiyatiga ham ega, biroq bu jarayonning tafsilotlari hali kam oʻrganilgan. National Public Radio, xabariga koʻra, daryoda dizenteriya va vabo hozir yoʻqolgan, keng koʻlamli epidemiyalar xavfi esa soʻnggi paytlarda kamaygan.
Iqlim oʻzgarishining taʼsiri
Global isish va mahalliy antropogen taʼsir hozirdanoq daryoning suv rejimi va oqim hajmida sezilarli oʻzgarishlar keltirib chiqarmoqda. Koʻplab ommaviy axborot vositalari «Gang ham Sarasvatikabi qurib qolishi mumkin» degan fikrni tarqatmoqda, biroq bu qisman toʻgʻri. Iqlim oʻzgarishi jarayonlarining koʻplab jihatlari bir-biriga qarama-qarshi taʼsir koʻrsatadi.
Soʻnggi oʻn yilliklarda Yer yuzining katta qismida muzliklarning sezilarli chekinishikuzatilmoqda. Ularga Himolay va Tibet yassitogʻligimuzliklari ham kiradi. Gang va uning irmoqlari shu muzliklardan oqib tushadi va hozir ularda Yerdagi muz zahiralarining katta qismi jamlangan. BMTning iqlim hisoboti ning 2007-yilgi maʼlumotiga koʻra, muzliklar hozirgi surʼatda chekinishda davom etsa, Himolay muzliklari 2030-yilga kelib yoʻqoladi. Xitoy meteorologiya xizmati xabariga koʻra, muzliklar chekinishi oqim hajmini oshiradi va qisqa muddatda qishloq xoʻjaligiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Ammo keyinchalik Gang ham kiradigan mintaqa daryolariga keladigan suv kamayadi.
Boshqa tomondan, global isish dengiz yuzasi haroratini oshirib, oxir-oqibat mussonlarningkuchayishiga olib keladi. Natijada ular Himolay ichkarisiga uzoqroq kirib bora oladi. Soʻnggi oʻn yilliklarda tropik siklonlarningvayronkor koʻpayishi va Bengal qoʻltigʻisohillarini talafotga uchratishi aynan mussonlarning kuchayishi bilan izohlanadi. Gangning boshlanish joylariga koʻproq namlik olib bora oladigan shu mussonlar u yerda yogʻinlarni koʻpaytiradi; bu muzliklarning oldinga siljishiga sabab boʻlishi kerak. Demak, muzliklarning tez chekinishini faqat haroratning oshishi bilan tushuntirish mumkin. Bu taʼsir mahalliy miqyosda aholi soni keskin oshgani va mintaqada aholi haddan tashqari zichlashgani uchun ayniqsa sezilarli.
Natijada keyingi oʻn yilliklarda Gangga keladigan suvning umumiy miqdori kamayishi ehtimoli katta emas. Muzliklarning chekinishi yogʻinlarning mavsumiy taqsimotini yumshatishi bilan birga, mintaqa daryolaridagi mavsumiy oʻzgarishlarni sezilarli kuchaytiradi. Daryolar mussonlarga yanada bogʻliq boʻlib qoladi va quruq mavsumda vaqtincha qurib ham qolishi mumkin. Bu hamda iqlim oʻzgarishining boshqa salbiy oqibatlariga qarshi oʻrmonlarni jadal tiklash, daryo oqimidagi tebranishlarni muvozanatlashtirish uchun yangi muzlik koʻllari va suv havzalarini yaratish taklif qilinmoqda. Jumladan, quyidagi toʻgʻonlar qurilishi foyda berishi mumkin: Tehri va Panchesvar.
Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar

Gang daryosining yuqori oqimida ham, pasttekislik hududlarida ham muqaddas joylardan tashqari bir nechta muhofaza etiladigan tabiiy hududlar mavjud.
Gang sohilidagi dastlabki muhofaza etiladigan hudud — Rajaji milliy bogʻi[inglizcha] — Uttarakhandshtatining Shivalik tepaliklarida, oʻsimlik va hayvonot dunyosi bilan mashhur boʻlgan Himolay togʻoldida joylashgan..

Gang boʻylab muhofaza etiladigan hududlarning eng kattasi va eng oʻziga xosi — Sundarban boʻlib, u daryo deltasidajoylashgan. Bu nom bengal tilidan soʻzma-soʻz «goʻzal changalzor» yoki «goʻzal oʻrmon»deb tarjima qilinadi, ammo keng tarqalgan fikrga koʻra, nom sundardaraxtidan olingan. Ushbu oʻrmonlarning maydoni taxminan 10 ming km². Bangladeshdagi Sundarban qismi YUNESKO Jahon merosi roʻyxatiga 1997-yilda, Hindistondagi, Sundarban milliy bogʻiesa 1987-yilda kiritilgan. Sundarbanni daryo tarmoqlari va boʻgʻozlarning murakkab tarmogʻi kesib oʻtadi. Ularning qirgʻoqlari va suv bosadigan orollarda mangra oʻrmonlarioʻsadi. Hududda noyob Bengal yoʻlbarsi hamda turli qushlar, xoldor bugʻu, gavial va ilonlarsingari boshqa koʻplab hayvonlar yashaydi. Hisob-kitoblarga koʻra, hozir bu hududda taxminan 500 ta Bengal yoʻlbarsi va 30 ming xoldor bugʻu bor. Deltaning unumdor yerlaridan insonlar asrlar davomida jadal foydalangan, ilgari yoʻq qilingan oʻrmonlarning bir qismi tiklangani tufayligina Sundarban hozirgi koʻrinishiga kelgan.
Gang madaniyatda
Gang haqidagi afsonalar va klassik adabiyotdagi eslatmalar

Daryo haqida koʻplab hinduiylikafsonalari mavjud. Gang daryosi va uning Ganga maʼbudasi timsolidagi gavdalanishi qadimgi hind adabiy asarlarida, xususan, Vedalar, Puranalar, «Ramayana» va «Mahabharata»da tilga olinadi. Bu afsonalarning umumiy jihati — daryoning osmon bilan bogʻliq kelib chiqishidir. Qadimda Ganga faqat samoviy daryo boʻlgan, keyinchalik esa yerga tushib, hozir hinduiylik kosmografiyasidagi barcha olamlardan oqib oʻtadi. Afsonalarning aksariyati uning tugʻilishi, yerga tushishi va Yerdagi ayrim voqealar bilan bogʻliq. Ularda Ganganing poklash yoki gunohlardanxalos qilish qobiliyati, onalik ramzi sifatidagi ahamiyati va olamlar oʻrtasidagi vositachilik roli taʼkidlanadi.
Ganganing tugʻilishi haqida bir necha rivoyat bor. «Ramayana»ga koʻra, Ganga Himavan— Himolaytogʻlarining sohibi — va uning rafiqasi Menaningqizi hamda Parvatimaʼbudaning singlisidir. Boshqa afsonaga koʻra, kamandalu idishidagi Brahmaning muqaddas suvlari Ganga maʼbudasi qiyofasiga kirgan. Keyinchalik vayshnaviy talqinlarda Brahma kamandaludagi suvni Vishnuningoyoqlarini yuvish orqali olgani aytiladi. «Vishnu-purana»ga koʻra, Ganga Vishnuning chap oyogʻi bosh barmogʻidan paydo boʻlgan. Har holda, u Svarga (osmon)ga koʻtarilib, Brahmaning qaramogʻiga topshirilgan.

Ganga bilan bogʻliq eng mashhur afsona Bhagirathahaqida boʻlib, u «Ramayana» va «Bhagavata-purana» asarida hikoya qilinadi. Bir kuni podshoh Sagar— hind davlatlaridan birining hukmdori — ashvamedha — podshohning ot qurbonlik qilish marosimini oʻtkazganida, qurbonlik oti yoʻqoladi. Ehtimol, uni Indraoʻgʻirlagan boʻladi. Podshoh oʻgʻillari esa donishmand Kapilanioʻgʻrilikda ayblashadi. Kapila shahzodalarni yoʻq qilib, laʼnatlaydi va ularni qutqarishning yagona yoʻli kullarini Ganga suviga choʻktirish ekanini bildiradi. Davlatning yangi hukmdori Bhagiratha bu ishni zimmasiga oladi. U tapas deb ataladigan uzoq yillik riyozatni Brahma va Shivanirozi qilish uchun bajarishga majbur boʻladi. Bhagiratha avval Brahmadan Gangaga yerga tushishni buyurishni, soʻng Shivadan yerga tushayotgan kuchli suv zarbasini oʻziga qabul qilishni iltimos qiladi. Shu tariqa Bhagiratha niyatiga erishadi va daryoning yuqori oqimi uning sharafiga Bhagirathideb ataladi. Afsonaning boshqa variantlarida Shiva Gangani sochlari orasiga tutib olib, keyin mayda oqimlar qilib chiqaradi. Shivaning tegishi Ganganing muqaddasligini yanada oshiradi. Shundan beri daryo uch olamning barchasidan oqadi: Svarga (osmon), Prithvi (yer) va Naraka (doʻzax). Shu bois u Tripathaga — «uch olam boʻylab sayohat qiluvchi» nomini olgan.
Gang haqidagi yana bir qancha afsonalar uning onalik roli bilan bogʻliq. «Skanda-purana»ga koʻra, aynan Ganga suvida choʻmilish Ganeshaga hayot baxsh etgan. Uni Shiva va Parvati oʻz tanalarining aralashmasidan yaratgan. Bundan tashqari, «Mahabharata»ga koʻra, Ganga Vasuxudolarining yerdagi timsollari onasi boʻlgan. Ularni ( Dyaus yoki uning yerdagi timsoli Bhishmabundan mustasno) tugʻilishi bilanoq suvga choʻktirgan. Bu orqali ularni rishi Vasishtha.
laʼnatlagan oʻlimli hayotdan ozod qilgan. Tasviriy sanʼatda Ganga goʻzal va maftunkor ayol sifatida, qoʻlida hayot toʻkinligini ifodalovchi toʻla koʻza bilan tasvirlanadi. Koʻpincha u oʻzining vahanasi — Makara— timsoh gavdasi va baliq dumiga ega jonivor — ustida oʻtirgan holda tasvirlanadi.
Daryo bilan bogʻliq urf-odat va marosimlar

Gang, ayniqsa, qirgʻoqlarida yashovchi aholining katta qismini tashkil etuvchi hinduiylaruchun katta ahamiyatga ega. Dunyoning barcha daryolari orasida eng koʻp eʼzozlanadigani aynan shu daryodir. Afsonalarga koʻra, Gang suvi poklash va gunohlardan xalos qilish qobiliyatiga ega. Daryo suvining jismoniy ifloslanishiga qaramay, uning oʻzi muqaddaslik va poklik ramzi boʻlib qolaveradi.
Daryo bilan bogʻliq asosiy marosim— uning suvida shunchaki choʻmilishdir. Yaqin atrof aholisi koʻpincha har kuni daryoga choʻmilgani keladi. Hindiston va boshqa mamlakatlardan koʻplab ziyoratchilar daryoga aynan muqaddas choʻmilish uchun kelishadi; bu har bir hindu hayotida kamida bir marta bajarishi kerak boʻlgan amal hisoblanadi. Choʻmilish uchun eng yaxshi vaqt tong otishidir. Shu paytda hinduiylar Quyoshga ham ibodat qiladi. Choʻmilgandan keyin ular bir yoki bir nechta maʼbudlarga ibodat qilib, ularga odatda meva, shirinlik va gullar taqdim etadi.

Gangdagi ghatlarda oʻtkaziladigan yana bir muhim marosim — aarti. Bu marosimda xudolarga daraxt barglaridan yasalgan, piligi eritilgan sariyogʻga botirilgan yonib turgan chiroqchalar hadya qilinadi. Chiroqcha qancha uzoq yonsa, hinduiyning xudolardan soʻragan tilagi roʻyobga chiqish imkoniyati shuncha yuqori boʻladi, deb ishoniladi. Marosimning muhim qismi — hadya paytida xudolar sharafiga kuylanuvchi qoʻshiqlardir.
Gang dafn marosimlari uchun mashhur joydir. Daryo hinduiylikda Yer bilan Osmonni bogʻlovchi vosita deb hisoblanadi. Shu sababli hinduiylar vafot etgan qarindoshlarining kulini shu daryoga tashlasa, ularga moksha (najot)ga erishib, jannatga kirishga yordam beradi, deb ishonadi. Shuning uchun daryo sohilidagi istalgan joyda krematsiya oʻtkazish hinduiylar uchun maʼqul hisoblanadi. Odamlar koʻpincha marhumlarni mamlakatning boshqa chekkalaridan ham bu yerga olib keladi. Daryo sohillarida jasadlar yondiriladigan gulxanlar doimo yonib turadi. Agar krematsiyani daryo sohilida oʻtkazib boʻlmasa, qarindoshlar kulni keyinroq Gangga olib kelishlari mumkin. Baʼzi kompaniyalar esa uni hatto xorijdan tashib kelish va kulni sochish marosimlarini oʻtkazish xizmatlarini taklif qiladi. Ammo eng kambagʻal hindistonliklar krematsiya uchun oʻtin, elektr krematoriylar va brahmanlarningxizmatlari haddan tashqari qimmat deb hisoblab, marhumlarning jasadini shunchaki suvga tashlaydi.

Daryo boʻyidagi koʻplab ziyorat markazlarida ayrim festivallar muayyan hinduiy bayramlaridaoʻtkaziladi. Ular minglab, hatto oʻn millionlab tashrif buyuruvchilarni toʻplaydi. Eng katta festival — Kumbha Mela— toʻrt shahardan birida har uch yilda bir oʻtkaziladi. Ulardan ikkitasi — Haridvar va Allohobod— Gang boʻyida joylashgan. 2007-yilda Allohobodda oʻtkazilgan festivalga taxminan 70 mln kishi kelgan. Har yili Varanasida — oʻtkaziladigan yana bir yirik festival — Ganga Mahotsava— nafaqat diniy, balki mamlakat hayotidagi katta madaniy tadbirdir. Unda xalq qoʻshiqlari va raqslar ham namoyish etiladi.
Daryo suvi (hindcha गंगा जल, gangajal — «gangajal») hinduiylar orasida juda qadrlanadi. Ziyoratchilar koʻpincha bu suvni idishlarga toʻldirib, uyiga yoki mahalliy ibodatxonaga olib ketadi. Brahmanlarva hozirda butun boshli kompaniyalar ham suvni mamlakatning boshqa hududlariga tijorat asosida yetkazadi. Deyarli har bir hinduiy xonadonida Gang suvi solingan koʻza bor. Bu suv eng muhim hinduiylik marosimlarida, jumladan, yangi tugʻilgan chaqaloqni choʻmiltirishda, toʻyda, oʻlim oldidan (Yerdagi «soʻnggi taom» sifatida) va marhumning kulini daryoga olib kelishning iloji boʻlmaganda dafn marosimida ishlatiladi. Shuningdek, bu suv Hindistondagi koʻplab anʼanaviy dori vositalarining asosidir.
Daryo faqat hinduiylar uchun katta diniy ahamiyatga ega boʻlsa-da, hindistonlik va bangladeshlik musulmonlar ham namoz oldidan tanani diniy poklash uchun undan foydalanadi.
Ziyorat markazlari



Gang butun uzunligi boʻylab muqaddas daryo sanaladi, ammo uning katta qismida transport infratuzilmasi yoʻq va yetib borish qiyin. Shu sababli sohilidagi nisbatan oz sonli shaharlargina muhim ziyorat va turizm markazlariga aylangan.
Shunday manzilgohlardan birinchisi — Gangotriboʻlib, u Gangning asosiy boshlanish tarmogʻi — Bhagirathidaryosining manbai yaqinida joylashgan. Manzilgoh Ganga maʼbudasiga bagʻishlangan markaziy ibodatxona atrofida qurilgan va Chota-Chardhamziyorat yoʻnalishidagi toʻrt maskandan biridir. Bu yoʻnalishga Gangning asosiy irmogʻi — Yamunotriham kiradi. U Jamna (Yamuna) daryosining manbai yaqinida joylashgan. Quyi oqimda daryo suvi sezilarli ifloslangani sababli Hindistonning boshqa qismlaridagi marosimlar uchun suv odatda aynan shu yerdan olinadi.
Oqim boʻylab quyiroqda Devprayagshaharchasi joylashgan. Bu yerda Bhagirathi bilan birga Alaknanda Gang daryosini hosil qiladi.
Keyingi ziyorat markazi — Rishikeshboʻlib, u dunyodagi yogamarkazlaridan biridir. Shaharda koʻplab ibodatxonalarmavjud boʻlsa-da, ularning juda oz qismi bevosita daryoga bagʻishlangan. Shu sababli shahar ikkinchi darajali ziyorat markazi hisoblanadi.
Keyin Gang Haridvarshahri yonidan oqadi. Bu yerda daryo ilk bor Hind-Gang tekisligigachiqadi va undan Gang kanaliajraladi. Anʼanaga koʻra, Haridvar daryo boʻyidagi eng muhim ziyorat markazlaridan biridir. Shahar vayshnaviylarham, shivaiylaruchun ham katta ahamiyatga ega. Uning nomi « Vishnudarvozasi» («Haridvar» shaklida) yoki « Shivadarvozasi» («Hardvar» shaklida) deb talqin qilinadi. Rivoyatga koʻra, Vishnu Gang suvida choʻmilganida shaharda oʻz oyoq izini qoldirgan. Shuningdek, afsonada bu joy samoviy qush Garuda koʻzasidan boqiylik eliksiri — amritanitoʻkib yuborgan toʻrt joydan biri deb aytiladi. Shuning uchun bu joylarda hinduiylarning eng yirik hinduiylik bayramlari — Kumbha Mela yoki «koʻzalar festivali» oʻtkaziladi..
Allohobod ( Prayag — «daryolar qoʻshiladigan joy» yoki Aggra — «qurbonlik joyi») Gang bilan Jamna (Yamuna) qoʻshiladigan joyda joylashgan. Bu yer dunyo yaratilgandan keyin Brahma ilk qurbonlik keltirgan maskan deb hisoblanadi. Bu Garuda toʻkib yuborgan amritajoylashgan ikkinchi maskandir. Bu yerda Kumbha Melafestivali ham oʻtkaziladi. Afsonaga koʻra, aynan shu yerda Rigvedada — tilga olingan muqaddas Sarasvatidaryosi yer yuzasiga chiqib Gangga qoʻshiladi; keyinchalik esa u Yer yuzasidan gʻoyib boʻladi.
Daryodagi keyingi ziyorat markazi — Varanasi ( Banoras yoki Kashi) boʻlib, bu shahar daryoning oʻzi va uning diniy ahamiyati bilan eng kuchli bogʻlangan. Shahar oʻzining folklori bilan ham mashhur va Hindistonning madaniy poytaxti hisoblanadi. Afsonaga koʻra, Varanasi Yer yuzidagi eng qadimgi shaharlardan biridir va uni Shiva taxminan 5 ming yil avval asos solgan. Hozir shaharga har yili bir milliondan ortiq ziyoratchi, jumladan, nafaqat shivaiylar va vayshnaviylar, balki buddaviylarva jaynlar.
ham keladi. Quyi oqimga qarab daryo ancha kengayadi, mussonlar esa har yili suv toshqinlarini nihoyatda vayronkor qiladi. Shu sababli daryoga sigʻinish asta-sekin kamayib, quyiroqdagi shaharlar bevosita daryo bilan bogʻliq bunday katta diniy ahamiyatga ega emas.
Daryo deltasidagi shaharlar orasida eng katta diniy ahamiyatga ega shahar — Rajshahiboʻlib, u bengaliyaliklaruchun diqqatga sazovor joydir. Aynan shu yerda eng yirik hinduiylik bayramlaridan biri — Durga PujaBu bayram hozir ham juda muhim va koʻplab joylarda nishonlanadi. Unda Rama, u Durga ga uylanish niyatida uning otasi uyiga Himolaygakelishini nishonlaydi. Bayramda maʼbuda haykallari tayyorlanadi; ular uchun Gangdan gilolinadi. Musulmonlar koʻpchilikni tashkil etadigan Bangladeshda Rajshahi ushbu hinduiylik bayramining asosiy markazidir. Festival katta karnavalboʻlib, unda jamiyatning barcha qatlamlari va dinlar vakillari qatnashadi.
Ramziy ahamiyati va ommaviy madaniyatda tilga olinishi

Gang ramziyligi va adabiyotda tez-tez tilga olinishi, avvalo, uning sohillarida yashaydigan hamda daryoga bevosita yoki bilvosita bogʻliq koʻp sonli odamlar hayotidagi ulkan ahamiyati bilan bogʻliq. «Diniy ahamiyatidan tashqari, Gang yuk tashuvchilar, baliqchilar va kir yuvuvchilar uchun ish joyi, chorva mollari, fillar va yovvoyi hayvonlar uchun suv ichadigan maskan, sholi oʻsishi uchun zarur hayotbaxsh loyqa manbai, hind yozining jaziramasida ertalab yuvinib, choʻmilish joyidir. Bularning hech biri esa, — deb yozgan Mark Tven Hindistonga ilk safari ortidan, — bu azaliy daryoni goʻzallikdan mahrum qilmaydi va uning sohillariga kelgan odamlarni qadim zamonlardan beri oʻziga mahliyo etishiga toʻsqinlik qilmaydi».
Gang hind mumtoz adabiyotida va folklorida — Vedalar davridan to Bollivudgacha— muhim oʻrin tutadi. Qadimgi, oʻrta asr va zamonaviy shoir hamda yozuvchilar turli tillarda yozilgan mumtoz asarlarda Gangni har tomonlama tasvirlagan. Koʻplab mashhur hind filmlari shu daryo atrofidagi voqealarga bagʻishlangan; unga oid mashhur qoʻshiqlar soni esa bundan ham koʻp. Masalan, Jis desh mein Ganga behti hai («Men Gang oqadigan yurtda yashayman») qoʻshigʻi Hindistonda nihoyatda mashhur. Bu mashhurlik, avvalo, daryoning Hindistonning oʻzi bilan bogʻlanishi va mamlakatning muhim ramzlaridan biri boʻlishi bilan izohlanadi.
Adabiyotlar
- Gang // Zamonaviy geografik nomlar lugʻati / Rossiya geografiya jamiyati. Moskva markazi; akademik V. M. Kotlyakov. , Rossiya Fanlar akademiyasining Geografiya instituti umumiy tahriri ostida. — Yekaterinburg: U-Faktoriya, 2006.
- Nikonov V. A. Qisqacha toponimik lugʻat. — M.: Misl, 1966. — 512 b.
- Pospelov E. M. Jahon geografik nomlari. Toponimik lugʻat / Tahririda: R. A. Ageyeva. — M.: Astrel, AST, 2002. — 504 b. — ISBN 5-89216-029-7.