Xuanxe daryosi haqida

Xuanxe
xitoycha, soddalashtirilgan 黄河
Хуанхэ в верхнем течении, город Ланьчжоу
Xuanxening yuqori oqimi, Lanchjou
Xususiyatlari
Uzunligi 5464 km
Havzasi 752 000 km²
Suv sarfi 2571 m3/s (quyilish joyida)
Suv oqimi
Boshlanish joyi  
 • Joylashuvi Bayan-Xara-Ula, Tibet yassitogʻligi
 • Balandligi 4500 m
 • Koordinatalari 34°59′33″ sh. k. 96°03′49″ sh. u.HGYaO
Quyilish joyi Sariq dengiz
 • Balandligi 0 m
 • Koordinatalari 37°47′03″ sh. k. 119°18′10″ sh. u.HGYaO
Joylashuvi
Suv tizimi Sariq dengiz

Mamlakat
Хуанхэ (Китай)
Голубая точка
Синяя точка — устье
Голубая точка — boshlanish joyi, Синяя точка — quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Xuanxe (xitoycha anʼanaviy 黃河, soddalashtirilgan 黄河, pinyin Huáng hé; eski transkripsiyada Goango) — Xitoyda joylashgan daryo, uzunligi jihatidan Osiyodagi eng yirik daryolardan biri. Xuanxe havzasi xitoy etnosining shakllanishi va rivojlanishi uchun muhim hudud hisoblanadi, shu jihatdan Yanszi bilan tengdir.

Xuanxe Tibet yassitogʻligining sharqiy qismida, 4500 m dan ortiq balandlikda boshlanadi va Orin-Nur hamda Jarin-Nur koʻllari, Kunlun va Nanshan togʻ tizmalari tarmoqlari orqali oqib oʻtadi. Ordos va Lyoss platosini kesib oʻtganda oʻrta oqimida katta burilish hosil qiladi, soʻng Shansi togʻlari daralari orqali Buyuk Xitoy tekisligiga chiqadi va u yerda taxminan 700 km oqib, Boxayvan qoʻltigʻiga (Sariq dengiz) quyiladi hamda quyilish joyida delta hosil qiladi. Xuanxe va Yanszi daryolarining deltalari ulkan allyuvial-delta tekisligida tutashadi. 1852-yilgacha Xuanxening asosiy oʻzani dengizga Shandun yarimorolining janubidan quyilgan, keyinchalik esa yarimorolning shimoliga koʻchgan; natijada dengizga quyilish joyi 480 km ga siljigan. Turli maʼlumotlarga koʻra, daryoning uzunligi 4670 km dan 5464 km gacha, havzasining maydoni esa 745 ming km² dan 771 ming km² gacha[manba 2386 kundan beri koʻrsatilmagan]. Oʻrtacha suv sarfi — 2571 m³/s.[2221 kundan beri manba koʻrsatilmagan]

Daryoning oʻrtacha suv sarfi sekundiga taxminan 2000 m³ ni tashkil etadi. Daryoda musson rejimi kuzatiladi: yozgi toshqin davrida suv sathi tekisliklarda 5 m gacha, togʻlarda esa 20 m gacha koʻtariladi.

GES Lyujsya, Yunszin uyezdi, Linsya-Xuey muxtor okrugi

Xuanxe Lyoss platosi va Shansi togʻlarini yemirib, har yili 1,3 mlrd tonna muallaq choʻkindini oqizib ketadi. Bu koʻrsatkich boʻyicha u dunyo daryolari orasida birinchi oʻrinni egallaydi. Quyi oqimda choʻkindilarning jadal toʻplanishi daryo oʻzanini koʻtarib yuboradi: u atrofdagi tekisliklardan 3–10 m balandda joylashgan. Toshqinlardan himoyalanish uchun Xuanxe va uning irmoqlari boʻylab umumiy uzunligi taxminan 5 ming km boʻlgan ulkan dambalar tizimi qurilgan. Dambalarning yorilishi kuchli suv toshqinlari va oʻzanning koʻchishiga sabab boʻlgan. Natijada koʻplab odamlar halok boʻlgani uchun daryo «Xitoyning kulfati» degan nom olgan. Xuanxe oʻzanining qayd etilgan eng katta siljishi taxminan 800 km ni tashkil etgan.

Milodiy 11-yilda Xuanxe yangi oʻzanga yorib oʻtib, gumanitar falokatga sabab boʻldi. Bu hodisa Sin sulolasining qulashiga olib kelgan omillardan biri edi. Milodiy 602-yildan hozirgacha Xuanxe oʻzanining 26 marta oʻzgargani va dambalar 1573 marta yorilgani qayd etilgan. Eng yirik falokatlar qatoriga 1931-yilgi suv toshqini (tabiiy) hamda 1938-yilgi suv toshqini kiradi. Ikkinchisini Yaponiya armiyasining hujumini toʻxtatish maqsadida Gomindan hukumati uyushtirgan.

Xuanxe daryosi sharafiga mineralga xuanxit nomi berilgan[kataloncha].

Etimologiyasi

Nomini xitoy tilidan tarjima qilganda «Sariq daryo» degan maʼno kelib chiqadi. Bunga suvga sargʻish tus beruvchi choʻkindilarning koʻpligi sababdir. Daryo quyiladigan dengiz ham shu bois Sariq dengiz deb ataladi.

Xitoy aholisi Xuanxeni hurmat bilan , xuddi Yanszi kabi, «ona daryo» deb ataydi (xitoycha soddalashtirilgan 母亲河, pinyin mǔqīnhé). Xitoy tilida «Xuanxega yetmaguncha yurak tinchimaydi» degan ibora ham mavjud (xitoycha soddalashtirilgan 不到黄河心不死, pinyin bùdào Huáng Hé xīn bù sǐ). Bu ibora koʻchma maʼnoda «maqsadga yetmaguncha taslim boʻlmaslik»ni anglatadi.

Geografiyasi

Xuanxe daryosi havzasi qariyb 140 million kishini ichimlik va sugʻorish suvi bilan taʼminlaydi.

Xuanxe jami yettita zamonaviy provinsiya va ikkita muxtor rayon hududidan oqib oʻtadi (gʻarbdan sharqqa): Sinxay, Sichuan, Gansu, Ninsya-Xuey, Ichki Moʻgʻuliston, Shensi, Shansi, Xenan va Shandun. Daryoning hozirgi oʻzani boʻyidagi yirik shaharlarga Lanchjou, Yinchuan, Uxay, Baotou, Luoyan, Chjenchjou, Kayfin va Szinan kiradi (ular ham gʻarbdan sharqqa qarab sanalgan). Xuanxening quyilish joyi Kenli uyezdida (Shandun) joylashgan.

Daryo odatda yuqori, oʻrta va quyi oqimlarga boʻlinadi. Ularni ajratishning turli usullari mavjud. Ushbu maqolada Sariq daryoni muhofaza qilish komissiyasi[ingl.] tomonidan qoʻllanadigan tasnif asos qilib olingan. Unga koʻra, daryoning yuqori oqimi Tibet yassitogʻligining shimoli-sharqi va Xitoy shimoli-gʻarbidagi Lyoss platosidan oʻtadi. Oʻrta oqim Ordos va Shensi oraligʻidagi vodiy va undan keyingi daralardan, quyi oqim esa Buyuk Xitoy tekisligidan oʻtadi.

Yuqori oqimi

Xuanxe, Syunxua yaqinida, Sinxay provinsiyasining sharqida

Yuqorida bayon etilgan tasnifga koʻra, Sariq daryoning yuqori oqimi Bayan-Xara-Ula togʻlaridagi boshlanish joyidan Xekou qishlogʻigacha ( Toʻgʻtoʻx uyezdi, Xux-Xoto, Ichki Moʻgʻuliston) davom etadi. Shu joyda daryo keskin janubga buriladi.

Bu qismning umumiy uzunligi 3472 km, havzasining maydoni 386 000 km² boʻlib, umumiy havza maydonining 51,4 % ini tashkil etadi.

Xetao hududi («Sariq daryoning katta burilishi»)

Xuanxening boshlanish joyi Bayan-Xara-Ula togʻlarida, Yuyshu-Tibet muxtor okrugining shimoli-sharqida, Sinxay provinsiyasida joylashgan. Daryo bu yerdan sharqqa oqib, qoʻshni Golog-Tibet muxtor okrugiga kiradi va shu provinsiyadagi ikkita tiniq koʻl — Jarin-Nur hamda Orin-Nur (ular Tibet tilida Mso-Xchara va Mso-Xnora, xitoy tilida Chjalin va Elin nomlari bilan ham tanilgan; rus tilida Prjevalskiy ularni Ekspeditsiya koʻli va Rus koʻli deb atagan).

Bu yerda Xuanxe, Yanszi va Mekong daryolarining manbalarini muhofaza qilish uchun tashkil etilgan «Uch daryo manbalari» milliy tabiat qoʻriqxonasi mavjud.

Keyin Xuanxe janubi-sharqiy Sinxay va janubiy Gansu togʻlari orasidan egri-bugri oqib, hatto Sichuanning shimoliy chegarasiga ham kirib boradi.

Tibet yassitogʻligidan chiqqan daryo nihoyat Lyoss platosiga yetadi. Bu yerda u shimoli-sharq va sharq tomon Ninsya-Xuey muxtor rayoni va Ichki Moʻgʻuliston orqali oqib, Ordos hududini gʻarb va shimol tomondan aylanib oʻtadi hamda «Sariq daryoning katta burilishi»ni (Xetao) hosil qiladi. Bu qurgʻoqchil hududda daryoga irmoqlar qoʻshilmaydi. Aksincha, uning suvlari gʻarbiy Xetao (Yinchuan tekisligi) va sharqiy Xetaoda (Ichki Moʻgʻuliston) sugʻorishga sarflanadi.

Yuqori oqimda daryo koʻplab daralardan (Lunyan-sya, Szishi-sya, Lyujsya, Bapan-sya va boshqalar — xitoy geograflari hisobiga koʻra jami 20 ta) oʻtadi. Ulardan oxirgisi Sintunsya boʻlib, undan keyin daryo Yinchuan tekisligiga chiqadi.

Oʻrta oqimi

Sharshara Xukou, Shensi va Shansi chegarasida

Xuanxening Xekou (Ichki Moʻgʻuliston) bilan Chjenchjou ( Xenan provinsiyasi) orasidagi qismi daryoning oʻrta oqimini tashkil etadi. Uning uzunligi 1206 km, havzasi maydoni 344 000 km², yaʼni jami havza maydonining 45,7 % idir. Oʻrta oqimda 30 ta yirik irmoq bor; bu qismda suv oqimi hajmi 43,5 % ga ortadi.

Bu qismda daryo avval janubga oqib, Shensi va Shansi orasidagi chegarani hosil qiladi, soʻng sharqqa burilib, Shansi bilan Xenanni ajratadi. Daryo Lyoss platosidan oʻtadi, bu yerda kuchli eroziya sodir boʻladi. Xuanxe oqizib ketgan loyqaning rekord yillik miqdori 1933-yilda qayd etilgan: 3.91 milliard tonna. Loyqaning eng yuqori konsentratsiyasi esa 1977-yilda 920 kg/m³ ga yetgan.

Daryo oʻrta oqimida uzluksiz choʻzilgan koʻplab daralardan oʻtadi. Gidroenergiya resurslarining moʻlligi sabab bu qism gidroelektr stansiyalar qurish uchun daryodagi ikkinchi eng qulay hudud hisoblanadi.

Quyi oqimi

Xuanxening Chjenchjoudan dengizgacha boʻlgan quyi oqimi 786 km ga choʻzilgan. Bu yerda daryo Buyuk Xitoy tekisligi orqali shimoli-sharqqa oqib, oxir-oqibat Sariq dengizga quyiladi. Ushbu qism havzasining maydoni 23 000 km² boʻlib, Xuanxe havzasi umumiy maydonining 3 % ini tashkil etadi. Bunday kichik ulushning sababi — bu qismda daryoga irmoqlar kam qoʻshiladi.

Xalq xoʻjaligida foydalanish

Xuanxe suvlari qishloq xoʻjaligi yerlarini sugʻorishda (asosan quyi oqimda va Xetao tekisligida) keng ishlatiladi. Daryoda qator GESlar qurilgan. Buyuk kanal orqali u Xuayxe va Yanszi daryolari bilan bogʻlangan.

Xuanxening ayrim qismlarida, asosan Buyuk Xitoy tekisligida kemalar qatnay oladi. Xuanxe vodiysida aholi zich yashaydi. Daryo boʻyidagi eng yirik shaharlar: Lanchjou, Yinchuan, Baotou, Luoyan, Chjenchjou, Kayfin, Szinan.

Gidroelektr stansiyalar

Daryodan oʻtish yoʻllari

Oqimga qarshi yoʻnalishda provinsiyalar boʻyicha asosiy koʻpriklar va oʻtish joylari:

Provinsiya Shandun

  • Shenli koʻprigi
  • Binchjoudagi avtomobil koʻprigi
  • Sunkoudagi avtomobil koʻprigi
  • Chjunshan koʻprigi
  • Szinan koʻprigi[ingl.]

Provinsiya Xenan

  • Kayfin koʻprigi
  • Chjenchjoudagi koʻprik

Provinsiyalar Shansi va Xenan

  • Syanmen koʻprigi

Provinsiyalar Shensi va Xenan

  • Xancheng-Yumenkou koʻprigi

Ninsya-Xuey muxtor rayoni

  • Yinchuan koʻprigi

Provinsiya Ichki Moʻgʻuliston

  • Baotoudagi koʻprik

Provinsiya Gansu

  • Lanchjoudagi koʻprik
  • Lanchjou–Chjunshan koʻprigi

Provinsiya Sinxay

  • Dajidagi koʻprik
  • Szalinxu kechuvi

Daryo oʻzanining oʻzgarish tarixi

Daryo suv toshqinlariga nihoyatda moyil. U 1593 marta katta hududlarga toshgan — bu soʻnggi 3000—4000 yil ichida kuzatilgan. Daryo oʻzani esa 12 marta (kamida 5 marta keng koʻlamda) miloddan avvalgi 602-yildan hozirgacha oʻzgargan. Boshqa manbaga koʻra, 1500 dan ortiq toshqin va 26 marta oʻzan oʻzgarishi (shundan 9 tasi keng koʻlamli) soʻnggi 3000 yil davomida qayd etilgan. Bunday oʻzgarishlar daryo koʻplab lyoss choʻkindilarini oqizib kelib, ularni oʻzan tubida muntazam toʻplashi sababli yuz beradi. Bu sedimentatsiya (choʻkindi toʻplanishi) natijasida tabiiy toʻgʻonlar hosil boʻlib, asta-sekin kattalashadi. Oxir-oqibat ulkan suv massasi dengizga borish uchun yangi yoʻllarni topishga majbur boʻladi va yangi vodiylarda toshqin yuz beradi. Toshqinlarni oldindan bashorat qilish qiyinligi xitoylik dehqonlarga katta muammolar tugʻdirgan.

Qadimgi davr

Sin sulolasi (miloddan avvalgi 221—206-yillar) davriga oid tarixiy xaritalar oʻsha paytda Sariq daryo hozirgi oʻzanidan ancha shimolroqda oqqanini koʻrsatadi. Xaritalarga koʻra, daryo Luoyandan oʻtgach Shansi va Xenan, soʻng Xebey va Shandun provinsiyalari chegarasi boʻylab oqib, hozirgi Tyanszin yaqinida Boxay qoʻltigʻiga quyilgan. Demak, daryo oʻzanini miloddan avvalgi 602-yilda oʻzgartirgan. Qadimgi Xitoy yilnomalariga koʻra, milodiy 11-yilda yuz bergan yirik toshqin Sin sulolasining (milodiy 9—23-yillar) qulashiga olib kelgan; oʻshanda daryo oʻzani Tyanszin yaqinidagi shimoliy yoʻldan Shandun yarimoroli tomon janubga koʻchgan.

Oʻrta asrlar

1194-yilda oʻzan jiddiy oʻzgarib, Xuanxe keyingi 700 yil davomida yangi yoʻldan oqa boshladi. Xuanxening loyqa choʻkindilari Xuayxening quyilish joyini toʻsib qoʻydi, natijada toshqin yuz berib, minglab kishilar boshpanasiz qoldi. Sariq daryo hozirgi oʻzanini 1897-yilda egallagan, undan oldin 1855-yilda ham oʻzanini oʻzgartirgan. Hozir Xuanxe Shandun provinsiyasi markazi Szinan orqali oqib, Boxayvan qoʻltigʻiga quyiladi. Biroq daryoning sharqiy yoʻnalishi Shandun yarimorolining shimoli va janubi oraligʻida koʻp bor oʻzgargan.

Soʻnggi 700 yil ichida daryo oʻzani bir necha bor Xuayxe oʻzani bilan Xuanxening dastlabki yoʻli orasida almashgan. Loyqa choʻkindilar shu qadar koʻp toʻplanganki, Sariq daryo 1897-yilda yana shimoliy oʻzaniga qaytganidan keyin Xuayxe tarixiy oʻzanidan oqa olmagan. Uning suvi avval Gonsegu koʻliga, keyin esa janubdagi Yanszi daryosiga qarab oqib ketgan.

Daryodagi ayrim suv toshqinlari tarixdagi eng dahshatli tabiiy ofatlar qatoriga kiradi. Buyuk Xitoy tekisligining yassi relyefi toshqinlarda qurbonlar sonining koʻpayishiga sabab boʻladi. Suv sathining ozgina koʻtarilishi ham katta yer maydonlarini butunlay suv ostida qoldiradi. Toshqin paytida aholining bir qismi choʻkib halok boʻladi, boshqalari esa keyinchalik tarqaladigan kasalliklar va ocharchilik oqibatida vafot etadi. Masalan, Xuanxening 1887-yilgi suv toshqini Shimoliy Xitoy tekisligida, turli baholarga koʻra, 900 000 dan 2 milliongacha odamning umriga zomin boʻlgan.

Hozirgi davr

1931-yilda Xuanxedagi suv toshqini oqibatida, turli hisob-kitoblarga koʻra, Shimoliy Xitoy tekisligining 1 mln dan 4 mln gacha aholisi halok boʻlgan.

9-iyun 1938-yilda, Ikkinchi Xitoy–Yaponiya urushi paytida Chan Kayshi boshchiligidagi milliy qoʻshinlar Xenan provinsiyasidagi Xuayyuan-ku qishlogʻi yaqinida daryoni toʻsib turgan dambalarni buzdi. Bu hodisa «tabiiy ofat orqali olib borilgan urush» deb ataldi. Operatsiyadan maqsad «askarlar oʻrniga suvdan foydalanish» strategiyasi orqali Yaponiya qoʻshinlari yurishini toʻxtatish edi (xitoycha soddalashtirilgan 以水代兵, palladiy transkripsiyasida i shuy day bin). Toshqin 54000 km² maydonni qamrab olib, 500 000—900 000 nafar mahalliy aholining umriga zomin boʻlgan. Halok boʻlgan yapon askarlari soni nomaʼlum. Suv toshqini Yaponiya armiyasining Chjenchjouni egallashiga toʻsqinlik qildi, biroq oʻsha paytda Xitoyning vaqtinchalik poytaxti boʻlgan Uxanni bosib olish maqsadiga erishishiga monelik qila olmadi.

Baʼzi olimlar fikricha, Xuanxedagi tez-tez sodir boʻladigan toshqinlar antropogen omillar taʼsirida yuzaga keladi. Dambalar qurish aholini toshqinlardan himoya qilish oʻrniga, aksincha, ularga turtki berishi mumkin.

Vayronkor toshqinlarning yana bir tarixiy sababi — Ichki Moʻgʻulistonda daryoning yuqori oqimi muzlab, muz toʻgʻonlari paydo boʻlishi va keyinchalik ulardan birdaniga juda katta miqdorda suv chiqib ketishidir. XX asrda shunday 11 ta yirik toshqin sodir boʻlib, har biri koʻplab odamlarning halok boʻlishiga va katta moddiy yoʻqotishlarga sabab boʻlgan. Hozir muz toʻgʻonlari xavfli tus olishidan oldin samolyotlardan bombardimon qilib buziladi.[manba 3857 kundan beri koʻrsatilmagan].

Akvakultura

Xuanxe umuman olganda akvakultura (suv organizmlarini yetishtirish) uchun Xitoyning markaziy va janubiy qismidagi Yanszi va Chjuszyan kabi daryolarga nisbatan kamroq qulay. Shunga qaramay, Xuanxe boʻyining ayrim hududlarida bu tarmoq rivojlangan. Muhim akvakultura hududlaridan biri daryo sohilidagi Sinyan shahri ( Chjenchjoudan yuqoriroqda) atrofidagi tekislikdir. Baliq hovuzlari 1986-yildan Bansun aholi punktida (maʼmuriy jihatdan Sinyanga qarashli) tashkil etila boshlangan. Oʻshandan beri hovuzlar tizimi ancha kengayib, umumiy maydoni qariyb 10 km² ga yetgan. Bu shaharni shimoliy Xitoyning eng yirik akvakultura markaziga aylantirgan.

Bu yerda koʻplab Uzoq Sharq yumshoq tanali toshbaqalari uchraydi. Xitoylik tansiq taom ishqibozlari ularni «Xuanxe toshbaqasi» (黄河鳖) deb atashadi. Xuanxe boʻyida bu toshbaqalarni yetishtirib, keyin Xitoy restoranlariga yetkazib beradigan fermalar mavjud. 2007-yilda Bansunda yirik toshbaqa fermasi qurilishi boshlandi. U Xenandagi eng katta toshbaqa fermasiga aylanishi va yiliga taxminan 5 mln toshbaqa yetishtirishi kutilgan.

Ifloslanish

25-noyabr 2008-yilda Xuanxe haqidagi hisobot eʼlon qilindi. Unga koʻra, kuchli ifloslanish tufayli daryoning uchdan bir qismi hatto qishloq xoʻjaligi yoki sanoat maqsadlarida foydalanish uchun ham yaroqsiz boʻlib qolgan. Bunga zavod-fabrikalar chiqindilarining daryoga tashlanishi hamda tez oʻsayotgan shaharlardan chiqadigan oqova suvlar hajmining ortishi sabab boʻlgan. Tadqiqotda daryo va uning irmoqlarining 8384 mildan ortiq qismi qamrab olingan. Xuanxeni muhofaza qilish komissiyasi 2007-yilda daryo va irmoqlarining 8384 mildan ortiq qismini oʻrganib, 33,8 % ida suv holati beshinchi darajadan ham yomon ekanini aniqlagan. BMT qoʻllaydigan atrof-muhit mezonlariga koʻra, beshinchi darajadagi suv ichish, sanoatda foydalanish va hatto qishloq xoʻjaligi uchun ham yaroqsiz. Hisobotda daryo tizimiga tashlangan chiqindilar va oqova suvlar miqdori 4,29 mlrd tonnani tashkil etgani aytilgan. Barcha ifloslantiruvchi moddalarning 70 % i sanoat va ishlab chiqarish, 24 % i xonadonlar, koʻpi bilan 6 % i esa boshqa manbalarga toʻgʻri kelgan.

Sanʼatda

«Ona Xuanxe» haykali — Sixu («Gʻarbiy koʻl») bogʻida, Lanchjou.

Xitoydagi Dunin shahrida 1995-yilda oʻrnatilgan Xuanxe yodgorligi (xitoycha 黄河水体纪念碑) mavjud. Unda 1093 ta idish joylashtirilgan boʻlib, ularning har biriga daryoning boshlanish joyidan quyilish joyigacha har besh kilometrda olingan suv namunasi solingan.

Irmoqlari

Adabiyotlar

Havolalar