Fossiliyalar (lot. fossilis — “qazilma”, “toshqotgan qoldiq” (paleontologiyada)) — avvalgi geologik davrlarga mansub organizmlarning qazilma qoldiqlari yoki ularning hayot faoliyati izlari.

Fossiliyalar o‘zlari hosil bo‘lgan davr organizmlari haqida muhim ma’lumot beradi. Ularni qazish ishlari jarayonida topish mumkin yoki ular eroziya natijasida yer yuzasiga ochilib qoladi. Tahlil usullari mavjud bo‘lib, ular fossiliyalarning taxminan qachon hosil bo‘lganini yoki qachon konservatsiyalanganini (saqlanib qolganini) aniqlashga imkon beradi.

Tarbosaurus qoldiqlari

Tarix

Dastlab shunday fikr bo‘lgan: ko‘pincha turli tirik mavjudotlarga (faqat chig‘anoqlargagina emas) o‘xshab ketadigan izlar — jinslarning o‘zi hosil bo‘layotgan paytda yulduzlar yoki Oy kabi sirli ta’sirlar natijasida paydo bo‘lgan naqshlardir. Toshqotgan qoldiqlarning geologik kelib chiqishi haqidagi birinchi ma’lum fikrni Leonardo da Vinchi bildirgan. XVI asr boshida u o‘z kundaligida shunday yozgan:

Bu chig‘anoqlar bunday joylarda mahalliy tabiat kuchlari yoki osmon kuchi ta’sirida yaratilgan va hanuz uzluksiz yaratilmoqda, degan fikr… hech bo‘lmaganda biroz bo‘lsa-da mulohaza yurita oladigan miyada paydo bo‘lishi mumkin emas.

Toshqotgan qoldiqlar tabiatiga yakuniy aniqlikni Robert Guk va Nils Stensenning ishlari kiritgan.

Tavsif

Fossiliyalar odatda tuproq, toshlar, qotib qolgan smolalarda saqlanib qolgan hayvon va o‘simliklarning qoldiqlari (inson qoldiqlari bilan adashtirmang) yoki izlaridan iborat bo‘ladi. Ko‘pincha bunday tarzda hayvon tanasining faqat qattiq qismlari — chig‘anoqlar, tishlar, suyaklar saqlanadi; ular ko‘pincha mineral modda bilan almashinadi. Yumshoq to‘qimalar esa parchalanib ketadi, biroq ularning atrofdagi material bilan o‘zaro ta’siri natijalariga (shakl yoki kimyoviy tarkibning o‘zgarishiga) qarab ba’zan toshqotgan organizmning yumshoq to‘qimalari haqida xulosa qilish mumkin. Fossiliyalar qatoriga, masalan, organizmning yumshoq qumda, loyda yoki balchiqda qolgan oyoq izlari kabi konservatsiyalangan izlar ham kiradi.

“Fossiliyalar” deganda zamonaviy bo‘lmagan tirik organizmlarning istalgan qoldig‘i yoki izi tushunilishi mumkin, ammo ko‘pincha bu atama torroq ma’noda — faqat pleystotsendan oldingi yotqiziqlarda uchraydigan va fossillanish jarayonidan o‘tgan qoldiq hamda izlarni anglatish uchun ishlatiladi. Bunday qoldiq va izlar toshqotgan qoldiqlar (okamenelostlar) deb ham ataladi.

Dengiz qoldiqlari

Fossillanish (fossilization)

Fossillanish — nobud bo‘lgan organizmlarning qazilmaga aylanishi jarayonlarining yig‘indisi. U turli muhit omillari ta’siri bilan birga kechadi va diagenez (diagenesis) jarayonlarini — cho‘kindi jinsga aylanishi vaqtida sodir bo‘ladigan fizik va kimyoviy o‘zgarishlarni — o‘z ichiga oladi (manba ko‘rsatilmagan, 2469 kun).

Organizm nobud bo‘lgach, avvalo yumshoq to‘qimalar yemiriladi, so‘ng skelet bo‘shliqlari mineral birikmalar bilan to‘ldiriladi. Ba’zan skelet bo‘shliqlarida piritlanish (pyritization), temirlanish/temir bilan to‘yinish (ironization) yuz beradi, ularda druzalar hamda kalsit, ametist, flyuorit, galenit va boshqalarning qo‘shilmalari paydo bo‘lishi mumkin. Fossillanish paytida skelet qayta kristallanish (recrystallization)ga uchrab, barqaror mineral modifikatsiyalarga olib keladi. Masalan, mollyuskalarning aragonitli chig‘anoqlari kalsitli chig‘anoqlarga aylanishi mumkin. Minerallanish (mineralization) holatlari ham ma’lum: bunda skeletning dastlabki kimyoviy tarkibi o‘zgaradi (psevdmorfozlar (pseudomorphs)). Masalan, ohakli chig‘anoqlar qisman yoki to‘liq gidratlangan kremnezem (hydrated silica) bilan almashinadi yoki aksincha. Ba’zan mineral va organik skeletlarning fosfatlanishi (phosphatization), piritlanishi va temirlanishi kuzatiladi.

O‘simliklar fossillanishda odatda to‘liq yemiriladi va “izlar” hamda “yadrolar”ni qoldiradi. Biroq ularning qoldiqlari qazilma holida dokembriy davridan boshlab uchraydi (fossillashgan organik modda).

O‘lgan to‘qimalar mineral birikmalar bilan almashishi mumkin (psevdmorfozlar) — ko‘pincha kremnezem, karbonat va pirit bilan. O‘simlik tanalarining ichki tuzilmasi saqlangan holda poyalarining to‘liq yoki qisman shunday almashishi petrifikatsiya (petrification) deb ataladi (manba ko‘rsatilmagan, 2469 kun).

Turlari

Subfossiliyalar

Subfossiliyalar (lot. sub — “ost”, “deyarli”) — skelet bilangina cheklanmay, kam o‘zgargan yumshoq to‘qimalari ham saqlanib qolgan qazilmalardir. O‘simlik qoldiqlari uchun “fitoleymlar” atamasi ishlatiladi (qadimgi yunoncha: φυτόν — “o‘simlik”; λεῖμμα — “qoldiq”). Ular hujayra tuzilmasini saqlab qolgan, turli darajada o‘zgargan o‘simlik qoldiqlaridan iborat. Subfossiliyalar qatoriga to‘rtlamchi davr yotqiziqlaridan topilgan fitoleymlar — urug‘lar, yong‘oqlar, ignabarglilarning shishkalari, torfzorlar ichida ko‘milgan yog‘ochlar kiradi.

Subfossiliyalar ichida ayrim hayvonlarning noyob topilmalari ham bor: masalan, mamontlar, karkidonlar va qushlar. Bunday hollarda konservantlar — abadiy muzloq (permafrost), turli bitumlar, vulqon kuli, eol qumlardir. Ilgari qahrabo (amber) ham yaxshi konservant deb hisoblangan, biroq unda yumshoq to‘qimalar saqlanmaydi. Qahrabodagi qazilma o‘simlik va hayvonlar tashqi shaklini to‘liq saqlaydi, bu ularning tashqi morfologiyasini sinchiklab o‘rganishga imkon beradi. Ammo ob’ektlarni chiqarib olishga urinish shuni ko‘rsatadiki, ularning ichki tarkibi chang bo‘lib sochilib ketadi.

Subfossiliyalar ko‘pincha fossiliyalarning bir turi emas, balki paleontologik tadqiqot ob’ektlarining fossiliyalarga teng bo‘lgan mustaqil toifasi sifatida ham qaraladi.

Eufossiliyalar

Eufossiliyalar (ba’zan “evfossiliyalar” deb ham yoziladi) (qadimgi yunoncha: εὖ — “yaxshi”) — butun skeletlar yoki ularning bo‘laklari, shuningdek izlar va yadrolar bilan ifodalanadi. Skelet qoldiqlari mineral yoki organik tarkibli bo‘lishi mumkin. Ularga hayvonlarning chig‘anoqlari va skeletlari, bakteriya va zamburug‘larning qobiqlari, shuningdek barglar, urug‘lar, mevalar, sporalar va changning organik qoldiqlari kiradi. Skeletlar paleontologik tadqiqotlarning asosiy ob’ektidir.

Ba’zan “organik devorli mikrofossiliyalar” atamasi qo‘llanadi: ularga bakteriya va zamburug‘ qobiqlari, ipaksimon siyanobakteriyalar, shuningdek sporalar va chang kiradi. Bunday fossiliyalarning o‘lchami 100 mkm dan kichik. Ko‘plab eufossiliyalar organizmning yumshoq qismlari va uning funksional tizimlari (masalan, qon aylanish, jinsiy tizim, o‘simliklarning o‘tkazuvchi to‘plamlari va boshqalar) haqida ham, shuningdek yashash tarzi va biogeokimyoviy jarayonlar haqida ham ma’lumotni saqlab qoladi.

Ixnofossiliyalar

Ixnofossiliyalar (qadimgi yunoncha: ἴχνος — “iz”) — qazilma organizmlarning hayot faoliyati izlaridir. Ular ko‘pincha iz tushishi (otpechatok) ko‘rinishida, kamroq hollarda esa biroz hajmli shakllar ko‘rinishida saqlanadi. Ularga bo‘g‘imoyoqlilar, chuvalchanglar, ikki pallali mollyuskalar (bivalvia)ning sudralish va kavlash izlari; yemirilish (kemirish) izlari, inlar, yo‘laklar va gubkalar, ikki pallalilar, bo‘g‘imoyoqlilar qoldirgan “teshish” izlari; umurtqalilarning harakat (yurish) izlari kiradi. Ixnofossiliyalarni paleoixnologiya (paleoichnology) o‘rganadi.

Koprofossiliyalar

Koprofossiliyalar (qadimgi yunoncha: κόπρος — “axlat, go‘ng”) — qazilma organizmlarning hayot faoliyati mahsulotlaridan hosil bo‘lgan fossiliyalardir. Ular hajmli xususiyatga ega bo‘lib, valiklar, konkretsiyalar, do‘ngchalar, ustunchalar, qatlamli jismlar ko‘rinishida saqlanadi. Eng tipik koprofossiliyalarga umurtqali hayvonlarning hazm jarayonining yakuniy mahsulotlari, boshqa hayvon va o‘simliklarning hazm bo‘lmagan qoldiqlari kiradi. Odatda ular kalsiy, temir, magniy, kaliy va fosforga boy valiklar hamda lentachalar ko‘rinishida bo‘ladi. Koprofossiliyalar ko‘pincha atrofdagi jinsdan rang jihatidan ajralib turadi: ular ochroq yoki aksincha to‘qroq, ba’zan qizg‘ish tusga ega bo‘ladi. Shuningdek qarang: koprolitlar (coprolites).

Xemofossiliyalar

Xemofossiliyalar (qadimgi yunoncha: χημία — “kimyo”) — bakterial, siyanobakterial, o‘simlik va hayvon kelib chiqishiga ega bo‘lgan organik qazilma biomolekulalar bilan ifodalanadi. Odatda biomolekulalarning kimyoviy tarkibini saqlab qoladi; bu tarkib qazilma organizmning sistematik o‘rnini aniqlashga yordam beradi, biroq uning morfologiyasini emas. Ular biokimyo va molekulyar paleontologiyaning o‘rganish ob’ektidir.

Xemofossiliyalar subfossiliyalar bilan bir qatorda ko‘pincha fossiliyalarning turi sifatida emas, balki paleontologik tadqiqot ob’ektlarining mustaqil toifasi sifatida ham qaraladi.