Posted inBiologiya

Evolyutsiya nazariyasi nima

Evolyutsion ta’limot (shuningdek evolyutsionizm, evolyutsion nazariya, evolyutsiya nazariyasi, evolyutsionistika) — biologik evolyutsiya haqidagi fan bo‘lib, tirik organizmlar evolyutsiyasining sabablari, harakatlantiruvchi kuchlari, mexanizmlari va umumiy qonuniyatlarini o‘rganadi. Evolyutsion ta’limot — ilmiy jihatdan tasdiqlangan g‘oyalar va konsepsiyalarga asoslangan biologiya nazariyasi bo‘lib, Yerdagi tirik tabiatning tarixiy izchil rivojlanishini tushuntiradi: biosfera (Yerda), uning tarkibidagi biogeotsenozlar, shuningdek, alohida taksonlar va turlar evolyutsiyasini o‘rganadi. Dastlabki evolyutsion g‘oyalar antik davrdayoq ilgari surilgan, ammo faqat Charlz Darvinning asarlari evolyutsionizmni biologiyaning fundamental konsepsiyasiga aylantirdi.

Tiktaalik, oraliq shakl — baliqlar bilan quruqlikda yashovchi umurtqalilar o‘rtasidagi o‘tish bo‘g‘ini bo‘lib, taxminan 380 million yil avval yashagan

Biologik evolyutsiyaning zamonaviy konsepsiyasi Charlz Darvinning kashfiyot va g‘oyalariga asoslanadi hamda butun zamonaviy biologiya fanining asosidir. Darvin nazariyasi biologik xilma-xillik qanday shakllanishini tushuntirib, zamonaviy evolyutsiya nazariyasining ajralmas qismiga aylandi. U tajribaviy kuzatuvlar bilan tasdiqlangan, laboratoriya sharoitida qayta namoyish etilgan va turdosh fanlar ma’lumotlariga mos keladi. Yerdagi barcha hayotning yagona umumiy ajdoddan kelib chiqqani va insonning qadimgi primatlardan kelib chiqishi dunyo bo‘ylab tegishli soha olimlari, jumladan, biologlar, antropologlar va paleontologlar tomonidan ham keng e’tirof etiladi.

Darvin davridan buyon evolyutsiyani tasdiqlovchi ko‘plab ilmiy dalillar to‘plandi. Evolyutsiyaning sintetik nazariyasi (ESN) — biologiyada 1930-yillardan 1950-yillargacha shakllangan evolyutsion jarayon haqidagi qarashlar majmuasidir. Evolyutsiyaning sintetik nazariyasi Darvin nazariyasining keyingi rivoji hisoblanadi. U evolyutsiya mexanizmlarini tushuntiradi va fanda umumiy qabul qilingan. ESN evolyutsiyaning moddiy asosi bilan mexanizmi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushuntiradi: moddiy asos — (genlar), mexanizm esa — (tabiiy tanlanish).

Bu filogenetik daraxt namunalaridan biri. Yashil rangda arxeylar, qizil rangda — eukariotlar, ko‘k rangda esa — bakteriyalar ko‘rsatilgan. Ko‘k ustunlarning balandligi ushbu tur genomining hajmini bildiradi. Tasvirni kattalashtirganda ustunlar ustida ko‘rinadigan sonlar ushbu tur genomidagi genlar sonining taxminiy bahosidir

Darvin shakllantirgan va keyinchalik XX hamda XXI asrlardagi tadqiqotlar bilan to‘ldirilgan evolyutsiya tamoyillari biologiyaning ham fundamental, ham amaliy yo‘nalishlari bilan uzviy bog‘liq; ular tibbiyotda, jumladan, vaksinalar, antibiotiklar, saratonga qarshi preparatlarni ishlab chiqishda qo‘llanadi. Ular yana quyidagi sohalarda muhim ahamiyatga ega: qishloq xo‘jaligi o‘simliklarining zararkunandalariga qarshi kurash, seleksiya (o‘simliklar va hayvonlar), gen muhandisligi, tug‘ma kasalliklar uchun mas’ul genlarni aniqlash va qarish jarayonini o‘rganish. Biologiyada evolyutsiya nazariyasidan ham fundamentalroq nazariya mavjud emas. Bu nazariya hayot haqidagi barcha fanlarni birlashtiradi, jumladan, molekulyar biologiya va genetika, paleontologiya, botanika , zoologiya va fiziologiya.

Zamonaviy evolyutsion biologiya Darvin ilgari surgan g‘oyalardan ancha ilgarilagan, biroq u hayot evolyutsiyasi mexanizmini tushuntiruvchi asosiy tamoyilini qayta-qayta tasdiqladi: Yerdagi hayot xilma-xilligi irsiyat, o‘zgaruvchanlik va tabiiy tanlanish bilan izohlanadi. Tadqiqotlar Darvin «Turlarning kelib chiqishi» asarini yozgan davrda noma’lum bo‘lgan ko‘plab tafsilotlarga aniqlik kiritdi: genetika irsiyat mexanizmlarini ochib berdi, molekulyar biologiya o‘zgaruvchanlik asosida yotuvchi mutatsiyalarning sabablari va tabiatini tushuntirdi; paleontologiya esa qirilib ketgan organizmlarning, jumladan, oraliq shakllarning nihoyatda katta xilma-xilligini tavsifladi. Evolyutsiya nazariyasining ishonchliligi masalasi faqat tabiiy fanlarning tadqiqot doirasiga kiradi.

Atama

Rus tilidagi aksariyat ensiklopedik nashrlarda (Granat ensiklopedik lug‘ati, Katta sovet ensiklopediyasining birinchi va ikkinchi nashrlari, Katta tibbiyot ensiklopediyasining uch nashri, Sovet ensiklopedik lug‘ati, Biologik ensiklopedik lug‘at, Katta ensiklopedik lug‘at, Katta Rossiya ensiklopediyasi) evolyutsion ta’limot tirik tabiatning tarixiy rivojlanishi haqidagi bilimlar majmuasi deb qaraladi. Biroq bunga A. S. Severtsovning Katta sovet ensiklopediyasi uchinchi nashrida chop etilgan maqolasi istisno bo‘ladi. Severtsov evolyutsion ta’limotga hayotning paydo bo‘lishi haqidagi konsepsiyalarni ham kiritgan.

Evolyutsionizm tarixi

Organizmlarning vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi haqidagi g‘oya ilk bor yunon faylasuflari — Suqrotdan oldingi mutafakkirlarda uchraydi. Milet maktabi vakili Anaksimandr barcha hayvonlar suvdan kelib chiqqan, keyin quruqlikka chiqqan deb hisoblagan. Uning tasavvuricha, inson baliq tanasida paydo bo‘lgan. Empedokl qarashlarida gomologiya va eng yaxshi moslashganlarning omon qolishi haqidagi fikrlarni uchratish mumkin. Demokrit quruqlik hayvonlari amfibiyalardan, amfibiyalar esa loyda o‘z-o‘zidan paydo bo‘lgan deb hisoblagan. Bu materialistik qarashlardan farqli ravishda, Aristotel barcha tabiiy narsalarni «shakllar», «g‘oyalar» yoki (lotincha yozilishida) «turlar» (lot. species) deb ataladigan turli o‘zgarmas tabiiy imkoniyatlarning nomukammal namoyon bo‘lishi deb bilgan. Biroq Aristotel hayvonlarning haqiqiy turlari metafizik shakllarning aynan nusxasi ekanini ta’kidlamagan va tirik mavjudotlarning yangi shakllari qanday paydo bo‘lishi mumkinligiga misollar keltirgan.

XVII asrda Aristotel yondashuvini rad etuvchi yangi usul paydo bo‘ldi. U tabiiy hodisalarni barcha ko‘rinadigan narsalar uchun bir xil bo‘lgan, o‘zgarmas tabiiy turlar yoki ilohiy koinot tartibiga muhtoj bo‘lmagan tabiat qonunlari bilan tushuntirishga intildi. Ammo bu yondashuv biologiya fanlariga qiyinchilik bilan kirib bordi: biologiya o‘zgarmas tabiiy tur haqidagi tushunchaning so‘nggi tayanchiga aylandi. Jon Rey hayvonlar va o‘simliklardagi o‘zgarmas tabiiy guruhlarni belgilash uchun umumiyroq «tur» (lot. species) atamasidan foydalangan. Biroq Aristoteldan farqli ravishda, har bir tirik mavjudot guruhini qat’iy tur sifatida belgilab, turni avloddan avlodga o‘tadigan belgilar asosida aniqlash mumkin deb hisoblagan. Reyning fikricha, bu turlar Xudo tomonidan yaratilgan, ammo mahalliy sharoitga qarab o‘zgarishi mumkin. Linneyning biologik tasnifida ham turlar o‘zgarmas va ilohiy reja asosida yaratilgan deb qaralgan.

Jan Batist Lamark

Biroq o‘sha davrda organizmlarning uzoq vaqt davomida yuz beradigan evolyutsion o‘zgarishlari haqida o‘ylagan tabiatshunoslar ham bor edi. Mopertyui 1751-yilda ko‘payish jarayonida sodir bo‘lib, ko‘plab avlodlar davomida to‘planadigan va yangi turlarning shakllanishiga olib keladigan tabiiy o‘zgarishlar haqida yozgan. Byuffon turlar tanazzulga uchrab, boshqa organizmlarga aylanishi mumkin deb taxmin qilgan. Erazm Darvin barcha issiqqonli organizmlar, ehtimol, yagona mikroorganizmdan (yoki «filament»dan) kelib chiqqan deb hisoblagan. Birinchi yaxlit evolyutsion konsepsiya Jan Batist Lamark tomonidan 1809-yilda «Zoologiya falsafasi» asarida taklif etilgan. Lamark sodda organizmlar (infuzoriyalar va chuvalchanglar) doimiy ravishda o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi deb hisoblagan. So‘ng bu shakllar atrof-muhitga moslashib, o‘zgaradi va tuzilishi murakkablashadi. Bunday moslashuvlar muhitning bevosita ta’siri, organlarning ishlatilishi yoki ishlatilmasligi va orttirilgan belgilarning keyingi avlodlarga uzatilishi hisobiga yuz beradi (keyinchalik bu nazariya lamarkizm deb ataldi). Tajribaviy dalillar bo‘lmagani uchun tabiatshunoslar bu g‘oyalarni rad etishdi. Bundan tashqari, turlar o‘zgarmas, ularning o‘xshashligi esa ilohiy rejaning belgisi deb bilgan olimlarning mavqeyi hali ham kuchli edi. Ularning eng mashhurlaridan biri Jorj Kyuve.

Alfred Rassel Uolles
Charlz Darvin

Biologiyada turlarning o‘zgarmasligi haqidagi qarashlar hukmronligiga tabiiy tanlanish orqali evolyutsiya nazariyasi yakun yasadi. Bu nazariyani Charlz Darvin ishlab chiqqan. «Aholi qonuniyati haqida tajriba» muallifi Tomas Maltusning qarashlari qisman ta’sirida Darvin aholi sonining o‘sishi «yashash uchun kurash»ga olib kelishini payqadi. Bu kurashda foydali belgilarga ega organizmlar ustunlikka erishadi, bunday belgilari bo‘lmaganlari esa nobud bo‘ladi. Jarayon har bir avlod yashab qolishi mumkin bo‘lganidan ko‘proq nasl qoldirganda boshlanadi va cheklangan resurslar uchun kurash yuzaga keladi. Shu tariqa tirik mavjudotlarning umumiy ajdoddan kelib chiqishini tabiat qonunlari bilan tushuntirish mumkin edi. Darvin nazariyasini 1838-yildan rivojlantirib bordi. Keyinchalik Alfred Uolles 1858-yilda unga shu kabi g‘oyalar aks etgan ishini yubordi. Uollesning maqolasi o‘sha yili Linney jamiyati asarlarining bir jildida Darvin ishlaridan olingan qisqacha parcha bilan birga chop etildi. 1859-yil oxirida Darvinning «Turlarning kelib chiqishi» kitobi nashr etildi. Unda tabiiy tanlanish konsepsiyasi batafsil tushuntirilgani Darvin evolyutsiya nazariyasining kengroq tarqalishiga olib keldi.

Irsiyatninganiq mexanizmlari va yangi belgilarning paydo bo‘lishi hali noma’lum edi. Ushbu mexanizmlarni tushuntirish uchun Darvin vaqtinchalik pangenez nazariyasini ishlab chiqdi. 1865-yilda Gregor Mendel kashf etgan irsiyat qonunlari uning muhim ilmiy kashfiyoti edi. Biroq uning ishlari 1900-yilgacha deyarli noma’lum bo‘lib qoldi. Avgust Veysman jinsiy (murtak) hujayralar bilan somatik hujayralar o‘rtasidagi muhim farqni, shuningdek, irsiyat faqat jinsiy hujayralar avlodlari orqali uzatilishini qayd etdi. Gyugo de Friz Darvinning pangenez nazariyasini Veysmanning jinsiy va somatik hujayralar haqidagi qarashlari bilan birlashtirdi hamda pangenlar hujayra yadrosida joylashib, sitoplazmaga o‘tishi va hujayra tuzilishini o‘zgartirishi mumkin deb taxmin qildi. De Friz Mendel asarini mashhur qilgan olimlardan ham biri edi. U Mendel ta’riflagan irsiy belgilar murtak hujayralar yo‘li bilan uzatiladigan irsiy o‘zgarishlarga mos keladi deb hisoblagan. Yangi belgilar kelib chiqishini tushuntirish uchun de Friz mutatsiyalar nazariyasini rivojlantirdi. Bu esa shakllanayotgan genetika bilan darvinizm o‘rtasida vaqtinchalik kelishmovchilik paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Populyatsion genetika asoschilari — J. B. S. Xoldeyn, Syuel Rayt, Ronald Fisher kabi olimlarning ishlari evolyutsiyani o‘rganishga statistik asos yaratdi va shu tariqa genetika bilan tabiiy tanlanish orqali evolyutsiya o‘rtasidagi soxta qarama-qarshilikni bartaraf etdi.

1920-yillardan 1930-yillargacha zamonaviy evolyutsion sintez tabiiy tanlanish, mutatsiyalar nazariyasi va Mendel irsiyat qonunlarini biologiyaning barcha sohalariga tatbiq etiladigan yagona nazariyaga birlashtirdi. 1953-yilda Uotson va Krik aniqlagan DNK tuzilishi irsiyatning moddiy asosini namoyish etdi. Molekulyar biologiya bizning genotip bilan fenotip o‘rtasidagi bog‘liqlik haqidagi tushunchamizni chuqurlashtirdi. Filogenetik sistematika sohasida ham yutuqlarga erishildi. filogenetik daraxtlarni nashr etish va ulardan foydalanish tufayli turli filogenetik guruhlardagi belgilar o‘zgarishini o‘rganish va taqqoslash imkoni paydo bo‘ldi. 1973-yilda evolyutsion biolog Feodosiy Dobjanskiy shunday yozgan: «Biologiyada hech narsa evolyutsiya nuqtayi nazarisiz ma’noga ega emas». Chunki evolyutsiya dastlab o‘zaro bog‘liq bo‘lmagandek ko‘ringan faktlarni Yerdagi hayotga oid turli hodisalarni tushuntiradigan va bashorat qiladigan yaxlit, izchil bilimlar tizimiga birlashtirdi.

O‘sha davrdan boshlab zamonaviy sintez biologik hodisalarni tiriklikning barcha tashkiliy darajalarida tushuntira oladigan darajada kengaytirildi. Masalan, 1960-yillarda Motoo Kimura ko‘rsatdiki, mutatsiyalarning aynan molekulyar darajadagi aksariyati tabiiy tanlanishga nisbatan neytral xususiyatga ega. 1972-yilda esa paleontologlar Nils Eldrij va Stiven Guld evolyutsion jarayonning uzlukli kechishi haqidagi bahsni qayta jonlantirdilar. XX asr oxirida individual rivojlanish tadqiqotlari evolyutsion biologiyaga yangi turtki berdi. Hox-genlarning kashf etilishi va embriogenezning genetik boshqaruvi chuqurroq tushunilishi ontogenezning filogenetik rivojlanishdagi rolini aniqlashga yordam berdi. Shuningdek, yangi shakllar oldingi tuzilish genlari to‘plami asosida evolyutsiyalanishi va filogenetik jihatdan uzoq organizmlarda o‘xshash rivojlanish dasturlari saqlanishi haqidagi tasavvurlarni shakllantirdi.

Evolyutsionizm tanqidi

Evolyutsionizm tanqidi XIX asr boshida evolyutsion g‘oyalar paydo bo‘lishi bilanoq boshlandi. Ushbu g‘oyalarga ko‘ra, jamiyat va tabiatning rivojlanishini tabiiy qonunlar boshqaradi. Bu qonunlar ma’lumotli jamoatchilikka Jorj Kombning[ingl.] «The Constitution of Man» (1828) kitobi va muallifi noma’lum «Vestiges of the Natural History of Creation» (1844) asari orqali ma’lum bo‘lgan. Charlz Darvin «Turlarning kelib chiqishi» asarini e’lon qilgach, ilmiy hamjamiyatning katta qismi evolyutsiyani fakt sifatida qabul qildi, chunki Darvin nazariyasi tajribaviy ma’lumotlarga asoslangan edi. XX asrning 30- va 40-yillarida olimlar evolyutsiyaning sintetik nazariyasini (ESN) ishlab chiqdilar. U Darvinning tabiiy tanlanish g‘oyasini irsiyat qonunlari va populyatsion genetika ma’lumotlari bilan birlashtirdi. O‘shandan beri evolyutsion jarayonlar mavjudligi hamda zamonaviy evolyutsion nazariyalar bu jarayonlarning nima uchun va qanday kechishini tushuntira olishi biologlarning mutlaq ko‘pchiligi tomonidan qo‘llab-quvvatlanmoqda. ESN paydo bo‘lganidan so‘ng evolyutsionizmga bildiriladigan tanqidlarning deyarli barchasi olimlar tomonidan emas, balki diniy arboblar (asosan protestantlar) tomonidan ilgari surilmoqda.

Evolyutsion ta’limot va din

Evolyutsion ta’limot va Bibliya

Ateistlar klubi — Litl-Rok (Arkanzas shtati). Peshlavhadagi yozuv: «Ateistlar shtab-kvartirasi. Risolalar bepul. Evolyutsiya — haqiqat, Bibliya — yolg‘on, Xudo — arvoh (mavjud emas)». Uning yonida Amerika ateistlari raisi Charlz Li Smit[ingl.] turibdi. U ushbu peshlavha uchun hibsga olingan («Bezbojnik» jurnali, 1930-yil, № 10, 8-bet)
Xudo tiktaalikni — baliqlar bilan amfibiyalar o‘rtasidagi oraliq shaklni loyihalashtirmoqda

Tirik tabiat rivojlanishi haqidagi evolyutsion ta’limot an’anaviy Bibliyadagi dunyoning yaratilishi haqidagi tasavvurlarga zid bo‘lib chiqdi. Bu haqda shveysariyalik biolog Arnold Dodel-Port[ingl.]:

Turlarning kelib chiqishi haqidagi ta’limot nafaqat tabiatshunoslikda, balki insoniyat madaniyati tarixida ham eng keng ma’noda tub burilishni anglatadi. Bu juda tushunarli, chunki bizning kelib chiqishimiz haqidagi savolga ilmiy javob ayni paytda diniy aqidalarni inkor etishdir. Turlarning kelib chiqishi nazariyasida cherkov darhol o‘zi uchun xavfli raqibni ko‘rdi. Dunyoning yaratilishi, birinchi inson Odam Ato va uning go‘zal «qovurg‘asi» — Momo Havo haqidagi afsona, gunohga botish va jannatdan quvilish haqidagi rivoyat, butun dunyoni qamrab olgan halokatli to‘fon haqidagi rivoyat, qonli qurbonlik — Iso Masih orqali gunohdan qutulish (ilk gunohdan poklanish) haqidagi ta’limot va Musoning dunyo yaratilishi haqidagi dastlabki ta’limotini pechakguldek chirmab olgan boshqa ko‘plab chiroyli afsonalar — bolalarcha e’tiqodning ana shu barcha mahsullari fan tomonidan keskin inkor etildi».

Darvin ta’limoti va nasroniylik o‘rtasidagi bu ziddiyat haqida pravoslav ilohiyotshunosi, professor, protoiyerey Yakov Galaxov:

ham yozgan: «E’tiqod va aql o‘rtasidagi mojaro... XVIII asrdayoq, G‘arbiy Yevropa tafakkurida materialistik yo‘nalish hukmron bo‘lgach boshlangan edi. Darvinizm o‘z tamoyillari va xulosalari bilan kurashni yanada keskinlashtirib, olovga moy quydi. Ikki dunyoqarash — nasroniylik va ilmiy dunyoqarash — bir-biriga qat’iy qarshi turdi. Darvinizm yaratilish, ilohiy boshqaruv, gunohlardan xalos bo‘lish haqidagi asosiy aqidalarni chetga surdi; insonda Xudoning aksi[ingl.] mavjudligi haqidagi ta’limotni xayoliy deb e’lon qildi; organik shakllar rivojlanishining abadiy, o‘zgarmas qonunlarini aniqladi va dunyoning butun shakllanishini mexanik jarayon deb tan oldi... Fan va din — inson tafakkurining ikki qarama-qarshi oqimidir. Ikki daryoni bir o‘zanda qarama-qarshi yo‘nalishlarda oqishga majburlab bo‘lmaganidek, ularni ham yarashtirib bo‘lmaydi».

Evolyutsion ta’limot Angliya, Germaniya, Fransiya, Rossiya, AQSH, Italiya va boshqa mamlakatlarda cherkov doiralari qarshiligiga uchradi. Evolyutsion ta’limot muxoliflari Darvin ta’limotining tarqalishiga to‘sqinlik qilish uchun turli usullardan foydalandilar: unga tuhmat qilish, ma’lumotlarni buzib ko‘rsatish va turli taqiqlar joriy etish. Masalan, Rossiyada senzura tomonidan Darvinning «Insonning kelib chiqishi va jinsiy tanlanish[ingl.]» kitobi taqiqlangan edi. Unda insonning (qadimgi) maymunlardan kelib chiqishi haqidagi tezis bayon qilingan. Evolyutsiyaga qarshi N. Ya. Danilevskiy «Darvinizm» nomli ikki katta jild (uch kitob) yozdi. Asar «Oliy Ilohning boshqaruvi» haqidagi ilohiyot ta’limotini ochiq himoya qilish nuqtayi nazaridan yozilgan edi. Evolyutsion ta’limot AQSHda ham katta qiyinchiliklarga uchradi. AQSH davlat organlari maktablarda evolyutsion ta’limotni o‘qitishni taqiqlardi. Bunday taqiqning eng mashhur misoli — evolyutsiya nazariyasini o‘qitgani uchun jinoiy javobgarlikka tortilgan Jon Skoups bilan bog‘liq, katta shov-shuvga sabab bo‘lgan «maymunlar sudi»dir. U AQSHda 1925-yilda bo‘lib o‘tgan.

Genetika professori va nasroniy mutafakkiri Robert Jeyms Berri[ingl.] «Bibliyami yoki evolyutsiyami?» degan bahs samarasiz, deb hisoblaydi. U Bibliya va evolyutsiya munosabatiga oid ikki qarashni ko‘rib chiqadi: 1. fanga ishonib, Bibliyani rad etish; 2. Muqaddas Kitobga sodiq qolib, dunyoni ilmiy usullar bilan o‘rganish mumkinligini inkor etish. Berri Bibliyaning nufuzini tan olish bilan uni fan darsligi deb hisoblash o‘rtasida katta farq borligini yozadi. Uning fikricha, Bibliyada Xudo dunyoni yaratgani haqidagi fikrni qabul qilish kerak, ammo unda Xudo dunyoni qanday yaratgani aytilmagan. Berri shuni ham ta’kidlaydiki, kreatsionizm atamaning odatiy ma’nosida aslida evolyutsiyaga qarshi qarashdir. Evolyutsiyani rad etuvchilar o‘z e’tiqodlarini Bibliya, Qur’on yoki boshqa muqaddas kitobning muayyan talqini bilan oqlaydilar. U bunday qarama-qarshilik alohida talqinlarga asoslangan, diniy e’tiqodning o‘ziga xos xususiyati emas deb hisoblaydi. Berrining fikricha, e’tiqod va aqlni birlashtirish kerak, evolyutsiya yoki yaratilish o‘rtasida tanlov qilish shart emas; Bibliyaga asoslangan e’tiqod ikkalasini ham tasdiqlashga olib keladi.

Filologiya fanlari doktori, professor V. P. Danilenko 2019-yilda nashr etilgan kitobida darvinizm dindorlar uchun «birinchi dushman» bo‘lgan va shundayligicha qolayotganini yozadi. Danilenko rus pravoslavligida: ilm-fanga qarshi (protoiyerey Konstantin Bufeyev, S. V. Bufeyev, A. Xomenkov, S. Shubin, D. Talantsev va boshqalar) hamda ilm-fan tarafdori (protoiyerey Aleksandr Men, A. V. Kurayev, ruhoniy Aleksandr Borisov, ruhoniy Georgiy Kochetkov, protoiyerey Stefan Lyashevskiy va boshqalar) bo‘lgan ikki ilohiyot yo‘nalishini ajratadi. Birinchi yo‘nalish tarafdorlari Bibliyadagi afsonalarni asl holicha saqlashga intilib, evolyutsion nazariyalardan keladigan har qanday yangilikni butunlay rad etadilar. Ikkinchi yo‘nalish tarafdorlari din va fanni, diniy hamda ilmiy evolyutsionizmni birlashtirishga urinadilar. Danilenko ikkala yo‘nalishni ham antievolyutsionizmning turli shakllari deb hisoblaydi. Chunki ular ilmiy evolyutsionizmning tarqalishiga to‘sqinlik qilib, bir xil ishga — ma’naviy madaniyatning involyutsiyasiga xizmat qiladi.

Katolik cherkovining evolyutsiyaga munosabati

1950-yilda evolyutsion ta’limot masalasi Katolik cherkovining ensiklikasida (papa Piy XII , lot. Humani generis[ingl.]) tilga olingan. Unda Katolik cherkovi evolyutsiya ta’limoti bo‘yicha tadqiqotlar va munozaralarni taqiqlamasligi (garchi bu ta’limot hatto tabiiy fanlarda ham to‘liq isbotlanmagan deb qayd etilsa-da) aytiladi. Chunki evolyutsiya ta’limoti inson tanasining avvaldan mavjud tirik materiyadan kelib chiqishini o‘rganadi. Biroq katolik e’tiqodiga ko‘ra, inson ruhi bevosita Xudo tomonidan yaratilgan deb hisoblanishi shart. Ensiklikada evolyutsion tadqiqotlarning muhim sharti — tadqiqotchilar Muqaddas Kitobni to‘g‘ri sharhlash va e’tiqod aqidalarini himoya qilish vazifasini Iso Masih yuklagan Katolik cherkovining hukmiga bo‘ysunishga tayyor bo‘lishi ekani aytilgan. Unda, shuningdek, cherkovning nufuzli ta’limotiga oid hujjatlarga ko‘ra, ayrim insonlar yagona shaxs — Odam Atodan kelib chiqmagan, degan qarash dindorlar uchun qabul qilib bo‘lmasligi qayd etiladi. Chunki Odam Ato ilk gunohni sodir etgan va bu gunoh avloddan avlodga barcha insonlarga o‘tib, har birida o‘z gunohi sifatida mavjud bo‘ladi. 1996-yilda papa Ioann Pavel II Papa fanlar akademiyasiga yo‘llagan maktubida evolyutsiya nazariyasi shunchaki gipotezadan ko‘proq narsa ekanini aytib, teistik evolyutsionizm katoliklikda maqbul qarash ekanini tasdiqladi. Shu sababli katoliklar orasida Bibliyani so‘zma-so‘z talqin qiluvchi, Yer yosh deb hisoblaydigan kreatsionizm kam uchraydi (kam sonli misollardan biri — J. Kin). Teistik evolyutsionizm va «oqilona loyihalash» nazariyasiga moyil bo‘lsa-da, katoliklik o‘zining oliy diniy rahbarlari, jumladan, 2005-yilda saylangan papa Benedikt XVI, shunga qaramay, evolyutsionizmning materialistik shaklini qat’iyan rad etadi.

Adabiyotlar

Havolalar