
Estrogenlar (nem. Östrogene) — steroid tabiatli ayol jinsiy gormonlari kichik guruhining umumiy nomi. Ular asosan tuxumdonlarning follikulyar apparatida, ya’ni ayollarda ishlab chiqariladi. Bundan tashqari, ular moyaklarda — erkaklarda, buyrakusti bezlari po‘stlog‘ida va har ikkala jinsda jinsiy bezlardan tashqari boshqa to‘qimalarda (jumladan, suyak, miya, yog‘ to‘qimasi, teri va soch follikulalarida) ham ishlab chiqariladi.
Etimologiyasi
«Estrogen» so‘zi nemis tilidan olingan (Östrogen) bo‘lib, 1920-yillarda shakllangan. Uning asosi XVII asrda qo‘llangan «estrus» atamasi (lot. oestrus, qadimgi yunoncha οἶστρος — «azobli ehtiros, jazava») bo‘lib, u sutemizuvchi urg‘ochilarning «kuyikish» deb ataladigan jinsiy faollik davrini bildiradi. Shuningdek, so‘z tarkibidagi -gen qo‘shimchasi qadimgi yunoncha -γενής — «tug‘ilgan» degan ma’noni bildiradi.
Estrogenlarning tasnifi
- 2-gidroksiestron ← Estron → 16α-gidroksiestron → 15α,16α-gidroksiestron
- 2-gidroksiestradiol ← Estradiol → Estriol → Estetrol
Estradiol, estriol va estron tarkibidagi gidroksil guruhlar soniga ko‘ra mos ravishda E2, E3 va E1 deb qisqartiriladi.
Qisqacha ma’lumot
Inson organizmida estrogenlarning uch turi ajratiladi: estradiol, estriol va estron. Ular organizmda murakkab fermentativ reaksiyalar orqali androgenlardan: estradiol — testosterondan, estron esa androstenediondan aromataza fermenti ta’sirida hosil bo‘ladi.
Estronning biologik ta’siri estradiolnikiga nisbatan kuchsizroq bo‘lib, menopauzadan keyin uning miqdori estradiolnikidan ko‘proq bo‘ladi.
«Estrogenlar» nomi ushbu gormonlarning urg‘ochi sutemizuvchilarda proliferatsiya, shoxlanish va qisman ko‘chish jarayonlarini yuzaga keltirishi, bunda epiteliy qin yuzasidan ko‘chib tushishi hamda ajralgan epiteliy hujayralaridan o‘ziga xos hidli moddalar (feromonlar) ajralishi bilan bog‘liq. Bu moddalar erkak individlarni jalb qiladi; bu hodisa kuyikish (estrus) deb ataladi. Ayollarda fiziologik konsentratsiyadagi estrogenlar qin shilliq ajralmasining sekretsiyasini, qin epiteliysi hujayralarining o‘sishi va differensiatsiyasini kuchaytiradi. Biroq ular sutemizuvchi urg‘ochilarga xos qin epiteliysining yaqqol shoxlanishi va ko‘chib tushishiga olib kelmaydi. Shu bilan birga, estrogenlar konsentratsiyasi oshganda ayollarda ham qin epiteliysining qisman shoxlanishi va uning ko‘chib tushishiga moyillik kuzatilishi mumkin. Bu holat odatda oddiy ko‘zga ko‘rinmaydi, faqat qindan olingan surtmalarni mikroskopda tekshirish orqali aniqlanadi.
Nishon a’zolarning hujayralarida estrogenlar maxsus retseptorlar bilan kompleks hosil qiladi (bunday retseptorlar turli a’zolarda, jumladan, bachadonda, qinda, siydik chiqarish kanalida, sut bezida, jigarda, gipotalamusda, gipofizda ham uchraydi). Retseptor-agonist kompleksi estrogenga javob beruvchi genom elementlari va maxsus hujayra ichidagi oqsillar bilan o‘zaro ta’sirlashib, informatsion RNK (iRNK) va oqsillar sintezini, shuningdek, sitokinlar va o‘sish omillarining ajralib chiqishini faollashtiradi.
Estrogenlar nerv tizimiga ta’sir ko‘rsatib, sutemizuvchi urg‘ochilarni juftlashishga undaydi. Masalan, sichqonlarda gormon ta’sirida medial preoptik soha Nts+ neyronlarining qo‘zg‘aluvchanligi oshadi; bu soha bosh miyada joylashgan. Ushbu neyronlar ventral tegmental sohadagi neyronlar faoliyatini o‘zgartiradi. Bu sichqonlarning jinsiy xulq-atvoriga ta’sir qiladi: urg‘ochi erkak sichqonning hidini sezganda, tasvirlangan neyron aloqalari zanjiri orqali dopamin ajralib chiqadi.
Estrogenlar organizmga kuchli feminizatsiyalovchi ta’sir ko‘rsatadi. Ular bachadon, bachadon naylari, qin, stroma va sut bezlari yo‘llarining rivojlanishini, pigmentatsiyaning ko‘krak so‘rg‘ichlari va jinsiy a’zolar sohasida kuchayishini, ikkilamchi jinsiy belgilarning ayollarga xos shakllanishini, shuningdek, epifizlarning uzun naysimon suyaklarda o‘sishi va yopilishini rag‘batlantiradi. Ular endometriyning o‘z vaqtida ko‘chib tushishiga va muntazam hayz qon ketishlariga yordam beradi. Yuqori konsentratsiyada giperplaziya va kistoz-bezli o‘zgarishlarni endometriyda yuzaga keltiradi, laktatsiyani susaytiradi, suyak to‘qimasi rezorbsiyasini sekinlashtiradi, qator tashuvchi oqsillar (tiroksinni bog‘lovchi globulin, transkortin, transferrin, jinsiy gormonlarni bog‘lovchi oqsil) va fibrinogen sintezini rag‘batlantiradi. Qon ivishini kuchaytiruvchi ta’sir ko‘rsatadi va jigarda K vitaminiga bog‘liq qon ivish omillari (II, VII, IX, X) sintezini rag‘batlantiradi hamda antitrombin III konsentratsiyasini kamaytiradi.
Estrogenlar qonda tiroksin, temir, mis miqdorini oshiradi. Ular aterosklerozga qarshi ta’sir ko‘rsatadi: yuqori zichlikdagi lipoproteinlar (YuZLP) miqdorini oshiradi, past zichlikdagi lipoproteinlar (PZLP) va xolesterin miqdorini kamaytiradi (bunda triglitseridlar darajasi oshadi).
Estrogenlar retseptorlarning progestinlarga sezgirligini va silliq mushaklar tonusining simpatik boshqarilishini o‘zgartiradi, qon tomirlari ichidagi suyuqlikning to‘qimalarga o‘tishini rag‘batlantiradi va kompensator tarzda natriy va suv ushlanib qolishiga sabab bo‘ladi. Katta dozalarda endogen katexolaminlarning parchalanishini to‘xtatib, KOMT fermentining faol markazlari uchun raqobatlashadi.
Ayollarda menopauzadan keyin estrogenlarning juda oz miqdori ishlab chiqariladi (tuxumdonlar faoliyati susayganda, estrogenlar periferik to‘qimalarda buyrakusti bezlari sintezlaydigan degidroepiandrosterondan hosil bo‘ladi). Estrogenlarning kamayishi ko‘plab ayollarda vazomotor va termoregulyatsiya beqarorligi («issiq bosishi» — yuz terisiga qon oqimining kuchayishi), uyqu buzilishlari, shuningdek, siydik-tanosil tizimi a’zolarining kuchayib boruvchi atrofiyasi bilan kechadi.
Estrogenlar tanqisligi tufayli menopauzadan keyingi davrda ayollarning 30—40 % ida osteoporoz rivojlanadi.
Adabiyotlar
- Bershteyn L. M. Estrogenlar, qarish va yoshga bog‘liq patologiya // Gerontologiya yutuqlari. — 1998. — 2-jild. — 90—97-betlar.
- Zaxurdayeva L. D. Estrogenlar: biologik va farmakologik ta’sirlar // Ayollar salomatligining tibbiy jihatlari. — 2010. — 41-bet.
- Kareva Ye. N. va boshqalar Estrogenlar va bosh miya // Rossiya tibbiyot fanlari akademiyasi axborotnomasi. — 2012. — 67-jild. — № 2.
- Sergeyev P. V., Karachentsev A. N., Matyushin A. I. Estrogenlar va yurak // Kardiologiya. — 1996. — 36-jild. — № 3. — 75—78-betlar.
- Tabeyeva G. R., Gromova S. A. Estrogenlar va migren // Nevrologiya jurnali. — 2009. — № 5. — 45—53-betlar.