Jinsiy gormonlar nima

Steroidogenezning soddalashtirilgan sxemasi

Jinsiy gormonlar (gonadosteroidlar) — gormonlar bo‘lib, ular biologik jins belgilariga ega bo‘lgan tirik organizmlarning erkak yoki ayol tipida rivojlanishi va faoliyat ko‘rsatishini ta’minlaydi. Bu xususiyatlar jinsiy yetuklik davrida, ya’ni balog‘atga yetish jarayoni yakunida to‘liq namoyon bo‘ladi. Shunga ko‘ra, jinsiy gormonlar ikki guruhga ajratiladi: erkak va ayol jinsiy gormonlari.

Odamda

Steroidogenezning batafsil sxemasi

Jinsiy gormonlarning asosiy qismi jinsiy bezlarda — erkaklarda (moyaklar) va ayollarda (tuxumdonlar) ishlab chiqariladi. Bu bezlar inson reproduktiv tizimining asosiy tarkibiy qismlaridir. Ushbu bezlarning endokrin funksiyasi shunda namoyon bo‘ladiki, gormonlar qonga ajratiladi. Bezlarning ekzokrin funksiyasi esa tashqi muhitga chiqariladigan jinsiy hujayralarni ishlab chiqarishdan iborat.

Progestogenlar steroidogenezi

Erkak jinsiy gormonlari gavdaning erkaklarga xos tuzilishi, jinsiy a’zolarning rivojlanishi, tanada tuklarning o‘sishi, mushak massasining ortishi va ovoz tembrining pastroq bo‘lishini ta’minlaydi. Ayol jinsiy gormonlari esa gavdaning ayollarga xos tuzilishi, sut bezlarining ko‘proq rivojlanishi va laktatsiya imkoniyatini, ayollarning ichki jinsiy a’zolarining to‘liq rivojlanishini, shuningdek tashqi jinsiy a’zolarning erkaklarnikidan kichikroq va boshqacha shakllanishini ta’minlaydi (klitor odatda penisdan kichikroq bo‘ladi; embrional urogenital egatcha bitib ketmay, jinsiy yoriqqa aylanadi va uning tarkibida qin dahlizi hosil bo‘ladi; tuxumdonlar, moyaklardan farqli ravishda, yorg‘oqqa tushmaydi, balki odatda kichik chanoq bo‘shlig‘ida qoladi hamda yorg‘oqning gomologi bo‘lgan katta jinsiy lablarga ham tushmaydi). Jinsiy yetuklikka erishgan ayol organizmida gormonlar quyidagi jarayonlarni ta’minlaydi: hayz sikli, homilador bo‘lish imkoniyati, tug‘ruq va laktatsiya (ona suti ishlab chiqarish).

Androgenlar steroidogenezi

Erkak va ayol organizmlarida odatda qarama-qarshi jinsga xos gormonlar ham oz miqdorda ishlab chiqariladi. Ayrim patologik jarayonlarda bu nisbat buzilishi mumkin. Natijada organizm faoliyati o‘zgarib, u vaqtincha yoki doimiy ravishda boshqa jinsga xos ayrim belgilarni namoyon qilishi mumkin. Masalan, ayollarda erkak jinsiy gormonlari darajasi oshsa, maskulinizatsiya (virilizatsiya) kuzatilishi mumkin: tana ayollarga xos proporsiyalarga ega bo‘lmasligi, mushak massasi yog‘ massasidan ustun kelishi mumkin; sut bezlari kam rivojlangan bo‘lib qoladi; tanadagi tuklar o‘sishi kuchayib, ular ayollarga xos tuklanish sohalari — qo‘ltiq osti va chov sohasidan tashqarida ham o‘sadi; klitoromegaliya kuzatilishi, ovoz esa yo‘g‘onlashishi mumkin. Ayol jinsiy gormonlari darajasi yuqori bo‘lgan erkaklarda feminizatsiya rivojlanishi mumkin. Bunda semirish va sut bezlarining kattalashishi (ginekomastiya).

Jinsiy gormonlar tor ma’noda

Erkak jinsiy gormonlari:

Ayol jinsiy gormonlari:

Jinsiy gormonlar keng ma’noda

Estrogenlar steroidogenezi

Biroz kengroq ma’noda jinsiy gormonlar jinsiy bezlarda ishlab chiqariladigan barcha gormonlarni qamrab oladi va jinsiy steroidlar bilan cheklanmaydi. Ular qatoriga, masalan, ingibin (tuxumdonlarda ishlab chiqariladigan gormon) ham kiradi.

Eng keng ma’noda esa jinsiy gormonlar tushunchasi reproduktiv funksiyaning fiziologik boshqarilishiga bevosita aloqador barcha gormonlarni, ya’ni jinsiy bezlar ishlab chiqaradigan gormonlar bilan birga gonadotropin ajratuvchi gormonni, gonadotrop gormonlarni, prolaktinni ham qamrab oladi. Shuningdek, ma’lum darajada shartli ravishda bu guruhga epifiz gormoni melatoninni ham kiritish mumkin. U gonadotrop o‘q uchun o‘ziga xos «gonadostatin» bo‘lib, funksional jihatdan somatotrop o‘qdagi somatostatinga o‘xshaydi.

Deyarli barcha gormonlar reproduktiv funksiyaning u yoki bu jihatiga ta’sir ko‘rsatishiga qaramay (masalan, insulin tuxumdonlarda steroidogenezni kuchaytiradi, glyukokortikoidlar to‘qimalarning jinsiy steroidlarga sezgirligini pasaytiradi, qalqonsimon bez gormonlari esa bu sezgirlikni oshiradi va hokazo), hatto atamaning eng keng talqinida ham ular jinsiy gormonlar qatoriga kiritilmaydi. Chunki reproduktiv funksiyani boshqarish bu gormonlarning yagona yoki hatto asosiy fiziologik vazifasi ham emas.

Adabiyotlar