Gametogenez yoki embriongacha bo‘lgan rivojlanish — jinsiy hujayralarning, ya’ni gametalarning hosil bo‘lish jarayonidir. Gametogenez jarayonida tuxum hujayralar va spermatozoidlar turli yo‘nalishlarda ixtisoslashgani sababli, odatda ikki jarayon farqlanadi: oogenez (ilgari «ovogenez» deb atalgan, ammo embriologiyaga oid zamonaviy nashrlarda bu atama endi qo‘llanmaydi) va spermatogenez.
Gametogenez hayot siklining tabiiy qismi bo‘lib, bir qator sodda organizmlar, suvo‘tlar, zamburug‘lar, sporali va ochiq urug‘li o‘simliklar, shuningdek, ko‘p hujayrali hayvonlarda uchraydi. Ayrim guruhlarda gametalar ikkilamchi ravishda reduksiyaga uchragan (xaltachali va bazidiyali zamburug‘lar, gulli o‘simliklar). Gametogenez jarayonlari eng batafsil ko‘p hujayrali hayvonlarda o‘rganilgan.
Gametogenez va meyoz
Gametogenezni meyoz bilan adashtirmaslik kerak. Bu jarayonlarning mohiyati mutlaqo boshqa-boshqa: birida ixtisoslashgan jinsiy hujayralar shakllanadi, ikkinchisida esa hujayralarning o‘ziga xos bo‘linishi yuz beradi.
Xromosomalar soni zigotik reduksiya (masalan, zamburug‘lar va ayrim suvo‘tlar) yoki sporik reduksiya (masalan, tomirli o‘simliklar) orqali kamayadigan hayot sikliga ega guruhlarda meyoz gametogenezdan oldin sodir bo‘ladi va, odatda, bu ikki jarayon orasida ancha uzoq vaqt o‘tadi. Bu holda gametalar gaploid organizmlarda mitoz yo‘li bilan hosil bo‘ladi.
Xromosomalar soni gametik reduksiyaga uchraydigan hayot sikliga ega guruhlarda (masalan, ko‘p hujayrali hayvonlarda) meyoz gametogenez bilan bog‘liq. Biroq bu yerda ham ikkala jarayonni to‘liq bir xil deb bo‘lmaydi. Masalan, urug‘lanishga tayyor yetuk spermatozoid meyoz tugaganidan keyingina shakllanadi, ootsit esa meyoz yakunlanishidan oldin yetiladi. Bundan tashqari, gametalarning qo‘shilishi ootsitda meyoz yakunlanishidan oldin sodir bo‘ladi.