
Buyrak usti bezlari (lot. glandulae suprarenales) — juft endokrin bezlar bo‘lib, ular buyraklari bo‘lgan umurtqali hayvonlarda, shu jumladan, odamda, buyraklarning yuqori qismi ustida joylashgan.
Odamda bu bezlar har bir buyrakning yuqori qutbiga yaqin joylashadi. Ular moddalar almashinuvini boshqarishda hamda organizmning noqulay sharoitlarga moslashishida (masalan, stressli vaziyatlarga javob berishda) muhim rol o‘ynaydi.
Buyrak usti bezlari ikki tuzilmadan — po‘stloq moddadan va miya moddasidan iborat bo‘lib, ular nerv tizimi tomonidan boshqariladi. O‘ng buyrak usti bezi piramidasimon, chap bez esa yarimoysimon yoki o‘roqsimon shaklga ega bo‘lib, biroz kattaroq. Buyrak usti bezlarining uzunligi taxminan 5 sm, kengligi 3 sm, qalinligi esa 1 sm gacha yetadi. Voyaga yetgan odamda ularning umumiy massasi 7 dan 10 g gacha bo‘ladi. Rangi sarg‘ish.
Miya moddasi organizmdagi katexolamin gormonlarining asosiy manbai bo‘lib, ularga adrenalin va noradrenalin kiradi. Po‘stloq modda hujayralarining ayrimlari «gipotalamus — gipofiz — buyrak usti bezlari po‘stlog‘i» tizimiga mansub bo‘lib, kortikosteroidlar ishlab chiqaradi.
Buyrak usti bezining po‘stloq moddasi
Buyrak usti bezining po‘stloq qavatida uning asosiy vazifasini ta’minlaydigan nerv to‘qimasi mavjud. Bu qavatda moddalar almashinuvini boshqaradigan gormonlar hosil bo‘ladi. Ulardan ayrimlari oqsillarning uglevodlarga aylanishiga yordam beradi va organizmning noqulay ta’sirlarga chidamliligini oshiradi, boshqalari esa organizmdagi tuzlar almashinuvini boshqaradi.
Po‘stloq moddada ishlab chiqariladigan gormonlar kortikosteroidlar guruhiga kiradi. Buyrak usti bezlari po‘stlog‘i tuzilishi va funksiyasiga ko‘ra uch qavatdan iborat:
Buyrak usti bezlarining po‘stloq moddasi parasimpatik innervatsiyaga ega. Birinchi neyronlarning tanalari adashgan nervning orqa yadrosida joylashgan. Preganglionar tolalar adashgan nervda, uning oldingi va orqa poyalarida, jigar hamda qorin bo‘shlig‘i a’zolariga boruvchi shoxlarida joylashadi. Ular parasimpatik tugunlar va ichki a’zolar nerv chigaliga yo‘naladi. Postganglionar tolalar: jigar, taloq, oshqozon osti bezi bilan bog‘liq, shuningdek, oshqozon, ingichka va yo‘g‘on ichak hamda boshqa naysimon ichki a’zolarning seroz parda osti, shilliq parda osti va qo‘ltiqosti chigallari.
Koptokchali zona
Koptokchali zonada mineralokortikoidlar deb ataladigan gormonlar hosil bo‘ladi. Ularga quyidagilar kiradi:
- Aldosteron
- Kortikosteron — mineralokortikoidlik faolligi ham ma’lum darajada mavjud bo‘lgan, faolligi past glyukokortikoid
- Dezoksikortikosteron — faolligi past mineralokortikoid
Mineralokortikoidlar buyraklarda qayta so‘rilish va ajralish jarayonlariga ta’sir ko‘rsatadi: Na+ qayta so‘rilishi, K+ esa chiqarilishi kuchayadi.
Tutamli zona
Tutamli zonada glyukokortikoidlar hosil bo‘ladi. Ularga quyidagilar kiradi:
Glyukokortikoidlar deyarli barcha moddalar almashinuvi jarayonlariga muhim ta’sir ko‘rsatadi. Ular glyukozaning yog‘lar va aminokislotalardan (glyukoneogenez) hosil bo‘lishini rag‘batlantiradi, yallig‘lanish, immun va allergik reaksiyalarni susaytiradi, biriktiruvchi to‘qimaning o‘sishini kamaytiradi, shuningdek, sezgi a’zolarining sezuvchanligini hamda qo‘zg‘aluvchanlikni (nerv tizimida) oshiradi.
To‘rsimon zona
To‘rsimon zonada jinsiy gormonlar (androgenlar — estrogenlarning boshlang‘ich moddalari) ishlab chiqariladi. Ushbu jinsiy gormonlarning vazifasi jinsiy bezlar ajratadigan gormonlarnikidan biroz farq qiladi. Ular balog‘atga yetishdan oldin ham, jinsiy bezlar yetilgandan keyin ham faol bo‘ladi; jumladan, ikkilamchi jinsiy belgilarning rivojlanishiga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Bu jinsiy gormonlarning yetishmasligi soch to‘kilishiga, ortiqchaligi esa virilizatsiyaga — odamda qarama-qarshi jinsga xos belgilar paydo bo‘lishiga olib keladi.
Buyrak usti bezining miya moddasi
Buyrak usti bezlarining miya qavatida adrenalin hosil bo‘ladi. Bu gormon yurak qisqarishlarini kuchaytiradi va tezlashtiradi, qon bosimini oshiradi, ko‘z qorachiqlarini kengaytiradi va uglevodlar almashinuvini boshqaradi (glikogenning glyukozaga aylanishini kuchaytiradi).
Buyrak usti bezlarining miya moddasi hujayralari katexolaminlar — adrenalin va noradrenalin ishlab chiqaradi. Bu gormonlar arterial qon bosimini oshiradi, yurak faoliyatini kuchaytiradi, bronxlar bo‘shlig‘ini kengaytiradi va qondagi qand miqdorini ko‘paytiradi. Tinch holatda ham bu hujayralar muntazam ravishda oz miqdorda katexolaminlar ajratadi. Stressli vaziyat ta’sirida buyrak usti bezlari miya qavati hujayralaridan adrenalin va noradrenalin ajralishi keskin ortadi.
Buyrak usti bezlarining miya moddasi simpatik nerv tizimining preganglionar tolalari orqali innervatsiyalanadi. Shu sababli uni ixtisoslashgan simpatik chigal deb hisoblash mumkin. Farqi shundaki, neyromediatorlar sinapsni chetlab o‘tib, bevosita qon tomirlar oqimiga ajraladi.
Adrenalin va noradrenalindan tashqari, miya qavati hujayralari markaziy nerv tizimi va oshqozon-ichak yo‘lida boshqaruv vazifasini bajaruvchi peptidlarni ham ishlab chiqaradi. Ular orasida:
Qon aylanishi
Qon bilan ta’minlanishi

Buyrak usti bezini qon bilan uchta buyrak usti bezi arteriyasi ta’minlaydi: yuqori buyrak usti bezi arteriyasi (lot. arteria suprarenalis superior) — pastki diafragma arteriyasining tarmog‘i (lot. arteria phrenica inferior), o‘rta buyrak usti bezi arteriyasi (lot. arteria suprarenalis media) — qorin aortasining tarmog‘i; pastki buyrak usti bezi arteriyasi esa (lot. arteria suprarenalis inferior) — buyrak arteriyasining tarmog‘i (lot. arteria renalis).
Venoz qonning oqib ketishi
Buyrak usti bezlaridan venoz qon buyrak usti bezi venalari (lot. vena suprarenalis) orqali, bez darvozasidan chiqib oqib ketadi. O‘ng buyrak usti bezi venasi pastki kovak venaga (lot. vena cava inferior), chapdagisi esa chap buyrak venasiga (lot. vena renalis sinistra).
Buyrak usti bezlari bilan bog‘liq kasalliklar
Po‘stloq modda:
- Addison kasalligi
- Giperkortitsizm sindromi
- Buyrak usti bezlari po‘stlog‘ining tug‘ma giperplaziyasi
- Adrenokortikal saraton
- Konn sindromi
Miya moddasi: