
Spermatogenez — erkak jinsiy hujayralarining (spermatozoidlarning) rivojlanish jarayoni bo‘lib, u gormonlar tomonidan boshqariladi. Bu gametogenezning bir shaklidir.
Spermatozoidlar dastlabki hujayralardan rivojlanadi. Bu hujayralar reduksion bo‘linish (meyoz bo‘linishi)dan o‘tib, maxsus tuzilmalarni (akrosoma, xivchin va boshqalar) hosil qiladi. Hayvonlarning turli guruhlarida spermatogenez turlicha kechadi. Umurtqali hayvonlarda spermatogenez quyidagi tartibda kechadi: embriogenez davrida birlamchi jinsiy hujayralar — gonotsitlar rivojlanayotgan gonada kurtagiga ko‘chib o‘tib, u yerda spermatogoniylar deb ataladigan hujayralar populyatsiyasini hosil qiladi. Jinsiy yetilish boshlanishi bilan spermatogoniylar faol ko‘paya boshlaydi. Ularning bir qismi boshqa turdagi hujayralarga — I tartibli spermatotsitlarga aylanib, meyozga kirishadi. Meyozning birinchi bo‘linishidan keyin II tartibli spermatotsitlar hosil bo‘ladi. Ular keyinchalik meyozning ikkinchi bo‘linishidan o‘tib, spermatidalarni hosil qiladi; keyinchalik bu hujayralar spermiogenez jarayonidagi bir qator o‘zgarishlar natijasida spermatozoidlarga xos shakl va tuzilishga ega bo‘ladi.
Odamda spermatogenez

Odamda spermatogenez odatda jinsiy yetilish davrida (taxminan 12 yoshda) boshlanadi va keksalikkacha davom etadi. Erkaklarda spermatogenezning to‘liq davomiyligi taxminan 73—75 kunni tashkil etadi. Urug‘ hosil qiluvchi epiteliy bir siklining davomiyligi taxminan 16 kun.
Spermatozoidlar urug‘donlarda, aniqrog‘i, egri-bugri urug‘ naychalarida hosil bo‘ladi. Yonma-yon joylashgan Sertoli hujayralari orasidagi mustahkam tutashuvlar urug‘ naychasining bo‘shlig‘ini bazal (lyuminal) va adlyuminal qismlarga ajratadi. Lyuminal qismda Sertoli hujayralari (sustentotsitlar) va jinsiy hujayralarning dastlabki shakllari (spermatogoniylar, I va II tartibli spermatotsitlar hamda spermatidalar) joylashgan.
Spermatogoniylar, egri-bugri urug‘ naychalarining bazal membranasida bevosita joylashib, ketma-ket bir necha mitotik bo‘linish bosqichidan o‘tadi. Erkak urug‘donidagi spermatogoniylarning umumiy soni taxminan 1 mlrd ni tashkil etadi. Spermatogoniylarning ikkita asosiy toifasi farqlanadi: A va B. Mitotik yo‘l bilan bo‘linadigan A spermatogoniylari bo‘linish qobiliyatini saqlab, o‘z populyatsiyasini davom ettiradi. Qolganlari B spermatogoniylariga differensiatsiyalanadi va sustentotsitlarning hujayralararo tutashuvlari orqali «o‘tkaziladi» (jinsiy hujayraning tagida yangi tutashuv hosil qilinadi, eskisi esa so‘riladi). B spermatogoniy mitoz yo‘li bilan bo‘linib, I tartibli spermatotsitga aylanadi va meyozga kirishadi.
Meyozning birinchi bo‘linishi natijasida ikkita qiz hujayra — spermatotsitlar (II tartibli) hosil bo‘ladi. Ularning har birida gaploid to‘plam (odamda 23 ta) d-xromosomalar mavjud. Ikkilamchi spermatotsitlar naycha bo‘shlig‘iga yaqinroq joylashadi. Meyozning ikkinchi bo‘linishida ikkita spermatida hosil bo‘ladi. Shunday qilib, bitta spermatogoniy bo‘linishi natijasida to‘rtta spermatida paydo bo‘ladi. Ularning har biri gaploid xromosomalar to‘plamiga ega.
Spermiogenez deb ataluvchi murakkab jarayonda spermatidalar yetuk spermatozoidlarga differensiatsiyalanadi. Differensiatsiyalanayotgan spermatidalar Sertoli hujayralari plazmatik membranasidagi botiqlarda joylashadi. Spermiogenez davomida Golji majmuasi ishlab chiqaradigan akrosoma tarkibida proteolitik fermentlar mavjud bo‘lib, ular tuxum hujayra bilan ta’sirlashganda uning yaltiroq qobig‘i (zona pellucida)ning bir qismini eritadi.
Spermatogenezning murakkab jarayoni gipofizning gonadotrop gormonlari va urug‘donning steroid gormonlari tomonidan boshqariladi. Jinsiy yetilishdan keyin gipotalamus gonadotropin-rilizing gormonini ajrata boshlaydi. Uning ta’sirida gipofiz ajratadigan follikulostimullovchi gormon (FSG) Sertoli hujayralarining rivojlanishi va faoliyatini rag‘batlantiradi; gipofiz ajratadigan lyuteinlashtiruvchi gormon (LG) esa Leydig hujayralari tomonidan testosteron ishlab chiqarilishini rag‘batlantiradi. Testosteron Sertoli hujayralari va jinsiy hujayralarning dastlabki shakllari rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi (Sertoli hujayralari ajratadigan androgenlarni bog‘lovchi oqsil bilan birgalikda).
Gipofizning sekretor faoliyati Sertoli va Leydig hujayralari tomonidan boshqariladi. Leydig hujayralari ajratadigan testosteron gipofizda LG va FSG ishlab chiqarilishini susaytiradi. Sertoli hujayralarida hosil bo‘ladigan ingibin va estradiol gipofizda FSG, Leydig hujayralarida esa testosteron ishlab chiqarilishini pasaytiradi.
Urug‘donning morfofunksional holati adenogipofiz gormonlari — FSG va LG yordamida boshqariladi. Bu gormonlarning miqdori deyarli doimiy bo‘lib, faqat biroz tebranadi.