Elektron tijorat (ingl. e-commerce) — raqamli iqtisodiyot sohasi bo‘lib, barcha moliyaviy va savdo tranzaksiyalarini, ya’ni kompyuter tarmoqlari orqali amalga oshiriladigan operatsiyalarni hamda ular bilan bog‘liq biznes jarayonlarini o‘z ichiga oladi.
Elektron tijoratga[manba 89 kundan beri ko‘rsatilmagan], internet-savdo orqali tovarlar sotishdan tashqari, quyidagilar ham kiradi:
- elektron ma’lumot almashinuvi (Electronic Data Interchange, EDI),
- mablag‘larni elektron o‘tkazish (Electronic Funds Transfer, EFT),
- turli moliyaviy vositalar va birja tovarlari bilan elektron savdo qilish (e-trade),
- elektron pul (e-cash),
- elektron marketing (e-marketing),
- elektron bank xizmatlari (e-banking),
- elektron sug‘urta xizmatlari (e-insurance).
Elektron tijoratning rivojlanish tarixi
Elektron tijoratning dastlabki tizim va usullari savdoni avtomatlashtirish texnologiyalarining paydo bo‘lishi hamda korxona resurslarini boshqarishning avtomatlashtirilgan tizimlari joriy etilishi natijasida vujudga kelgan.
1960-yilda Amerikaning American Airlines va IBM kompaniyalari aviareyslarda joylarni band qilish jarayonini avtomatlashtiruvchi tizimni yaratishga kirishdi. SABRE (Semi-Automatic Business Research Environment) tizimi oddiy yo‘lovchilarga aviaqatnovlarni yanada qulayroq qildi: u doimiy ravishda ko‘payib borayotgan tariflar va reyslar orasidan keraklisini tanlashga yordam berdi. Joy band qilishda tariflarni hisoblash avtomatlashtirilgani tufayli xizmatlar narxi pasaydi va yo‘lovchi tashish hajmi oshdi. American Airlines va IBMning qo‘shma loyihasi elektron tijoratning dastlabki namunalaridan biridir.
1971-yilda Stenford universiteti va Massachusets texnologiya instituti talabalari Stenford sun’iy intellekt laboratoriyasining ARPANET kompyuter tarmog‘idan (internetning dastlabki ko‘rinishidan) foydalanib, marixuana savdosini tashkil qildilar. Keyinchalik bu bitimlar ilk onlayn tranzaksiyalar, ya’ni elektron tijoratning boshlanishi deb hisoblandi.
1979-yilda Maykl Oldrich ilk onlayn xarid tizimini namoyish etdi.
1981-yilda Thomson Holidays UK — biznes uchun mo‘ljallangan ilk onlayn xarid tizimi yaratildi.
1982-yilda Fransiyaga tegishli Minitel tizimi France Télécom tomonidan butun mamlakat bo‘ylab taqdim etildi va onlayn buyurtmalar uchun foydalanildi.
1983-yilda Kaliforniya shtati qonun chiqaruvchi organi «elektron savdo» bo‘yicha ilk tinglovlarni o‘tkazdi/
1995-yilda Jeff Bezos tomonidan Amazon.com sayti ishga tushirildi. O‘sha yili dasturchi Pyer Omidyar tomonidan eBay platformasi (dastlab AuctionWeb nomi bilan) yaratildi. Oradan 4 yil o‘tib, Xitoy hududida Alibaba Group tashkil etildi. Business.com eCompanies kompaniyasiga 7,5 mln AQSH dollariga sotildi. Bu domen 1997-yilda 149 ming AQSH dollariga sotib olingan edi. Fayllarni teng huquqli ishtirokchilar o‘rtasida almashishga mo‘ljallangan Napster dasturi ishga tushirildi. ATG Stores internet orqali uy bezaklari savdosini boshladi. 2001-yil dekabrida Alibaba.com daromadli faoliyatga erishdi.
2002-yilda eBay PayPal kompaniyasini 1,5 milliard dollarga sotib oldi.
2003-yilda Amazon.com ilk bor yillik foyda olganini e’lon qildi.
2004-yilda Xitoyda ilk B2B onlayn tranzaksiya platformasi — DHgate.com paydo bo‘ldi. Bu boshqa B2B platformalarini «sariq sahifalar» modelidan voz kechishga undadi.
2007-yilda Business.com kompaniyasini R.H. Donnelley 345 million dollarga sotib oldi.
2015-yilda Amazon.com elektron tijoratdagi umumiy o‘sishning yarmidan ko‘prog‘ini ta’minladi va AQSHda qariyb 500 million SKU (tovar hisobi birligi)ni sotdi.
2017-yilda dunyo bo‘ylab elektron tijoratning chakana savdo hajmi 2,304 trln dollarga yetdi; bu avvalgi yilga nisbatan 24,8 % ko‘pdir.
So‘nggi 20 yil davomida elektron tijorat bozori ayniqsa jadal rivojlandi. Bunga internet foydalanuvchilari sonining tez o‘sishi, ijtimoiy tarmoqlar va boshqa interaktiv onlayn platformalar ta’sirining kuchayishi, elektron to‘lovlar tizimlarining jadal rivojlanishi, shuningdek, bozor yetakchilarining elektron tijorat uchun yangi texnologik platformalarga o‘tishi sabab bo‘ldi (masalan, Web 1.0dan Web 2.0ga, keyin esa Web 3.0).
2012-yilda elektron tijorat savdosi tarixda birinchi marta 1 trillion dollardan oshdi, internet-do‘konlar soni esa 2012-yilda (2011-yilga nisbatan) 30 % ga ko‘payib, 32,5 mingtani tashkil etdi. 2011-yilda internet-do‘konlarning umumiy aylanmasi 258 mlrd rublga baholangan. Bozor hajmi 36 % ga o‘sdi. RAECning 2012-yilgi tadqiqoti natijalariga ko‘ra, onlayn savdo bozori hajmi 284,96 mlrd rublni tashkil etdi.
Asta-sekin mobil qurilmalar orqali kirish elektron tijoratda tobora muhim ahamiyat kasb etdi va bozorning 25 % dan ortig‘ini tashkil qila boshladi. Ko‘plab kompaniyalar mobil ilovalarga katta sarmoya kiritdi.
Zamonaviy 3D grafika texnologiyalari ixcham 3D modellar yaratish imkonini berdi. Bunday modellar, jumladan, ijtimoiy tarmoqlardagi xabarlarni bezashda (masalan, Facebook 3D Posts) standartlashtirildi. Ayrim marketologlar bu reklama shaklini statik fotosuratlarga qaraganda afzal deb hisoblaydi. Sony kabi ba’zi brendlar reklamada kengaytirilgan reallikdan foydalanib tajribalar o‘tkazmoqda. Wayfair o‘z mebellarining 3D ko‘rinishini uy sharoitida ko‘rib chiqish imkonini beradi.
Afzalliklari
- Biznes yuritish va buyurtma berish uchun na do‘kon egasi, na mijozlar muayyan hududda bo‘lishi shart;
- Turli virtual to‘lov tizimlaridan foydalaniladi;
- Tovarlar dunyoning istalgan nuqtasiga pochta va kuryerlik kompaniyalari orqali yetkazib beriladi;
- Kompyuter mavjud bo‘lgan istalgan joyda, istalgan vaqtda yangi mahsulotlar va aksiyalar bilan tanishish mumkin.
Tasnifi
Tijorat tashkilotlari
- B2B (Business-to-Business) — «tijorat tashkilotlari o‘rtasidagi munosabatlar».
- B2C (Business-to-Consumer) — «tijorat tashkiloti va iste’molchilar o‘rtasidagi munosabatlar».
- B2E[nemischa] (Business-to-Employee) — «tijorat tashkilotlari va xodimlar (yollanma ishchilar) o‘rtasidagi munosabatlar».
- B2G (Business-to-Government) — «tashkilot va hukumat o‘rtasidagi munosabatlar».
- B2O (Business-to-Operator) — «tashkilot va aloqa operatori o‘rtasidagi munosabatlar».
Iste’molchilar
- C2A (Consumer-to-Administration) — «iste’molchilar va ma’muriyat vakillari o‘rtasidagi munosabatlar».
- C2B[inglizcha] (Consumer-to-business) — «iste’molchilar va tijorat tashkilotlari o‘rtasidagi munosabatlar».
- C2C (Consumer-to-Consumer) — «iste’molchilar o‘rtasidagi munosabatlar».
Ma’muriyat
- A2A (Administration-to-Administration) — «ma’muriy organlar o‘rtasidagi munosabatlar».
- A2B (Administration-to-Business) — «ma’muriyat va tijorat tashkilotlari o‘rtasidagi munosabatlar».
- A2C[nemischa] (Administration-to-Consumer) — «ma’muriyat va iste’molchilar o‘rtasidagi munosabatlar».
Boshqa biznes modellari
- D2C (Decentralized-to-Consumer) — «blokcheyn texnologiyasi (ingl. Blockchain) asosidagi iste’molchilar o‘rtasidagi markazlashtirilmagan munosabatlar».
- G2B (Government-to-Business) — «hukumat va tashkilot o‘rtasidagi munosabatlar». Institutsional darajada yirik korporatsiyalar hamda moliya muassasalari ichki va xalqaro biznesni yengillashtirish maqsadida moliyaviy ma’lumotlarni internet orqali almashadi. Ma’lumotlarning yaxlitligi va xavfsizligi elektron tijoratning dolzarb masalalaridir.
- P2P (Peer-to-Peer) — «shaxslar o‘rtasidagi munosabatlar».
An’anaviy elektron tijoratdan tashqari, taxminan 2013-yillarda m-Commerce (mobil tijorat) va t-Commerce atamalari ham qo‘llangan.
B2B modeli yoki biznesdan biznesga
B2B — «business-to-business» qisqartmasi bo‘lib, korxonalar o‘rtasida sayt orqali buyurtmalar berishga asoslangan savdoni anglatadi. Buyurtmalar savdo vakillari orqali telefon yoki elektron pochta bilan qabul qilinishi o‘rniga raqamli shaklda olinadi, bu esa qo‘shimcha xarajatlarni kamaytiradi. Internet platformalari operatsiyalarni barcha bosqichlarda ancha soddalashtirish, savdoni tezkor va shaffof qilish imkonini beradi. Bunday hollarda buyurtmachi tomon vakili ko‘pincha sotuvchining ma’lumotlar bazalaridan foydalanib, buyurtmaning bajarilishini interaktiv tarzda kuzatishi mumkin. Tovarlar haqidagi ma’lumotlar barcha internet foydalanuvchilari uchun ochiq saytlarda ham, faqat ruxsat berilgan foydalanuvchilar kira oladigan veb-resurslarda ham joylashtirilishi mumkin. Kompaniyalarga o‘z veb-saytining dizaynini yaratishda asos sifatida ishlatish uchun sayt shablonlarini sotish B2B bitimiga misol bo‘ladi. Tovarlarni ulgurji yetkazib berish yoki shunga o‘xshash buyurtmalarni bajarish bilan bog‘liq barcha munosabatlar ham ushbu turga kiradi. Masalan, dilerning distribyutor saytidagi shaxsiy kabineti orqali onlayn buyurtma berishi shunday munosabatdir.
B2C modeli yoki biznesdan iste’molchiga
Chakana savdo — tovar yoki xizmatlarni bevosita iste’molchilarga yoxud yakuniy foydalanuvchilarga sotish faoliyatidir. Ayrim yurisdiksiyalar yoki hududlarda chakana savdoning huquqiy ta’rifiga ko‘ra, sotuvlarning kamida 80 foizi yakuniy foydalanuvchilarga to‘g‘ri kelishi kerak.
Chakana savdo odatda chakana do‘konlarda yoki xizmat ko‘rsatish muassasalarida amalga oshiriladi. Shu bilan birga, u savdo avtomatlari, uyma-uy yurib sotish yoki elektron kanallar orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri sotish shaklida ham bo‘lishi mumkin. Chakana savdo tushunchasi ko‘pincha tovar xarid qilish bilan bog‘lansa-da, bu atama iste’molchilarga xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlarga ham qo‘llanadi. Chakana xizmatlarga bank xizmatlari, turizm, sug‘urta, xususiy sog‘liqni saqlash, xususiy ta’lim, xususiy qo‘riqlash, yuridik firmalar, nashriyotlar, jamoat transporti va boshqa sohalar kiradi. Masalan, sayyohlik xizmatlari provayderida iste’molchilar uchun safar va turar joyni band qiluvchi chakana savdo bo‘limi hamda turar joy, mehmondo‘stlik, transport va diqqatga sazovor joylarni tomosha qilish xizmatlari paketlarini sotib olib, keyinchalik ularni chakana sayyohlik agentliklariga sotiladigan dam olish turiga birlashtiruvchi ulgurji bo‘lim bo‘lishi mumkin.
Ayrim chakana sotuvchilar o‘z do‘konlarini «ulgurji savdo nuqtalari» deb ataydi va «ulgurji narxlar» taklif qiladi. Biroq qat’iy huquqiy ma’noda, tovarlarining asosiy qismini yakuniy iste’molchilarga sotadigan do‘kon ulgurji emas, balki chakana savdo do‘koni hisoblanadi. Turli yurisdiksiyalar chakana biznesni belgilash uchun iste’molchilarga va korxonalarga sotuvlar nisbatiga oid mezonlarni o‘rnatadi.
C2C modeli yoki iste’molchidan iste’molchiga
Elektron tijoratning ushbu shaklida huquqiy ma’noda tadbirkor hisoblanmaydigan ikki iste’molchi o‘rtasida bitim tuziladi. Bunday savdo uchun internet maydonchalari buyum bozori bilan gazetaning e’lonlar bo‘limi o‘rtasidagi shaklga o‘xshaydi. Odatda C2C savdosi internet auksionlari saytlarida olib boriladi. Bu saytlar tobora ommalashayotgani sababli mazkur model so‘nggi yillarda elektron tijoratning jadal rivojlanayotgan turlaridan biri hisoblanadi. Bunday tizim mijozlari uchun asosiy qulaylik — tovarning do‘konlardagiga nisbatan arzonroq bo‘lishidir.
Yuqorida ta’riflangan eng keng tarqalgan elektron tijorat modellaridan tashqari, boshqa bir qancha modellar ham mavjud. Ular uncha ommabop bo‘lmasa-da, ayrim maxsus holatlarda qo‘llanadi. Gap tadbirkorlar va iste’molchilarning davlat tuzilmalari bilan o‘zaro munosabatlari haqida bormoqda. So‘nggi paytlarda soliqlarni undirish, so‘rovnomalarni to‘ldirish, yetkazib berish buyurtmalariga oid shakllarni rasmiylashtirish va bojxona bilan ishlash kabi ko‘plab amaliyotlar internet texnologiyalari orqali bajarilmoqda. Bu bir tomondan davlat xizmatchilarining ishini sezilarli darajada yengillashtirsa, ikkinchi tomondan to‘lovchilarni ortiqcha qog‘ozbozlikdan qutqaradi.
Logistika
Elektron tijoratda logistika asosan buyurtmalarni bajarish bilan bog‘liq. Onlayn savdo maydonchalari va chakana sotuvchilar buyurtmalarni bajarish hamda tovarlarni yetkazib berishning eng yaxshi usulini topishi kerak. Kichik kompaniyalar odatda logistika jarayonlarini o‘zlari boshqaradi, chunki tashqi kompaniyani yollash imkoniyatiga ega emas. Yirik kompaniyalarning aksariyati esa logistika ehtiyojlarini ta’minlash uchun pudratchilar yoki pudratchi kompaniyalarni jalb qiladi.
Keng tarqalgan noto‘g‘ri tasavvurdan farqli ravishda, elektron tijorat bozoriga kirish uchun sezilarli to‘siqlar mavjud.
Yetkazib berish usullari
Internet-savdoda «so‘nggi mil» logistikasini turlicha tashkil etish mumkin. Xaridorlar buyurtmalarini topshirish punktlaridan, pochtamatlardan (bu usulning afzalligi — mehnat haqiga sarflanadigan xarajatni tejash) olishlari yoki buyurtmalar kuryerlar orqali bevosita uyiga (yoki ish joyiga) yetkazilishi mumkin. Internet-do‘konlar omborda buyurtmalarni tayyorlash va ularni xaridorlarga yetkazish ishini autsorsing asosida fulfilment markazlariga topshirishi mumkin.
To‘lov usullari
Internet-do‘kon orqali xarid uchun eng ommabop to‘lov usullari quyidagilardir:
- naqd pulda kuryerga to‘lash;
- pul o‘tkazish — istalgan bank orqali;
- pochta yoki telegraf orqali pul o‘tkazish;
- naqd pulsiz tarzda yuridik shaxslarning hisobvaraqlaridan pul o‘tkazish;
- to‘lovni kredit karta bilan amalga oshirish;
- maxsus to‘lov tizimlari orqali to‘lash: WebMoney, Yandex.Dengi, Apple Pay va boshqalar.
- yetkazib berishda to‘lash.
Elektron tijoratning afzalliklari
Tashkilotlar uchun
- Global qamrov
- Xarajatlarni kamaytirish
- Ta’minot zanjirlarini yaxshilash
- Biznes doimo ochiq (24/7/365)
- Shaxsiylashtirish
- Tovarni bozorga tez chiqarish
- Raqamli mahsulotlarni tarqatish xarajatining pastligi
Iste’molchilar uchun
- Hamma joyda foydalanish imkoniyati
- Anonimlik
- Tovar va xizmatlarning keng tanlovi
- Shaxsiylashtirish
- Arzonroq tovar va xizmatlar
- Tezkor yetkazib berish
- Elektron ijtimoiylashuv
Jamiyat uchun
- Ko‘rsatiladigan xizmatlarning keng doirasi (masalan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, kommunal xizmatlar)
- Turmush darajasini oshirish
- Milliy xavfsizlikni mustahkamlash
- «Raqamli» tafovutni kamaytirish
- Tovar va xizmatlarni onlayn sotish yoki buyurtma qilish avtomobil qatnovini kamaytiradi va atrof-muhit ifloslanishini pasaytiradi
Elektron tijoratning kamchiliklari
Tashkilotlar uchun
- Muayyan loyihaning kompaniyaga tegishli ekaniga tomonlarning shubha qilishi mumkinligi (salbiy anonimlik)
- Korxonaning internetdagi faoliyatini yuritish va qonuniylashtirishdagi ayrim qiyinchiliklar
Iste’molchilar uchun
- Iste’molchining internet orqali sotiladigan xizmatlarga ishonchsizligi
- Tovarni qo‘l bilan ushlab ko‘rish imkoniyatining yo‘qligi
- Xarid qilingan mahsulot yetkazilishini kutish
- Tovarni qaytarishda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan qiyinchilik va xarajatlar
- Tovarni yetkazib berish uchun qo‘shimcha to‘lov
- Shaxsiy ma’lumotlarni taqdim etish zarurati
Jamiyat uchun
- Firibgarlik uchun qulay platforma (tarmoq xavfsizligi darajasining pasayishi)
- An’anaviy oflayn savdo korxonalarining bozordan siqib chiqarilishi
Davlat uchun
- «Yashirin» hisob yuritish sxemalari sabab davlat budjetiga soliq tushumlarining yetarli kelib tushmasligi
Dunyoda elektron tijorat
Elektron tijorat zamonaviy iqtisodiyotning ajralmas qismiga aylandi. Tobora ko‘proq iste’molchilar internet orqali tovar sotib olmoqda, tijorat tashkilotlari esa tadbirkorlik faoliyatida bu tarmoq imkoniyatlaridan turli shakllarda foydalanmoqda. Elektron tijoratning faqat iste’molchilar segmentidagi jahon savdosi umumiy hajmi 1 trln dollardan 2012-yildayoq oshgan va barqaror o‘sish bilan tavsiflanmoqda.
Yevropaning elektron tijorat bozori 312 mlrd yevroga 2012-yilda yetdi.
Prognozlarga ko‘ra, 2017-yilga borib AQSH aholisining kundalik iste’mol tovarlariga umumiy xarajatlarining 10,3 % i (pul ifodasida 370 mlrd dollar) elektron savdoga to‘g‘ri kelishi va jami savdoning 60 % dan ortig‘i internet bilan u yoki bu tarzda bog‘liq bo‘lishi kutilgan.
Rossiya elektron tijorat bozori hajmi bo‘yicha Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya va Ispaniyadan keyin beshinchi o‘rinni egalladi. Rossiya bozorining hajmi taxminan 10,3 mlrd yevroni (2012-yil) tashkil etdi va 35 % ga (2011-yilga nisbatan) o‘sdi. Bu raqamlar elektron tijoratning butun dunyoda ham, Rossiyada ham katta salohiyatga ega ekanini ko‘rsatadi.
Rossiyada elektron tijorat
Rossiya elektron tijorat bozoridagi umumiy vaziyat

Data Insight tadqiqot agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2014-yilda Rossiya elektron tijorat bozori (Rossiya va xorijdagi internet-do‘konlardan moddiy tovarlar xarid qilish) hajmi 645 mlrd rublni tashkil etdi. Shunday qilib, onlayn savdo butun Rossiya chakana savdosi hajmining taxminan 2,5 % ini tashkil qiladi (Yevropa Ittifoqida bu ko‘rsatkich o‘rtacha 5,7 %, AQSHda esa 6,4 %). Ayrim tovar guruhlarida vaziyat biroz boshqacha: xususan, maishiy texnika, elektronika va kitoblarning qariyb 12—14 % i internet orqali sotiladi.
2011-yilda Rossiyada taxminan 30 000 ta internet-do‘kon mavjud bo‘lib, ularning katta qismi mamlakat hududlarida joylashgan edi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, Rossiyada bir yil ichida internet-do‘konlarning taxminan 10 % i yopiladi, biroq ularning o‘rniga 20—30 % yangi do‘konlar ochiladi.[manba 4312 kundan beri ko‘rsatilmagan].
2016-yil mart oyida Rossiya Federatsiyasi prezidentining internet masalalari bo‘yicha maslahatchisi German Klimenko shunday degan: «Iqtisodiyotimizda katta muammo bor — chakana sotuvchilarimiz, xola Klasha va amaki Petya ishlaydigan kichik do‘konlar telefonlar, simlar sotib kun ko‘rmoqda. Bozorning o‘ziga xos xususiyatlari tufayli bunday mahsulotlarni xorijdan sotib olishimiz mumkin. Narxlar farqi shu qadar kattaki, o‘zimiznikilardan xarid qilish o‘rniga xorijdan sotib olishni boshlaymiz».
Prezident maslahatchisining fikricha, elektronika sotadigan xorijiy internet-do‘konlarning ommalashishi Rossiyada ishsizlikning o‘sishiga sabab bo‘layotgan omillardan biridir. «Agar siz Alibaba orqali 36 rublga sim sotib olsangiz, qo‘shningizni ishsiz qoldirasiz. Yana sotib olsangiz — onangizni ishsiz qoldirasiz», — degan u. Bunga Rossiyadagi JD.com kompaniyasining logistika va xizmatlar bo‘yicha bosh direktori Aleks Vasilyev shunday javob bergan: «Hozir muhokama ketmoqda, turli nuqtayi nazarlar bildirilmoqda. Xuddi shunday, Rossiya va xorijiy internet-do‘konlar pochta, logistika va transport kompaniyalarida minglab ish o‘rinlari yaratyapti, deb ham aytish mumkin».
Rossiyada elektron tijoratni huquqiy tartibga solish
Hozirgi vaqtda Rossiya qonunchiligida elektron tijorat bozorini tartibga solishga qaratilgan maxsus normalar mavjud emas. Mavjud sud amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, Rossiya qonunchiligi elektron tijorat jarayonlarining o‘ziga xosligini hisobga olmagani sababli nafaqat internetdagi tadbirkorlik faoliyatini yetarli darajada huquqiy himoya qilmayapti, balki ko‘pincha insofsiz raqobat kurashining vositasiga ham aylanishi mumkin.
Bunga «Alyans» MChJ ishtirokidagi sud ishlarini misol qilish mumkin. Kompaniya geografik nom hamda umumiy qo‘llanadigan so‘zni o‘z ichiga olgan «ufarabota.ru» tovar belgisiga egalik qilgani holda, egalari tovar belgisi sifatida ro‘yxatdan o‘tkazmagan «rabota-ufa.ru», «ufa.rabotavgorode.ru» va «rabota-ufa.info» loyihalarining manzillariga oid nizolarni qo‘zg‘atdi va ularda g‘olib chiqdi. Shunday qilib, keng ishlatiladigan so‘zlardan tashkil topgan tovar belgisini ro‘yxatdan o‘tkazib, so‘ng raqobatchilarga qarshi sud nizolarini boshlab va yutib, kompaniya ularning sayt manzillari ustidan nazoratni qo‘lga kiritdi hamda raqobatchilar erishgan ko‘rsatkichlardan o‘z biznesini rivojlantirishda foydalana oldi. Demak, «ufarabota.ru» tovar belgisini ro‘yxatdan o‘tkazish orqali «Alyans» MChJ amalda ushbu faoliyat sohasi uchun muhim bo‘lgan so‘zlarni sayt manzillarida ishlatish imkoniyatini monopollashtirdi va bu orqali kompaniya saytiga qidiruv tizimlari natijalarida qulayroq o‘rinlarni ta’minladi. Bunday vaziyat Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksining 1483-moddasi 1-bandida faqat geografik nomlar yoki umumiy ishlatiladigan so‘zlardan (narsa, hodisa, sifat yoki harakatlarning keng tarqalgan nomlaridan) iborat farqlovchi belgilarni ro‘yxatdan o‘tkazish taqiqlangan bo‘lsa-da, domen zonalari tilga olinmagani va buning natijasida ushbu zonalardan foydalanib cheklovlarni chetlab o‘tish imkoniyati mavjudligi bilan bog‘liq.
Rossiya Federatsiyasi hukumati tomonidan qabul qilingan «Tovarlarni masofadan turib sotish qoidalari» (27.09.2007-yildagi 612-son qaror) onlayn chakana sotuvchilar uchun xaridorlarni himoyalashga qaratilgan bir qator talablarni belgilaydi. Jumladan, xaridor foydalanilmagan tovarni olgan paytdan boshlab 7 kun ichida qaytarishi mumkin. Buyurtma yetkazib berilgan vaqtda xaridorga tovarni qaytarish tartibi va muddatlari haqida yozma ma’lumot berilishi kerak. Agar xaridor bunday ma’lumotni olmagan bo‘lsa, u sifatli tovarni (dori vositalaridan tashqari) yoki nuqsonli tovarni xarid qilingan paytdan boshlab 3 oy ichida qaytarishga haqli.
Elektron tijoratning bozorlar va chakana sotuvchilarga ta’siri
Elektron tijorat bozorlari sezilarli sur’atlarda o‘smoqda. Prognozlarga ko‘ra, onlayn bozor 56 % ga (2015—2020-yillarda) o‘sishi kutilgan. 2017-yilda dunyo bo‘ylab elektron tijoratning chakana savdosi 2,3 trillion AQSH dollarini tashkil etdi. Elektron tijorat daromadlari esa, prognozlarga ko‘ra, 4,88 trillion AQSH dollariga 2021-yilda yetishi kutilgan.
Ayni davrda an’anaviy bozorlarda atigi 2 % lik o‘sish kutilgan. Internet-do‘konlarning kamroq xarajat hisobiga (ombor va ofisdan tashqari do‘kon yoki ko‘rgazma zalini ijaraga olish shart emas) arzonroq narx taklif qila olishi oflayn chakana sotuvchilarga qiyinchilik tug‘dirmoqda. Ko‘plab yirik chakana savdogarlar jismoniy va onlayn takliflarni birlashtirib, ham an’anaviy, ham internetdagi faoliyatini saqlab qolishi mumkin.
Elektron tijorat mijozlarga geografik to‘siqlarni yengib o‘tish va tovarlarni istalgan joyda, istalgan vaqtda xarid qilish imkonini beradi. Onlayn va an’anaviy bozorlarda biznes yuritish strategiyalari farq qiladi. An’anaviy chakana sotuvchilar javonlar maydoni cheklangani uchun kamroq turdagi tovarlarni taklif qiladi. Onlayn sotuvchilar esa ko‘pincha o‘zlari inventar hisobini yuritmaydi, balki mijoz buyurtmalarini bevosita ishlab chiqaruvchiga yuboradi.
An’anaviy va onlayn do‘konlarning narx belgilash strategiyalari ham farq qiladi. An’anaviy chakana sotuvchilar narxlarni do‘konga kiruvchilar soni, xaridning o‘rtacha qiymati, amalga oshirilgan tranzaksiyalar soni va binoni ijaraga olish narxiga asoslanib belgilaydi. Internet-do‘konlar ham bajarilgan xaridlar sonini hisobga oladi va yetkazib berish tezligiga qarab narx belgilaydi.
Xavfsizlik rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda elektron tijoratning asosiy muammolaridan biridir. Elektron tijorat xavfsizligi saytlar va mijozlarni ruxsatsiz kirish hamda ma’lumotlardan noqonuniy foydalanishdan himoya qiladi. Tahdidlarga zararli kodlar, keraksiz dasturlar (reklama dasturlari, josuslik dasturlari), fishing (phishing), xakerlik hujumlari va kiber-vandalizm kiradi. An’anaviy do‘konlar ham xaridorlar haqidagi ma’lumotlarni saqlash uchun internet imkoniyatlaridan foydalanadi, sodiqlik dasturlarini joriy qiladi. Oflayn do‘kondan tashqarida ham samarali muloqot qilish, mijozlarni saqlab qolish va savdoni oshirish maqsadida aksiyalar, chegirmalar hamda reklama ma’lumotlarini yetkazish uchun mijozlarni onlayn makonga jalb etadi.
Mehnat bozoriga ta’siri
Bir tomondan, elektron tijorat axborot xizmatlari, zarur dasturiy ishlanmalar va raqamli mahsulotlar tufayli yangi ish o‘rinlari yaratilishiga yordam beradi. Boshqa tomondan, onlayn do‘konlarning paydo bo‘lishi ayrim ish o‘rinlarining qisqarishiga ham olib keladi. Eng ko‘p ish o‘rinlari yo‘qolishi kutilayotgan sohalar savdo maydonchalari, pochta va sayyohlik agentliklaridir.
Elektron tijoratning rivojlanishi katta hajmdagi axborot, mijozlar ehtiyojlari va ishlab chiqarish jarayonlarini boshqaradigan yuqori malakali xodimlarni talab etuvchi yangi ish o‘rinlarini ham yaratadi. Texnik ko‘nikmalari yetarli bo‘lmagan kishilar bu lavozimlarda ishlay olmaydi.
Elektron tijorat texnologiyalari ishlab chiqaruvchi va iste’molchilarga vositachilarsiz ishlash imkonini berib, tranzaksiya xarajatlarini kamaytiradi. Bunga eng qulay narx takliflarini qidirish imkoniyatini kengaytirish va jamoaviy xarid qilish orqali erishiladi. Shahar hamda mintaqa darajasida elektron savdoning muvaffaqiyati mahalliy firmalar va iste’molchilarning uni qay darajada qabul qilganiga bog‘liq.
Biroq elektron tijoratda mijozlar, ayniqsa bevosita muloqotni afzal ko‘radiganlar bilan jonli insoniy aloqalar yetishmaydi. Xaridorlar onlayn tranzaksiyalar xavfsizligidan ham xavotirlanadi va odatda o‘zlariga avvaldan tanish chakana sotuvchilarga sodiq qoladi.
Ijtimoiy oqibatlar
- Raqamli makon yer yuzining istalgan nuqtasidagi har qanday odamga istalgan tovarni topish va sotib olish imkonini berishi chegaralarni yo‘qotadi, hududlar orasidagi farqlarni kamaytiradi, milliy o‘ziga xoslikni susaytiradi, odamlarni bir-biridan ajratadigan barcha to‘siqlarni — til, din, irq bilan bog‘liq chegaralar, xurofotlar yoki xalqlar o‘rtasidagi adovatni — asta-sekin yemiradi.
- Taxmin qilish mumkinki, keyingi avlod xarid qilishni real makondagi biror joyga borish zarurati deb qabul qilmay qo‘yadi. Savdo markazlarining huvillab qolishi, bozor va do‘konlarga shoshiladigan shahar aholisi sonining kamayishi, shuningdek, transport infratuzilmasiga tushadigan yukning kamayishi — kiber-savdoning muhim oqibatlaridan bo‘lib, ular shahar muhitini o‘zgartiradi.
Elektron tijorat turlari
Elektron tijorat bir nechta umumqabul qilingan toifalarga bo‘linadi. Odatda bunday tasnif iste’molchilarning maqsadli guruhiga qarab amalga oshiriladi.
Elektron tijoratni davlat tomonidan tartibga solish
1997-yilda AQSH prezidenti Klinton «Global elektron tijorat asoslari» hujjatini imzoladi. 1999-yilda AQSHda Elektron tranzaksiyalar to‘g‘risidagi namunaviy qonun (Uniform Electronic Transactions Act, UETA) va Elektron imzo to‘g‘risidagi qonun (E-Sign Act) qabul qilindi. Ular shartnomadagi elektron raqamli imzoni oddiy yozma imzoga tenglashtirdi. Elektron imzo mavjud bo‘lganda shartnomaning yozma shakliga rioya qilingan deb hisoblandi. Bundan avvalroq, 1995-yilda elektron raqamli imzo to‘g‘risidagi qonunni birinchi bo‘lib qabul qilgan AQSH shtati Yuta..
Yevropa Ittifoqida 2000-yilda Elektron tijorat to‘g‘risidagi direktiva qabul qilindi. Keyinchalik u va Elektron imzolar to‘g‘risidagi direktiva YI ichida elektron tijoratning huquqiy asosini shakllantirishga qaratilgan qo‘shimcha hujjatlar bilan to‘ldirildi.
UNCITRAL 1985-yildayoq elektron qaydlarning huquqiy ahamiyati bo‘yicha tavsiyalar chiqargan. Keyinchalik UNCITRALning elektron savdo va elektron imzo haqidagi namunaviy qonunlari paydo bo‘lgan.
Rossiya huquqida internet-savdo «tovarlarni masofadan turib sotish» tushunchasiga kiradi. U Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksining 492-moddasi, «Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida»gi qonunning 26.1-moddasi (2300-I-son, 7-fevral 1992-yil) va Rossiya Federatsiyasi hukumatining 27.09.2007-yildagi 612-son qarori bilan tasdiqlangan Tovarlarni masofadan sotish qoidalari orqali tartibga solinadi. Bir qator tovarlarni (alkogol va tamaki mahsulotlari, qimmatbaho metallar va toshlar, ulardan tayyorlangan buyumlar va boshqalarni) masofadan turib chakana sotish taqiqlangan.
Hozirgi vaqtda elektron savdoni kollizion-huquqiy tartibga solish bo‘yicha yagona yondashuv ishlab chiqilmagan. Rossiya fuqarolik huquqida elektron tijoratga tatbiq etiladigan asosiy kollizion qoida Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksining 1210-moddasida belgilangan: shartnoma taraflari tanlagan huquq qo‘llanadi. Agar taraflar qo‘llanadigan huquqni tanlamagan bo‘lsa, shartnoma tuzilgan vaqtda shartnoma mazmuni uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega majburiyatni bajaruvchi tarafning yashash joyi yoki asosiy faoliyat yuritish joyi joylashgan mamlakat huquqi qo‘llanadi (Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksining 1211-moddasi). Internet orqali Rossiya iste’molchilariga mo‘ljallangan faoliyatni amalga oshirayotgan javobgarning Rossiya hududida jismoniy joylashuvi yoki mol-mulki bo‘lmasligi iste’molchilarga o‘z huquqlarini Rossiya sudlarida himoya qilish imkoniyati shaklida qo‘shimcha kafolatlar berilishini taqozo etadi. 2015-yilda Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik protsessual kodeksining 402-moddasi 3-qismi 2-bandiga kiritilgan «Rossiya Federatsiyasi hududida joylashgan iste’molchilarning e’tiborini jalb etishga qaratilgan reklamani internet axborot-telekommunikatsiya tarmog‘ida tarqatish» haqidagi qo‘shimcha ishning Rossiya sudiga taalluqliligi uchun asos bo‘ldi. Natijada javobgarning Rossiyada boshqaruv organi, filiali, vakolatxonasi yoki mol-mulki borligini tasdiqlovchi dalillar yo‘qligi sabab da’vo arizalarini qaytarish holatlari kamaydi.
Adabiyotlar
- Yurasov A. V. Elektron tijorat asoslari. — Moskva: Goryachaya liniya — Telekom, 2008. — 480 b. — 2000 nusxa — ISBN 978-5-9912-0013-4.
- Semyuel Gringard. Buyumlar interneti: kelajak allaqachon shu yerda = The Internet of Things. — Moskva: Alpina Pablisher, 2016. — 188 b. — ISBN 978-5-9614-5853-4.
- Kanev V. S., Shevtsova Yu. V. Elektron tijorat va telekommunikatsiyalarda operatsion xatarlarni modellashtirish va boshqarish asoslari. — Moskva: Goryachaya liniya — Telekom, 2015. — 278 b. — 500 nusxa — ISBN 978-5-9912-0495-8.