Kompilyator nima

Kompilyator — dasturlash tilida yozilgan matnni mashina kodlari to‘plamiga o‘giradigan dastur.

Asosiy vazifalari va terminologiya

Kompilyatsiya — quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladigan dasturni yig‘ish jarayoni:

  1. translyatsiya qilish: bir yoki bir nechta dastlabki yuqori darajali dasturlash tillarida va/yoki assembler tilida yozilgan barcha dastur modullarini quyi darajali tilga, ya’ni mashina kodiga yaqin bo‘lgan tilga (absolyut kod, obyekt moduli, ba’zan esa assembler tiliga) yoki bevosita mashina tiliga yoxud boshqa ikkilik kodli quyi darajali buyruqlar tiliga o‘girib, ularga teng kuchli dastur modullarini yaratish;
  2. keyinchalik bajariladigan mashina dasturini yig‘ish, jumladan, statik kutubxonalardan import qilinadigan barcha funksiyalar kodini dasturga kiritish va/yoki dastur chaqiradigan funksiyalar joylashgan dinamik kutubxonalarni yuklash uchun operatsion tizimga so‘rov yuborish kodini yaratish.

Agar kompilyator mashina tilida bajariladigan dastur yaratsa, bu dastur bevosita fizik dasturlanuvchi qurilmada (masalan, kompyuterda) bajariladi. Boshqa hollarda esa bajariladigan mashina dasturi tegishli virtual mashinada bajariladi.

Kompilyatorning kirish ma’lumotlari quyidagilardan iborat:

  1. translyatsiya bosqichida: dastlabki kod — algoritm yoki dasturning muayyan sohaga yo‘naltirilgan dasturlash tilidagi tavsifi;
  2. bog‘lash bosqichida: translyatsiya bosqichida yaratilgan dastur modullarining obyekt kodi fayllari, shuningdek, statik kutubxonalarning obyekt kodi fayllari va ishlatiladigan dinamik kutubxonalar haqidagi ma’lumotlar.

Kompilyatorning chiqish natijasi — algoritmning mashinaga yo‘naltirilgan tildagi ekvivalent ifodasi (obyekt kodi, bayt-kod).

Kompilyatsiya qilish — mashina dasturini quyidagi jarayonlar orqali yig‘ish:

  1. muayyan sohaga yo‘naltirilgan tildan mashinaga yo‘naltirilgan tilga translyatsiya qilish;
  2. translyatsiya bosqichida yaratilgan obyekt modullaridan — dastur kodining mashinaga yo‘naltirilgan qismlarini o‘z ichiga olgan modullardan — bajariladigan mashinaga yo‘naltirilgan dasturni bog‘lab yig‘ish.

Ko‘pincha yuqori darajali tillar kompilyatorlari faqat dastlabki kodni translyatsiya qiladi, bog‘lashni esa tashqi bog‘lovchi dasturga topshiradi. Bunday bog‘lovchi mustaqil dastur bo‘lib, kompilyator tomonidan tashqi kichik dastur sifatida chaqiriladi. Shu sabab ko‘pchilik kompilyatorni translyatorning bir turi deb hisoblaydi, biroq bu noto‘g‘ri...

Kompilyator turlari

Bundan tashqari, barcha kompilyatorlarni shartli ravishda ikki guruhga ajratish mumkin:

  • Muayyan dasturlash tillari uchun kompilyatorlar. (Misollar: GCC, gnat, clang, xcode, gfortran.)
  • Dasturlarni yig‘ish tizimi sifatidagi kompilyatorlar. Masalan, UNIX va Linux tizimlarida keng tarqalgan Makefile tizimi va Windows tizimlarida keng qo‘llaniladigan cmake. Bunday tizimlarning (masalan, Makefile’ning) ishlashi ko‘pincha o‘ziga o‘rnatilgan, interpretatsiya qilinadigan kirish tili orqali boshqariladi. Dasturni kompilyatsiya qilish tartibi aynan shu tilda belgilanadi.

Kompilyatsiya turlari

Kompilyatsiyaning quyidagi turlari mavjud:

  • Paketli. Bir topshiriq doirasida bir nechta dastlabki modulni kompilyatsiya qilish.
  • Satrlab. Tilning har bir yakunlangan grammatik konstruksiyasi uchun mashina kodi yaratiladi va keyin bajariladi. Tashqi ko‘rinishidan interpretatsiyaga o‘xshaydi, ammo ishlash mexanizmi boshqacha.
  • Shartli. Translyatsiya bosqichidagi natija kompilyator direktivalari orqali translyatsiya qilinayotgan dastlabki matnda ko‘rsatilgan shartlarga bog‘liq bo‘ladi. (Bunga C tili va undan kelib chiqqan tillar preprotsessorining ishlashi yaqqol misoldir.) Masalan, ma’lum bir konstanta qiymatiga qarab translyator dastlabki kodning belgilangan qismini translyatsiya qiladi yoki o‘tkazib yuboradi (e’tiborsiz qoldiradi).

Kompilyatorning tuzilishi

Kompilyatsiya jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat:

  1. Dasturni translyatsiya qilish — dastlabki dasturning barcha yoki faqat o‘zgartirilgan modullarini translyatsiya qilish.
  2. Bog‘lash — mashinaga yo‘naltirilgan dasturni yig‘ish.

Kompilyatorning tuzilishi quyidagicha amalga oshirilishi mumkin:

  1. Translyator ham, bog‘lovchi ham bajariladigan dasturlar sifatida to‘liq kompilyator tarkibiga kirishi mumkin.
  2. Kompilyator kompilyatsiya qilinayotgan dasturni faqat translyatsiya qiladi, bog‘lash esa kompilyator chaqiradigan alohida bog‘lovchi dastur yordamida bajariladi. Zamonaviy kompilyatorlarning deyarli barchasi shu sxema asosida qurilgan.
  3. Turli dasturlash tillari translyatorlari va bog‘lovchi dasturlarni o‘z ichiga oladigan dasturlar to‘plami.

Eng dastlabki kompilyatorlar birinchi sxema asosida qurilgan; zamonaviy kompilyatorlar uchun esa bunday tuzilish xos emas.

Ikkinchi sxema asosida barcha yuqori darajali dasturlash tillari kompilyatorlari qurilgan. Bunday kompilyator faqat translyatsiyani o‘zi bajaradi, keyin esa tashqi kichik dastur sifatida bog‘lovchini chaqiradi va u mashinaga yo‘naltirilgan dasturni yig‘adi. Bu tuzilma kompilyatorga tegishli dasturlash tilining translyatori rejimida ham oson ishlash imkonini beradi. Shu sabab kompilyatorni ba’zan translyatorning bir turi deb hisoblashadi, lekin bu, albatta, noto‘g‘ri: bunday zamonaviy kompilyatorlar bog‘lashni tashqi bog‘lovchi yordamida bo‘lsa ham bajaradi, translyator esa hech qachon tashqi bog‘lovchini o‘zi chaqirmaydi. Ayni paytda shu xususiyat bir dasturlash tili kompilyatoriga bog‘lash bosqichida boshqa dasturlash tilida yozilib, tegishli translyator yoki kompilyator tomonidan oldindan translyatsiya qilingan funksiyalarni dasturga qo‘shish imkonini beradi. Masalan, C/C++ dasturiga Pascal yoki Fortran tilida yozilgan funksiyalarni kiritish mumkin. Aksincha, C/C++ tilida yozilgan funksiyalarni ham mos ravishda Pascal yoki Fortran dasturiga qo‘shish mumkin. Bu imkoniyat zamonaviy kompilyatorlarning ko‘pchiligi protsedura (funksiya) chaqiruvlari kodini boshqa dasturlash tillarining chaqiruv kelishuvlariga muvofiq yaratishni qo‘llab-quvvatlagani tufayli mavjud. Masalan, zamonaviy Pascal kompilyatorlari Pascal tilining o‘z standartidagi protsedura va funksiya chaqiruvlaridan tashqari, C/C++ tilidagi kelishuvlarga muvofiq chaqiruvlarni ham tashkil eta oladi. (Masalan, Pascal tilida yozilgan protsedura yoki funksiya mashina kodi darajasida kirish parametrlarini C/C++ qoidalariga muvofiq qabul qilishi uchun, ushbu Pascal protsedurasi yoki funksiyasining e’lonida quyidagi kalit so‘z bo‘lishi kerak: cdecl.)

Nihoyat, uchinchi sxemada kompilyatorlar turli dasturlash tillarining translyatorlari va bog‘lovchi dasturlarini birlashtiradigan yaxlit tizim sifatida quriladi. Bunday kompilyator translyator rejimida ishlay oladigan istalgan muayyan yuqori darajali til kompilyatoridan ham translyator sifatida foydalanishi mumkin. Tabiiyki, u dastlabki kodining turli qismlari turli dasturlash tillarida yozilgan dasturni kompilyatsiya qila oladi. Ko‘pincha bunday kompilyatorlar muayyan buyruqlar tilining o‘rnatilgan interpretatori orqali boshqariladi. Bunday kompilyatorlarning yorqin misoli — barcha UNIX tizimlarida (jumladan Linux’da) mavjud make.

Dasturni translyatsiya qilish kompilyatsiyaning ajralmas qismi bo‘lib, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

  1. Leksik tahlil. Ushbu bosqichda dastlabki fayldagi belgilar ketma-ketligi leksemalar ketma-ketligiga aylantiriladi.
  2. Sintaktik (grammatik) tahlil. Leksemalar ketma-ketligi tahlil daraxtiga aylantiriladi.
  3. Semantik tahlil. Bu bosqichda tahlil daraxtining semantikasi (ma’nosi) aniqlanadi. Masalan, identifikatorlar ularning e’lonlari va ma’lumot turlariga bog‘lanadi, moslik tekshiriladi, ifodalarning turlari aniqlanadi va hokazo. Odatda natija «oraliq tasvir/kod» deb ataladi; u to‘ldirilgan tahlil daraxti, yangi daraxt, buyruqlarning abstrakt to‘plami yoki keyingi ishlov berish uchun qulay boshqa shaklda bo‘lishi mumkin.
  4. Optimallashtirish. Ortiqcha konstruksiyalar olib tashlanib, kodning mazmuni saqlangan holda soddalashtiriladi. Optimallashtirish turli daraja va bosqichlarda, masalan, oraliq kod yoki yakuniy mashina kodi ustida bajarilishi mumkin.
  5. Kod generatsiyasi. Oraliq tasvirdan mo‘ljallangan mashinaga yo‘naltirilgan tilda kod yaratiladi.

Kod generatsiyasi

Mashina kodini yaratish

Kompilyatorlarning aksariyati dasturni muayyan yuqori darajali dasturlash tilidan mashina kodiga o‘giradi. Bu kodni bevosita fizik protsessor bajarishi mumkin. Odatda kod muayyan operatsion tizim muhitida ishlashga ham mo‘ljallanadi, chunki uning imkoniyatlaridan (tizim chaqiruvlari, funksiyalar kutubxonalaridan) foydalanadi. Mashinaga yo‘naltirilgan dastur kompilyatsiya qilinadigan (yig‘iladigan) dasturiy-apparat vositalar majmuasi arxitekturasi maqsadli mashina deb ataladi.

Kompilyatsiya natijasi — bajariladigan dastur moduli — imkon qadar eng yuqori unumdorlikka ega bo‘ladi. Biroq u muayyan operatsion tizim (yoki uning oilasi, kichik oilasi) va protsessorga (protsessorlar oilasiga) bog‘langan bo‘ladi hamda boshqa tizimlarda ishlamaydi.

Har bir maqsadli mashina (IBM, Apple, Sun, Elbrus va hokazo) hamda unda ishlaydigan har bir operatsion tizim yoki operatsion tizimlar oilasi uchun alohida kompilyator yozish talab etiladi. Shuningdek, kross-kompilyatorlar ham mavjud. Ular bir mashina va bir operatsion tizim muhitida boshqa maqsadli mashina va/yoki boshqa operatsion tizim muhitida bajarishga mo‘ljallangan kodni yaratish imkonini beradi. Bundan tashqari, kompilyatorlar bir protsessorlar oilasidagi turli modellar uchun kodni optimallashtirishi mumkin (ushbu modellarga xos xususiyatlar yoki buyruqlar to‘plami kengaytmalarini qo‘llab-quvvatlash orqali). Masalan, Pentium oilasi protsessorlari uchun kompilyatsiya qilingan kod buyruqlarni parallellashtirish xususiyatlarini hisobga olishi va ularga xos MMX, SSE kabi kengaytmalardan foydalanishi mumkin.

Ba’zi kompilyatorlar yuqori darajali tildagi dasturni bevosita mashina kodiga emas, balki assembler tiliga o‘giradi. (Masalan, PureBasic BASIC kodini FASM assembleriga translyatsiya qiladi.) Bu kod generatsiyasi uchun mas’ul kompilyator qismini soddalashtirish va uning ko‘chiriluvchanligini oshirish maqsadida amalga oshiriladi (yakuniy kodni yaratish va uni kerakli maqsadli platformaga moslash vazifasi assemblerga yuklanadi) yoki dasturchiga kompilyatsiya natijasini nazorat qilish va tuzatish (jumladan, qo‘lda optimallashtirish) imkonini beradi.

Bayt-kod yaratish

Kompilyatorning natijasi maxsus ishlab chiqilgan quyi darajali ikkilik kodli buyruqlar tilidagi, virtual mashinada bajariladigan dastur bo‘lishi mumkin. Bunday til psevdokod yoki bayt-kod deb ataladi. Odatda u biror kompyuterning mashina kodi emas va unda yozilgan dasturlar tegishli virtual mashina mavjud bo‘lgan turli arxitekturalarda bajarilishi mumkin. Biroq ayrim hollarda ma’lum tilning psevdokodini bevosita bajaradigan apparat platformalari ham yaratiladi. Masalan, Java tilining psevdokodi Java bayt-kodi deb ataladi va Java Virtual Machine muhitida bajariladi. Uni bevosita bajarish uchun picoJava protsessori spetsifikatsiyasi yaratilgan. .NET Framework platformasida psevdokod Common Intermediate Language (CIL), bajarilish muhiti esa Common Language Runtime (CLR) deb nomlanadi.

Interpretatsiya qilinadigan yuqori darajali tillarning ayrim realizatsiyalari (masalan, Perl) bajarilishni optimallashtirish uchun bayt-koddan foydalanadi: sintaktik tahlil va dastur matnini bayt-kodga aylantirish kabi ko‘p resurs talab qiladigan bosqichlar yuklash vaqtida bir marta bajariladi; so‘ng hosil bo‘lgan kodni qayta kompilyatsiya qilmasdan ko‘p marta ishlatish mumkin.

Dinamik kompilyatsiya

Bayt-kodni interpretatsiya qilish zarurligi sababli, u bir xil vazifani bajaradigan mashina kodidan ancha sekin ishlaydi. Biroq bayt-kod ko‘chiriluvchanroq: u operatsion tizim va protsessor modeliga bog‘liq emas. Bayt-kod bajarilishini tezlashtirish uchun dinamik kompilyatsiya qo‘llanadi: bunda virtual mashina psevdokodni birinchi marta bajarilishidan bevosita oldin mashina kodiga translyatsiya qiladi (keyingi murojaatlarda esa avval kompilyatsiya qilingan variant bajariladi).

Dinamik kompilyatsiyaning eng keng tarqalgan turi — JIT. Uning boshqa bir turi — inkremental kompilyatsiya[ingl.].

CIL kodi ham JIT-kompilyator tomonidan maqsadli mashina kodiga kompilyatsiya qilinadi, .NET Framework kutubxonalari esa oldindan kompilyatsiya qilinadi.

Bayt-kodni mashina kodiga translyatsiya qilish

Yuqorida qayd etilganidek, bayt-kodni maxsus translyator yordamida mashina kodiga o‘girish dinamik kompilyatsiyaning ajralmas bosqichidir. Biroq bayt-kod translyatsiyasidan bayt-koddagi dasturni unga teng kuchli mashina tilidagi dasturga oddiy aylantirish uchun ham foydalanish mumkin. Oldindan kompilyatsiya qilingan bayt-kod ham mashina kodiga o‘girilishi mumkin. Shuningdek, bayt-kodni mashina kodiga translyatsiya qilishni bayt-kod kompilyatori bayt-kod kompilyatsiyasidan darhol keyin bajarishi mumkin. So‘nggi holatda deyarli har doim bayt-kod translyatsiyasi bayt-kod kompilyatori chaqiradigan tashqi translyator orqali amalga oshiriladi.

Dekompilyatsiya

Teskari vazifani bajaradigan, ya’ni dasturni quyi darajali tildan yuqori darajali tilga o‘giradigan dasturlar ham mavjud. Bu jarayon dekompilyatsiya, bunday dasturlar esa dekompilyatorlar deb ataladi. Biroq kompilyatsiya axborot yo‘qotilishi bilan kechadigan jarayon bo‘lgani uchun, masalan, C++ tilidagi dastlabki kodni umumiy holda aniq tiklashning imkoni yo‘q. Bayt-kodli dasturlarni dekompilyatsiya qilish samaraliroq: masalan, Flash uchun ancha ishonchli dekompilyator mavjud. Dekompilyatsiyaning bir turi — mashina kodini assembler tilidagi kodga dizassemblerlash bo‘lib, u deyarli har doim muvaffaqiyatli bajariladi (bunda o‘z-o‘zini o‘zgartiruvchi kod yoki kod va ma’lumotlar aniq ajratilmagan kod murakkablik tug‘dirishi mumkin). Buning sababi mashina buyruqlari kodlari bilan assembler buyruqlari o‘rtasida amalda deyarli bir qiymatli o‘zaro moslik mavjudligidir.

Alohida kompilyatsiya

Alohida kompilyatsiya (ingl. separate compilation) — dastur qismlarini alohida translyatsiya qilib, keyin ularni bog‘lovchi dastur yordamida yagona yuklanadigan modulga birlashtirishdir.

Tarixan kompilyatorning nomida aks etgan o‘ziga xos jihati (ingl. compile — bir joyga to‘plash, birlashtirish) shundan iborat ediki, u ham translyatsiyani, ham bog‘lashni bajarar, shu bilan birga kompilyator bevosita mashina kodini ham yaratishi mumkin edi. Biroq keyinchalik dasturlar murakkablashib va hajmi ortib borgani (qayta kompilyatsiya qilishga ketadigan vaqt ham uzaygani) sababli, dasturlarni qismlarga ajratish hamda kutubxonalarni alohida kompilyatsiya qilish imkoniyati zarur bo‘ldi. Dastur translyatsiyasi jarayonida kompilyatorning o‘zi yoki u chaqiradigan translyator obyekt modulini yaratadi. Unda qo‘shimcha ma’lumotlar bo‘lib, keyinchalik qismlarni bajariladigan modulga bog‘lash jarayonida dastur qismlari o‘rtasidagi havolalarni bog‘lash va aniqlash uchun ishlatiladi. Alohida kompilyatsiya dastlabki kodning turli qismlarini turli dasturlash tillarida yozish imkonini ham beradi.

Alohida kompilyatsiyaning paydo bo‘lishi va bog‘lashning mustaqil bosqichga ajratilishi kompilyatorlar yaratilganidan ancha keyin sodir bo‘lgan. Shu bois «kompilyator» atamasi o‘rnida ba’zan «translyator» so‘zi uning sinonimi sifatida ishlatiladi: eski adabiyotlarda yoki dasturni mashina kodiga o‘girish qobiliyatini ta’kidlash uchun. Aksincha, ko‘plab fayllardan bir butun dastur yig‘ish qobiliyatini ta’kidlash uchun «kompilyator» so‘zi qo‘llanadi. Biroq bu ma’nolarda «kompilyator» va «translyator» atamalarini bir-birining o‘rnida ishlatish noto‘g‘ri. Kompilyator dasturni mustaqil translyatsiya qilib, bog‘lashni chaqiriladigan tashqi bog‘lovchiga topshirsa ham, uni translyator turi deb hisoblab bo‘lmaydi: translyator faqat dastlabki dasturni translyatsiya qiladi. Ayniqsa, barcha UNIX tizimlarida mavjud make kabi tizim yordamchi kompilyatorlarini translyator deb bo‘lmaydi.

Aslida make yordamchi dasturi alohida kompilyatsiya juda muvaffaqiyatli amalga oshirilganiga yorqin misoldir. make yordamchi dasturining ishlashi u interpretatsiya qiladigan, makefile deb ataluvchi kirish tilida yozilgan ssenariy orqali boshqariladi. Ushbu ssenariy dastur ishga tushirilayotganda ko‘rsatiladigan kirish matn faylida saqlanadi. Yordamchi dasturning o‘zi na translyatsiya, na bog‘lashni bajaradi: amalda make berilgan ssenariyga muvofiq dasturning kompilyatsiyasini tashkil etuvchi jarayon boshqaruvchisi vazifasini bajaradi. Jumladan, maqsadli dasturni kompilyatsiya qilish davomida make dastlabki dasturning turli qismlarini obyekt kodiga o‘giruvchi dasturlash tili translyatorlarini chaqiradi; shundan keyin yakuniy bajariladigan dastur yoki kutubxona modulini yig‘uvchi bog‘lovchi ishga tushiriladi. Bunda dasturning alohida dastlabki matn fayllari ko‘rinishidagi qismlari bitta yoki turli dasturlash tillarida yozilgan bo‘lishi mumkin. Dastur qayta kompilyatsiya qilinganda esa faqat o‘zgartirilgan dastlabki kod fayllari translyatsiya qilinadi. Natijada dasturni qayta kompilyatsiya qilish vaqti sezilarli darajada (ba’zan o‘n baravargacha) qisqaradi.

Tarix

Kompyuterlar rivojlanishining dastlabki davrida ilk kompilyatorlar (translyatorlar) «dasturlovchi dasturlar» deb atalgan. Chunki o‘sha paytda faqat mashina kodi dastur deb hisoblangan, «dasturlovchi dastur» esa inson yozgan matnni mashina kodiga aylantirib, ya’ni elektron hisoblash mashinasini dasturlash imkonini bergan).

Adabiyotlar

Havolalar