| Muhandislik | |
| Dasturiy ta’minot muhandisligi | |
|---|---|
| Dasturiy ta’minot muhandisligi (Software Engineering) | |
| Yo‘nalish | Dasturlash |
| Shakllanish davri | 1968-yil |
| Tadqiqot markazlari | AQSH va Yevropada |
Dasturiy ta’minot muhandisligi (ingl. software engineering) — dasturiy ta’minotni ishlab chiqish, ishlatish va qo‘llab-quvvatlashda dasturiy ta’minotga tizimli, izchil va o‘lchanadigan yondashuvni qo‘llash; ya’ni muhandislik tamoyillarini dasturiy ta’minotga tatbiq etish (ISO/IEC/IEEE 24765:2017).
Atama va tarix
Bu atama 1968-yilda NATOning dasturiy ta’minot muhandisligi bo‘yicha konferensiyasida paydo bo‘lgan va o‘sha davrda yuz bergan «dasturiy ta’minot inqirozi»ga yechim topish izlanishlarini rag‘batlantirishga qaratilgan edi. Shu tariqa yangi kasb — dasturiy ta’minot muhandisi (ingl. software engineer) sifatida shakllandi va dasturiy ta’minotni kompleks tarzda yaratishga — uning sifatini oshirish, foydalanish imkoniyatini kengaytirish, qo‘llab-quvvatlashni osonlashtirish hamda ishlab chiqishni tezlashtirishga qaratilgan tadqiqot sohasi vujudga keldi.[manba 1214 kundan beri ko‘rsatilmagan]
1940-yillarning boshida ilk kompyuterlar yaratildi. Ularda bajariladigan buyruqlar to‘plamlari mashinaning o‘ziga o‘rnatilgan edi. Qulaylik uchun «saqlanadigan dastur arxitekturasi» (fon Neyman arxitekturasi) alohida tushuncha sifatida ajratildi. Natijada hisoblash jarayonlarini optimallashtirish masalalarini hal etish maqsadida «apparat ta’minoti» va «dasturiy ta’minot» bir-biridan farqlana boshlandi.[manba 1214 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Tarixdagi asosiy bosqichlar quyidagilar bo‘lgan[manba 1214 kundan beri ko‘rsatilmagan]:
- 1950-yillar — dastlabki dasturlash tillari (Fortran, Algol va Kobol).
- 1968 — E. Deykstra «Go To operatori zararli deb hisoblanadi» nomli muhim maqolani e’lon qildi; uning inglizcha sarlavhasi — «Go To Statement Considered Harmful».
- 1967-yil — obyektga yo‘naltirilgan dasturlash paradigmasi tushunchasining paydo bo‘lishi — Simula tili (keyinchalik — Smalltalk, Objective-C va C++).
- 1969-yil — apparat vositalarini boshqarish uchun «operatsion tizim» deb atalgan tizimli dasturiy ta’minot yaratildi; u Unix.
- 1972 — D. Parnas dasturlashdagi muhim modullilik va axborotni yashirish tushunchalarini joriy etdi. Bu dasturchilarga tobora murakkablashib borayotgan dasturiy tizimlar bilan ishlashda yordam berdi.
- 1970-yillar — dastlabki mikrokompyuterlar foydalanuvchilarga o‘z dasturlarini yozish imkonini berdi.
- 1980-yillar — dasturiy ta’minotning hayotiy sikli tushunchasi dasturiy ta’minotni markazlashtirilgan holda ishlab chiqish uchun ma’lum darajadagi umumiy kelishuv sifatida shakllandi.
Ochiq kodli dasturiy ta’minot 1990-yillarning boshlarida paydo bo‘lib, dasturlarni markazlashmagan usulda ishlab chiqishga yo‘l ochdi.[manba 1214 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Kasb

Professional dasturiy ta’minot muhandislarini litsenziyalash va sertifikatlashga oid huquqiy talablar dunyo mamlakatlarida turlicha. Buyuk Britaniyada Britaniya kompyuter jamiyati (ingl. British Computer Society) dasturiy ta’minot muhandislariga litsenziyalar beradi. Jamiyat a’zolari, shuningdek, «sertifikatlangan muhandis» (C.Eng) maqomini olishlari mumkin. Kanadaning ayrim hududlarida, masalan, Alberta, Ontario va Kvebekda dasturiy ta’minot muhandislari «professional muhandis» (P.Eng) yoki «axborot tizimlari mutaxassisi» (ISP) maqomiga ham ega bo‘lishlari mumkin. Biroq mazkur ixtisosliklar uchun bunday maqomni olishning umumiy qonuniy majburiyati mavjud emas.[manba 1214 kundan beri ko‘rsatilmagan]
2004-yilda AQSHning Mehnat statistikasi byurosi AQSHda ishlayotgan 760 840 nafar dasturiy ta’minot muhandisini qayd etdi[manba 1214 kundan beri ko‘rsatilmagan]. O‘sha davrda AQSHda boshqa aralash muhandislik mutaxassisliklarida taxminan 1,4 mln nafar amaliyotchi mutaxassis faoliyat yuritgan.[manba 1214 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Ko‘plab dasturiy ta’minot muhandislari doimiy xodim yoki pudratchi sifatida ishlaydi. Ular korxonalarda, davlat muassasalarida (fuqarolik yoki harbiy), shuningdek, notijorat tashkilotlarda faoliyat yuritadi. Ayrim muhandislar frilanser sifatida ishlaydi. Ba’zi tashkilotlarda dasturiy ta’minotni ishlab chiqish jarayonidagi har bir vazifa uchun alohida mutaxassis mavjud. Boshqalarida esa bir vaqtning o‘zida ko‘plab yoki barcha vazifalarni bajaradigan dasturiy ta’minot muhandisi talab etiladi. Yirik loyihalarda mutaxassislar faqat bitta vazifaga ixtisoslashishi mumkin. Kichik loyihalarda esa bir kishi bir nechta yoki barcha vazifani bir vaqtning o‘zida bajarishi mumkin.[manba 1214 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Ixtisosliklar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: sanoat sohasida — tahlilchilar, dasturiy ta’minot arxitektorlari, dastur ishlab chiquvchilar, testlovchilar, texnik qo‘llab-quvvatlash mutaxassislari, oraliq tahlilchilar, menejerlar; akademik sohada — o‘qituvchilar va tadqiqotchilar.[manba 1214 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Dasturiy ta’minot muhandislari va dasturchilarning aksariyati haftasiga 40 soat ishlaydi. Dasturiy ta’minot muhandislarining taxminan 15 foizi va dasturchilarning 11 foizi haftasiga 50 soatdan ortiq ishlagan (2008-yil ma’lumotlariga ko‘ra). Bu kasblarda jarohatlanish holatlari kam uchraydi. Biroq kompyuter oldida uzoq vaqt o‘tirishni talab qiladigan boshqa kasblardagi kabi, ushbu mutaxassislarda ko‘zning charchashi, bel og‘rig‘i, shuningdek, qo‘l va bilak kasalliklari, jumladan, karpal tunnel sindromi.[manba 1214 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Sertifikatlash
Dasturiy ta’minot muhandisligi instituti xavfsizlik, jarayonlarni optimallashtirish va dasturiy ta’minot arxitekturasi kabi aniq yo‘nalishlarda sertifikatlashni taklif etadi. Apple, IBM, Microsoft va boshqa kompaniyalar o‘z sertifikatlash imtihonlarini moliyalashtiradi[aniqlashtirish kerak]. Axborot texnologiyalari bo‘yicha ko‘plab sertifikatlash dasturlari muayyan texnologiyalarga qaratilgan bo‘lib, ularni ushbu texnologiyalarni yetkazib beruvchilar boshqaradi. Bunday dasturlar shu texnologiyalardan foydalanadigan mutaxassislar ishga olinadigan lavozimlar talablarini inobatga olgan holda tuzilgan.[manba 1214 kundan beri ko‘rsatilmagan]
«Dasturiy ta’minotni ishlab chiqish bo‘yicha umumiy ko‘nikmalar»ni sertifikatlash imkoniyatlari turli kasbiy hamjamiyatlar orqali taqdim etiladi. 2006-yilda IEEE dasturiy ta’minot sohasidagi 575 nafardan ortiq mutaxassisga «Certified Software Development Professional» (CSDP — sertifikatlangan dasturiy ta’minot ishlab chiqish mutaxassisi) sertifikatini berdi. 2008-yilda tashkilot «Certified Software Development Associate» (CSDA — dasturiy ta’minotni ishlab chiqish bo‘yicha sertifikatlangan boshlang‘ich mutaxassis) nomli boshlang‘ich daraja sertifikatini joriy qildi. ACM 1980-yillarning boshida kasbiy sertifikatlash dasturiga ega edi, biroq qiziqish yetishmagani sababli dastur to‘xtatildi. ACM 1990-yillarning oxirida professional dasturiy ta’minot muhandislarini sertifikatlash imkoniyatini ham ko‘rib chiqdi, ammo oxir-oqibat bunday sertifikatlash dasturiy ta’minotni ishlab chiqishning professional amaliy faoliyatiga mos kelmaydi, degan xulosaga keldi.[manba 1214 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Britaniya kompyuter jamiyati faqat to‘liq huquqli a’zolar (MBCS) olishi mumkin bo‘lgan, qonuniy tan olingan «Chartered IT Professional» (CITP — diplomli axborot texnologiyalari mutaxassisi) kasbiy sertifikatini ishlab chiqdi. Dasturiy ta’minot muhandislari Muhandislik va texnologiya instituti (ingl. Institution of Engineering and Technology) a’zosi bo‘lishi va tegishli ravishda diplomli muhandis maqomini olishi mumkin. Kanadada Kanada axborotni qayta ishlash jamiyati (Canadian Information Processing Society)[ingl.] ham qonuniy tan olingan «Information Systems Professional» (ISP — axborot tizimlari mutaxassisi) kasbiy sertifikatini ishlab chiqdi. Kanadaning Ontario provinsiyasida Kanada muhandislik ta’limini akkreditatsiyalash kengashi (CEAB) akkreditatsiyasidan o‘tgan ta’lim dasturini tugatgan, Kasbiy amaliyot imtihoni (PPE)ni muvaffaqiyatli topshirgan va dasturiy ta’minot muhandisi sifatida kamida 48 oy ish tajribasiga ega bo‘lgan mutaxassislar Ontario professional muhandislari tashkiloti (PEO) orqali litsenziya olish va professional muhandis (P.Eng) bo‘lish huquqiga ega.[manba 1214 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Ta’lim
Dasturiy ta’minot muhandisi bo‘lish uchun dasturlash bo‘yicha bilimga ega bo‘lish zarur. 2004-yilda IEEE Kompyuter jamiyati SWEBOK hujjatini e’lon qildi. U ISO/IEC 19759:2004 standarti sifatida nashr etilgan bo‘lib, tashkilot fikricha to‘rt yillik tajribaga ega diplomli dasturiy ta’minot muhandisi egallashi kerak bo‘lgan bilimlar majmuasini tavsiflaydi. Ko‘pchilik bu kasbga oliy ta’lim yoki kasb-hunar ta’limini olgach kirib keladi. Dasturiy ta’minot muhandisligi bo‘yicha xalqaro bakalavr darajasiga mo‘ljallangan namunaviy o‘quv dasturi CCSE[ingl.], tomonidan ishlab chiqilgan va 2004-yilda yangilangan. Qator universitetlarda dasturiy ta’minot muhandislarini tayyorlash dasturlari mavjud. 2010-yil holatiga ko‘ra, AQSHda kunduzgi ta’limning 244 ta dasturi, 70 ta onlayn kurs, mutaxassislar uchun 230 ta dastur, ushbu soha olimlari uchun 41 ta dastur hamda sertifikat beruvchi 69 ta dastur mavjud edi. [manba 1214 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Rossiya oliy ta’lim muassasalarida 09.03.04 «Dasturiy ta’minot muhandisligi» alohida ta’lim yo‘nalishi sifatida mavjud.[manba 1214 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Adabiyotlar
- Sommervill I. Dasturiy ta’minot muhandisligi. — Vilyams nashriyoti, 2002. — 624 bet. ISBN 5-8459-0330-0
- Universitetlarda dasturiy ta’minot muhandisligi va informatika fanlarini o‘qitish bo‘yicha tavsiyalar / Ingliz tilidan N. I. Boyko, M. E. Zverinseva va boshqalar tarjimasi. — Axborot texnologiyalari internet-universiteti, 2007. — 472 bet. ISBN 978-5-9556-0105-9
- GOST R ISO/IEC 12207-2010. Axborot texnologiyalari. Tizimlar va dasturiy ta’minot muhandisligi. Dasturiy vositalarning hayotiy sikli jarayonlari.
- Batovrin V. K. Tizimlar va dasturiy ta’minot muhandisligi bo‘yicha izohli lug‘at. — Moskva: DMK Press, 2012. — 280 bet. ISBN 978-5-94074-818-2
- Bruks F. Afsonaviy odam-oy yoki dasturiy tizimlar qanday yaratiladi = Afsonaviy odam-oy: dasturiy ta’minot muhandisligi haqida esselar (The Mythical Man-Month: Essays on Software Engineering). — Simvol-Plyus, 2010. — 304 bet — («Professional» turkumi). — 1500 nusxa — ISBN 5-93286-005-7.
- Yordan E. Kamikadze yo‘li. Dasturiy ta’minot ishlab chiquvchisi umidsiz loyihada qanday omon qolishi mumkin. — Moskva: Lori, 2012. — 290 bet. ISBN 978-5-85582-227-3
- Matsyashek L. A., Liong B. L. O‘quv misoli asosida amaliy dasturiy ta’minot muhandisligi / Ingliz tilidan A. M. Yepaneshnikov, V. A. Yepaneshnikov tarjimasi. — Binom. Bilimlar laboratoriyasi nashriyoti, 2012. — 956 bet. ISBN 978-5-94774-488-0
Havolalar
- O‘quv dasturlari bo‘yicha tavsiyalar (Curricula Recommendations) (ingl.) — ACM/IEEEning informatika sohasidagi o‘quv dasturlari bo‘yicha tavsiyalari to‘plami
- Hisoblash fanlari o‘quv dasturlari 2005: umumiy hisobot (ingl.) — ACM/AIS/IEEE-CSning informatika sohasidagi o‘quv dasturlari bo‘yicha 2005-yilgi tavsiyalari
- Dasturiy ta’minot muhandisligi bakalavriati o‘quv dasturlari bo‘yicha ko‘rsatmalar, 2014-yilgi nashr (ingl.) — ACM/AIS/IEEE-CSning dasturiy ta’minot muhandisligi bo‘yicha o‘quv dasturlariga oid 2014-yilgi tavsiyalari
- Dasturiy ta’minot muhandisligi bilimlari majmuasi bo‘yicha qo‘llanma (Guide to the Software Engineering Body of Knowledge) (ingl.) — dasturiy ta’minot muhandisligi bo‘yicha bilimlar majmuasi
- Dasturiy ta’minot muhandisligi bo‘yicha ikki yillik ta’limdan keyingi o‘qishga o‘tish dasturi uchun ko‘rsatmalar (Guidelines for Associate-Degree Transfer Curriculum in Software Engineering) — ACMning ikki yillik kollej ta’limi qo‘mitasi va IEEE Kompyuter jamiyati hamda ACMning dasturiy ta’minot muhandisligi bo‘yicha qo‘shma ishchi guruhi tomonidan
- Kompyuter dasturiy ta’minoti muhandislari (Computer Software Engineers) — AQSH Mehnat statistikasi byurosi
- Talabalar uchun dasturiy ta’minot muhandisligi loyihalari bo‘yicha qo‘llanma (A Student’s Guide to Software Engineering Projects) — dasturiy ta’minot muhandisligi loyihalari bo‘yicha kurslarda o‘qiyotgan talabalar uchun bepul onlayn qo‘llanma
- Ochiq tizimlar muhandisligi va dasturiy ta’minotni ishlab chiqish hayotiy sikli modeli (The Open Systems Engineering and Software Development Life Cycle Framework) OpenSDLC.org — Creative Commons litsenziyasi asosidagi integratsiyalashgan dasturiy ta’minotni ishlab chiqish hayotiy sikli (SDLC) modeli