Elektron imzo (EI), elektron raqamli imzo (ERI), raqamli imzo (RI) — bu belgilar va parollar majmui bo‘lib, ular elektron hujjatning (imzolovchi haqiqiy shaxs yoki, masalan, kriptovalyuta tizimidagi akkaunt bo‘lishidan qat’i nazar) haqiqiyligini tasdiqlash imkonini beradi. Imzo kriptografik usullar yordamida ham muallifga, ham hujjatning o‘ziga bog‘lanadi va uni oddiy nusxa ko‘chirish orqali qalbakilashtirib bo‘lmaydi.
ERI — axborotni yopiq imzo kaliti yordamida kriptografik o‘zgartirish natijasida hosil qilingan elektron hujjat rekviziti. U imzo yaratilganidan buyon elektron hujjatdagi axborot o‘zgarmaganini (yaxlitlik), imzo imzo kaliti sertifikati egasiga tegishli ekanini (mualliflik) tekshirishga imkon beradi va tekshiruv muvaffaqiyatli yakunlansa, elektron hujjat imzolanganini tasdiqlaydi (imzolash faktini inkor eta olmaslik).
Asosiy tamoyillar
Hozir keng qo‘llanilayotgan elektron imzo texnologiyasi ochiq kalitli asimmetrik shifrlashga asoslanadi va quyidagi tamoyillarga tayanadi:
- Juda katta ikkita sonni (ochiq va yopiq kalitni) shunday hosil qilish mumkinki, ochiq kalitni bilgan holda yopiq kalitni maqbul vaqt ichida hisoblab topib bo‘lmaydi. Kalitlarni yaratish mexanizmi aniq belgilangan va hammaga ma’lum. Har bir ochiq kalitga muayyan yopiq kalit mos keladi. Masalan, Ivan Ivanov o‘z ochiq kalitini e’lon qilsa, unga mos yopiq kalit faqat unda borligiga ishonish mumkin.
- Xabarni ochiq kalit bilan shunday shifrlaydigan ishonchli usullar mavjudki, uni faqat yopiq kalit yordamida shifrdan chiqarish mumkin. Shifrlash mexanizmi hammaga ma’lum.
- Agar elektron hujjatni ochiq kalit yordamida shifrdan chiqarish mumkin bo‘lsa, u noyob yopiq kalit bilan shifrlanganiga ishonish mumkin. Hujjat Ivan Ivanovning ochiq kaliti yordamida shifrdan chiqarilsa, bu uning muallifligini tasdiqlaydi: mazkur hujjatni faqat Ivanov shifrlashi mumkin, chunki yopiq kalitning yagona egasi o‘shadir.
Biroq butun hujjatni shifrlash noqulay bo‘lardi. Shu sababli uning faqat xeshi — matematik o‘zgartirishlar orqali hujjatga mustahkam bog‘langan va uni aniqlaydigan kichik hajmli ma’lumot shifrlanadi. Xeshlash mexanizmi aniq belgilangan va hammaga ma’lum. Aynan shifrlangan xesh elektron imzo hisoblanadi.
Kelib chiqish tarixi
1976-yilda Uitfild Diffi va Martin Xellman birinchi bo‘lib «elektron raqamli imzo» tushunchasini ilgari surgan, garchi ular ERI sxemalari mavjud bo‘lishi mumkinligini faqat taxmin qilishgan bo‘lsa ham.
1977-yilda Ronald Rivest, Adi Shamir va Leonard Adleman kriptografik RSA algoritmini ishlab chiqishdi. Undan qo‘shimcha o‘zgartirishlarsiz sodda raqamli imzolar yaratishda foydalanish mumkin.
RSA algoritmidan ko‘p o‘tmay boshqa ERI algoritmlari, jumladan, Rabinning raqamli imzo algoritmi, Merkle va boshqa algoritmlar ishlab chiqildi.
1984-yilda Shafi Goldvasser, Silvio Mikali va Ronald Rivest birinchi bo‘lib raqamli imzo algoritmlariga qo‘yiladigan xavfsizlik talablarini qat’iy belgilashdi. Ular ERI algoritmlariga hujum modellarini tavsiflab, ushbu talablarga mos GMR sxemasini ham taklif etishdi (Goldvasser — Mikali kriptotizimi).
Algoritmlar
Raqamli imzoni yaratishning bir necha sxemasi mavjud:
- Asos: simmetrik shifrlash algoritmlari. Ushbu sxemada tizimda har ikki tomon ishonadigan uchinchi shaxs — hakam bo‘lishi ko‘zda tutiladi. Hujjatni maxfiy kalit bilan shifrlash va hakamga topshirishning o‘zi uni tasdiqlash hisoblanadi.
- Asos: asimmetrik shifrlash algoritmlari. Hozirda bunday EI sxemalari eng keng tarqalgan va amalda ko‘p qo‘llanadi.
Bundan tashqari, raqamli imzolarning boshqa turlari (guruhli imzo, inkor etib bo‘lmaydigan imzo, ishonchli imzo) ham mavjud bo‘lib, ular yuqoridagi sxemalarning o‘zgartirilgan ko‘rinishlaridir. Ularning paydo bo‘lishi EI yordamida hal qilinadigan vazifalarning xilma-xilligi bilan bog‘liq.
Xesh-funksiyalardan foydalanish
Imzolanadigan hujjatlarning hajmi turlicha (odatda ancha katta) bo‘lgani uchun EI sxemalarida ko‘pincha hujjatning o‘ziga emas, balki uning xeshiga imzo qo‘yiladi. Xeshni hisoblash uchun kriptografik xesh-funksiyalar ishlatiladi, bu imzoni tekshirishda hujjatdagi o‘zgarishlarni aniqlashni kafolatlaydi. Xesh-funksiyalar EI algoritmining tarkibiy qismi emas, shuning uchun sxemada istalgan ishonchli xesh-funksiyadan foydalanish mumkin.
Xesh-funksiyalardan foydalanish quyidagi afzalliklarni beradi:
- Hisoblash murakkabligi. Raqamli hujjat xeshining hajmi odatda asl hujjatnikidan ko‘p marta kichik bo‘ladi, xeshni hisoblash algoritmlari esa EI algoritmlaridan tezroq ishlaydi. Shu sababli hujjat xeshini hosil qilish va uni imzolash butun hujjatni imzolashdan ancha tezroq bajariladi.
- Moslik. Aksariyat algoritmlar ma’lumotlarning bit satrlari bilan ishlaydi, ayrimlari esa boshqa ifodalardan foydalanadi. Xesh-funksiya ixtiyoriy kirish matnini kerakli formatga o‘tkazish uchun qo‘llanishi mumkin.
- Yaxlitlik. Xesh-funksiya ishlatilmasa, ayrim sxemalarda katta elektron hujjatni EI qo‘llash uchun yetarlicha kichik bloklarga ajratishga to‘g‘ri keladi. Tekshiruv vaqtida barcha bloklar olingani va ularning tartibi to‘g‘ri ekanini aniqlab bo‘lmaydi.
Elektron imzoda xesh-funksiyadan foydalanish majburiy emas; funksiyaning o‘zi EI algoritmiga kirmaydi. Shu bois istalgan xesh-funksiyadan foydalanish yoki undan umuman foydalanmaslik mumkin.
EI dastlabki tizimlarining ko‘pchiligida maxfiy ma’lumotga asoslangan funksiyalar ishlatilgan. Ular vazifasiga ko‘ra bir tomonlama funksiyalarga yaqin. Bunday tizimlar ochiq kalitdan foydalanishga asoslangan hujumlarga (quyiga qarang) zaif: ixtiyoriy raqamli imzoni tanlab, unga tekshirish algoritmini qo‘llash orqali asl matnni olish mumkin. Buning oldini olish uchun raqamli imzo bilan birga xesh-funksiya ishlatiladi, ya’ni imzo hujjatning o‘ziga emas, uning xeshiga nisbatan hisoblanadi. Bunda tekshiruv natijasida faqat asl matnning xeshi olinadi. Demak, qo‘llangan xesh-funksiya kriptografik jihatdan barqaror bo‘lsa, asl matnni hisoblash yo‘li bilan tiklash juda qiyinlashadi va bunday hujum imkonsiz bo‘ladi.
Simmetrik sxema
Simmetrik EI sxemalari asimmetrik sxemalarga qaraganda kamroq tarqalgan. Chunki raqamli imzo tushunchasi paydo bo‘lgach, o‘sha davrda ma’lum simmetrik shifrlarga asoslangan samarali imzolash algoritmlarini yaratishning imkoni bo‘lmagan. Simmetrik raqamli imzo sxemasi imkoniyatiga birinchi bo‘lib EI tushunchasi asoschilari Diffi va Xellman e’tibor qaratib, blokli shifr. yordamida bir bitni imzolash algoritmi tavsifini e’lon qilishgan. Asimmetrik raqamli imzo sxemalari hisoblash jihatidan murakkab masalalarga asoslanadi. Bunday masalalarning murakkabligi hali isbotlanmagani sababli, bu sxemalar yaqin kelajakda ryukzak masalasiga asoslangan sxema kabi buziladimi-yo‘qmi, oldindan aytish qiyin. Kriptografik barqarorlikni oshirish uchun kalit uzunligini ham oshirish kerak bo‘ladi. Bu asimmetrik sxemalarni amalga oshiruvchi dasturlarni qayta yozishni, ayrim hollarda esa uskunalarni qayta loyihalashni talab qiladi. Simmetrik sxemalar yaxshi o‘rganilgan blokli shifrlarga asoslanadi.
Shu sababli simmetrik sxemalar quyidagi afzalliklarga ega:
- Simmetrik EI sxemalarining barqarorligi ularda qo‘llaniladigan blokli shifrlarning barqarorligiga bog‘liq. Bunday shifrlarning ishonchliligi ham yaxshi o‘rganilgan.
- Agar shifrning barqarorligi yetarli bo‘lmasa, uni amalga oshirishga juda oz o‘zgartirish kiritib, yanada barqaror shifr bilan almashtirish mumkin.
Biroq simmetrik EI sxemalarining bir qator kamchiliklari ham bor:
- Uzatiladigan axborotning har bir bitini alohida imzolash kerak bo‘ladi, bu imzo hajmini sezilarli oshiradi. Imzo xabardan yuz baravargacha katta bo‘lishi mumkin.
- Imzolash uchun yaratilgan kalitlardan faqat bir marta foydalanish mumkin, chunki imzolashdan keyin maxfiy kalitning yarmi oshkor bo‘ladi.
Ushbu kamchiliklar tufayli Diffi — Xellmanning simmetrik ERI sxemasi qo‘llanmaydi. Uning o‘rniga Berezin va Doroshkevich ishlab chiqqan, birdaniga bir necha bitdan iborat guruhni imzolashga asoslangan o‘zgartirilgan sxema ishlatiladi. Bu imzo hajmini kamaytiradi, ammo hisoblashlar miqdorini oshiradi. Kalitlarning «bir martalik» bo‘lishi muammosini hal qilish uchun asosiy kalitdan alohida kalitlar hosil qilinadi.
Asimmetrik sxema

Asimmetrik EI sxemalari ochiq kalitli kriptotizimlarga kiradi.
Biroq asimmetrik shifrlash algoritmlaridan farqli ravishda (ularda shifrlash ochiq kalit, shifrdan chiqarish esa yopiq kalit yordamida amalga oshiriladi va faqat maxfiy kalitni biladigan oluvchi xabarni o‘qiy oladi), asimmetrik raqamli imzo sxemalarida imzolash yopiq kalit, imzoni tekshirish esa ochiq kalit yordamida bajariladi (istalgan oluvchi shifrdan chiqarishi va imzoni tekshirishi mumkin).
Umumiy qabul qilingan raqamli imzo sxemasi uchta jarayonni o‘z ichiga oladi:
- Yaratiladigan narsa — kalitlar juftligi. Kalit yaratish algoritmi mumkin bo‘lgan yopiq kalitlar to‘plamidan yopiq kalitni teng ehtimollik bilan tanlaydi va unga mos ochiq kalitni hisoblaydi.
- Imzoni yaratish. Berilgan elektron hujjat uchun yopiq kalit yordamida imzo hisoblanadi.
- Imzoni tekshirish (verifikatsiya). Hujjat va imzo ma’lumotlari asosida ochiq kalit yordamida imzoning haqiqiyligi aniqlanadi.
Raqamli imzodan foydalanish mazmunli bo‘lishi uchun ikkita shart bajarilishi kerak:
- Imzo aynan uni yaratishda ishlatilgan yopiq kalitga mos ochiq kalit bilan tekshirilishi kerak.
- Yopiq kalitga ega bo‘lmagan shaxs uchun haqiqiy raqamli imzo yaratish hisoblash jihatidan juda qiyin bo‘lishi lozim.
Elektron raqamli imzoni xabarning autentifikatsiya kodidan (MAC) farqlash kerak.
Asimmetrik algoritmlarning turlari
Yuqorida aytilganidek, EIdan foydalanish mazmunli bo‘lishi uchun yopiq kalitni bilmasdan haqiqiy imzoni hisoblash hisoblash jihatidan murakkab jarayon bo‘lishi zarur.
Barcha asimmetrik raqamli imzo algoritmlarida bu talabni ta’minlash quyidagi hisoblash masalalariga asoslanadi:
- Masala: diskret logarifmni hisoblash masalasi (EGSA)
- Masala: faktorlash masalasi, ya’ni sonni tub ko‘paytuvchilarga ajratish (RSA)
Hisoblashlar ikki xil yo‘l bilan ham bajarilishi mumkin: elliptik egri chiziqlar matematik apparati asosida (GOST R 34.10-2012, ECDSA) yoki Galua maydonlari asosida (GOST R 34.10-94, DSA). Hozirgi vaqtda[qachon?] diskret logarifmni hisoblash va faktorlashning eng tez algoritmlari subeksponensial hisoblanadi. Ushbu masalalarning NP-to‘liq masalalar sinfiga kirishi isbotlanmagan.
EI algoritmlari oddiy raqamli imzolar va hujjatni tiklash imkonini beradigan raqamli imzolarga bo‘linadi. Hujjatni tiklashga imkon beruvchi raqamli imzoni tekshirishda hujjatning asosiy matni avtomatik tiklanadi, uni imzoga biriktirish shart emas. Oddiy raqamli imzolarda esa hujjatni imzoga biriktirish talab qilinadi. Hujjat xeshini imzolaydigan barcha algoritmlar oddiy EI turiga kirishi ravshan. RSA esa, xususan, hujjatni tiklash imkonini beradigan EI algoritmlariga kiradi.
Elektron imzo sxemalari bir martalik va ko‘p martalik bo‘lishi mumkin. Bir martalik sxemalarda imzo haqiqiyligi tekshirilgandan keyin kalitlarni almashtirish zarur, ko‘p martalik sxemalarda esa bu talab qilinmaydi.
Shuningdek, EI algoritmlari deterministik va ehtimollik algoritmlariga bo‘linadi. Deterministik EI bir xil kirish ma’lumotlari uchun bir xil imzo hosil qiladi. Ehtimollik algoritmlarini amalga oshirish murakkabroq, chunki ular ishonchli entropiya manbaini talab etadi. Biroq bir xil kirish ma’lumotlari uchun turli imzolar hosil bo‘lishi mumkin, bu esa kriptografik barqarorlikni oshiradi. Hozirda ko‘plab deterministik sxemalar ehtimollik sxemalariga aylantirilgan.
Ma’lumotlarni oqim tarzida uzatish kabi ayrim vaziyatlarda EI algoritmlari juda sekin ishlashi mumkin. Bunday hollarda tezkor raqamli imzo qo‘llanadi. Imzolash tezligi modulli hisoblashlar soni kamroq bo‘lgan algoritmlar va hisoblashning mutlaqo boshqa usullariga o‘tish orqali oshiriladi.
EI algoritmlari ro‘yxati
Asimmetrik sxemalar:
- FDH (Full Domain Hash), ehtimollik sxemasi RSA-PSS (Probabilistic Signature Scheme), PKCS#1 va algoritmga asoslangan boshqa sxemalar: RSA
- El-Gamal sxemasi
- Amerikaning elektron raqamli imzo standartlari: DSA, ECDSA (elliptik egri chiziqlar apparatiga asoslangan DSA)
- Rossiyaning elektron raqamli imzo standartlari: GOST R 34.10-94 (hozirda amal qilmaydi), GOST R 34.10-2001 (31-dekabr 2017-yildan keyin foydalanish tavsiya etilmaydi), GOST R 34.10-2012 (elliptik egri chiziq nuqtalari guruhida diskret logarifmni hisoblash murakkabligiga asoslangan)
- Yevroosiyo ittifoqi: GOST 34.310-2004 Rossiyaning GOST R 34.10-2001
- Ukrainaning elektron raqamli imzo standarti DSTU 4145-2002
- Belarusning elektron raqamli imzo standarti STB 1176.2-99 (hozirda amal qilmaydi), STB 34.101.45-2013
- Shnorr sxemasi
- Paye sxemasi
- Puensheval — Stern imzo algoritmi (Pointcheval-Stern signature algorithm)
- Rabinning ehtimollik imzo sxemasi
- Sxema: BLS (Boneh–Lynn–Shacham)
- Sxema: DLR (Donna–Lynn–Rivest)
- Sxema: GMR (Goldwasser–Micali–Rivest)
Asimmetrik sxemalar asosida turli talablarga javob beradigan raqamli imzo modifikatsiyalari yaratilgan:
- Guruhli raqamli imzo
- Inkor etib bo‘lmaydigan raqamli imzo
- «Ko‘r» raqamli imzo va adolatli «ko‘r» imzo
- Maxfiy raqamli imzo.
- Qalbakilashtirilganini isbotlash mumkin bo‘lgan raqamli imzo
- Ishonchli raqamli imzo
- Bir martalik raqamli imzo.
Imzolarni qalbakilashtirish
Imzolarni qalbakilashtirish imkoniyatlarini tahlil qilish — kriptotahlilning vazifasi. Imzo yoki imzolangan hujjatni qalbakilashtirishga urinishni kriptotahlilchilar «hujum» deb ataydilar.
Hujum modellari va ularning mumkin bo‘lgan natijalari
Goldvasser, Mikali va Rivest o‘z ishida hozir ham dolzarb bo‘lgan quyidagi hujum modellarini tavsiflagan:
- Ochiq kalitdan foydalanib hujum qilish. Kriptotahlilchida faqat ochiq kalit bo‘ladi.
- Ma’lum xabarlarga asoslangan hujum. Hujumchida o‘ziga ma’lum, ammo o‘zi tanlamagan elektron hujjatlar to‘plamining haqiqiy imzolari bo‘ladi.
- Tanlangan xabarlarga asoslangan moslashuvchan hujum. Kriptotahlilchi o‘zi tanlagan elektron hujjatlarning imzolarini olishi mumkin.
Ushbu ishda hujumlarning mumkin bo‘lgan natijalari ham tasniflangan:
- Raqamli imzoni to‘liq buzish. Yopiq kalitni qo‘lga kiritish, bu algoritm to‘liq buzilganini anglatadi.
- Raqamli imzoni universal qalbakilashtirish. Har qanday elektron hujjat imzosini qalbakilashtirish imkonini beruvchi, imzolash algoritmiga o‘xshash algoritmni topish.
- Raqamli imzoni tanlab qalbakilashtirish. Kriptotahlilchi tanlagan hujjatlar uchun imzo qalbakilashtirish imkoniyati.
- Raqamli imzoni ekzistensial qalbakilashtirish. Kriptotahlilchi tanlamagan biror hujjat uchun haqiqiy imzo hosil qilish imkoniyati.
Eng «xavfli» hujum tanlangan xabarlarga asoslangan moslashuvchan hujum ekanligi ravshan. Shu bois EI algoritmlarining kriptografik barqarorligi tahlil qilinganda, alohida shartlar bo‘lmasa, aynan shu hujumni ko‘rib chiqish lozim.
Zamonaviy EI algoritmlari xatosiz amalga oshirilgan bo‘lsa, ular asoslangan masalalarning hisoblash murakkabligi tufayli yopiq kalitni qo‘lga kiritish deyarli imkonsizdir. Kriptotahlilchining birinchi va ikkinchi turdagi kolliziyalarni (to‘qnashuvlarni) izlash ehtimoli ancha yuqori. Birinchi turdagi kolliziya ekzistensial qalbakilashtirishga, ikkinchi turdagisi esa tanlab qalbakilashtirishga mos keladi. Xesh-funksiyalar qo‘llanilishini hisobga olsak, imzolash algoritmi uchun kolliziya topish xesh-funksiyaning o‘zidan kolliziya topishga tengdir.
Hujjatni qalbakilashtirish (birinchi turdagi kolliziya)
Buzg‘unchi berilgan imzoga mos keladigan hujjatni tanlab topishga urinishi mumkin. Biroq aksariyat hollarda bunday hujjat bittagina bo‘lishi mumkin. Buning sabablari quyidagilar:
- hujjat mazmunli matndan iborat bo‘ladi;
- hujjat matni belgilangan shaklda rasmiylashtiriladi;
- hujjatlar kamdan-kam hollarda txt fayli shaklida, ko‘pincha DOC yoki HTML formatida yaratiladi.
Agar soxta baytlar ketma-ketligining xeshi asl hujjat xeshi bilan to‘qnashsa ham, quyidagi uch shart bajarilishi kerak:
- tasodifiy baytlar ketma-ketligi murakkab tuzilgan fayl formatiga;
- mos kelishi; matn muharriri tasodifiy baytlar orasidan o‘qigan ma’lumot belgilangan shaklda rasmiylashtirilgan matnni hosil qilishi;
- matn mazmunli, savodli va hujjat mavzusiga mos bo‘lishi.
Shunga qaramay, ko‘plab tuzilmali ma’lumotlar to‘plamlarida foydalanuvchiga ko‘rinadigan hujjat shaklini o‘zgartirmasdan ayrim xizmat maydonlariga ixtiyoriy ma’lumot kiritish mumkin. Hujjatlarni qalbakilashtiruvchi buzg‘unchilar aynan bundan foydalanadilar. Hatto ayrim imzo formatlari matnning yaxlitligini himoya qiladi, ammo xizmat maydonlarini himoya qilmaydi.
Bunday hodisaning ehtimoli ham nihoyatda kichik. Amalda bu ishonchsiz xesh-funksiyalarda ham sodir bo‘lmaydi, deb hisoblash mumkin, chunki hujjatlar odatda katta — kilobaytlar hajmida bo‘ladi.
Bir xil imzoli ikkita hujjatni olish (ikkinchi turdagi kolliziya)
Ikkinchi turdagi hujum ehtimoli ancha yuqori. Bunda buzg‘unchi bir xil imzoga ega ikkita hujjat tayyorlaydi va kerakli vaqtda birini ikkinchisi bilan almashtiradi. Ishonchli xesh-funksiya qo‘llanilganda bunday hujum ham hisoblash jihatidan murakkab bo‘lishi lozim. Biroq muayyan xeshlash yoki imzolash algoritmlaridagi zaifliklar yoxud ularni amalga oshirishdagi xatolar sabab bu tahdidlar ro‘yobga chiqishi mumkin. Xususan, shu yo‘l bilan SSL sertifikatlari va xeshlash algoritmiga MD5.
Ijtimoiy muhandislik hujumlari
Ijtimoiy muhandislik hujumlari raqamli imzo algoritmlarini buzishga emas, balki ochiq va yopiq kalitlar bilan manipulyatsiya qilishga qaratiladi.
- Yopiq kalitni o‘g‘irlagan buzg‘unchi kalit egasi nomidan istalgan hujjatni imzolashi mumkin.
- Buzg‘unchi aldov yo‘li bilan kalit egasiga biror hujjatni imzolattirishi mumkin. Masalan, quyidagi mexanizmdan foydalanadi: protokol — «ko‘r imzo».
- Buzg‘unchi kalit egasining ochiq kalitini o‘z kalitiga almashtirib, o‘zini shu shaxs deb ko‘rsatishi mumkin. Kalit almashish protokollaridan foydalanish va yopiq kalitni ruxsatsiz kirishdan himoyalash ijtimoiy muhandislik hujumlari xavfini kamaytiradi.
Kalitlarni boshqarish
Ochiq kalitlarni boshqarish
Butun ochiq kalitli kriptografiyaning, shu jumladan EI tizimlarining muhim muammolaridan biri ochiq kalitlarni boshqarishdir. Ochiq kalit istalgan foydalanuvchiga mavjud bo‘lgani sababli uning haqiqatan ham tegishli egasiga qarashli ekanini tekshirish mexanizmi zarur. Har bir foydalanuvchi boshqa istalgan foydalanuvchining haqiqiy ochiq kalitidan foydalana olishini ta’minlash, kalitlarni buzg‘unchi almashtirib qo‘yishidan himoyalash, shuningdek, kalit oshkor bo‘lib qolganida (komprometatsiya).
uni bekor qilishni tashkil etish kerak. Kalitlarni almashtirib qo‘yishdan himoya qilish masalasi sertifikatlar yordamida hal etiladi. Sertifikat o‘zida ko‘rsatilgan kalit egasi va uning ochiq kaliti haqidagi ma’lumotlarni ishonchli shaxsning imzosi bilan tasdiqlash imkonini beradi. Sertifikat tizimlari ikki turda bo‘ladi: markazlashgan va markazlashmagan. Markazlashmagan tizimlarda har bir foydalanuvchi o‘zi tanigan va ishongan kishilarning sertifikatlarini o‘zaro imzolashi orqali ishonch tarmog‘i shakllantiriladi. Markazlashgan sertifikat tizimlarida esa ishonchli tashkilotlar qo‘llab-quvvatlaydigan sertifikatlashtirish markazlari qo‘llanadi.
Sertifikatlashtirish markazi yopiq kalit va o‘z sertifikatini yaratadi, yakuniy foydalanuvchilarga sertifikatlar beradi hamda ularning haqiqiyligini o‘z raqamli imzosi bilan tasdiqlaydi. Markaz muddati o‘tgan va xavfsizligi buzilgan sertifikatlarni bekor qiladi, berilgan va bekor qilingan sertifikatlar bazalarini (ro‘yxatlarini) yuritadi. Sertifikatlashtirish markaziga murojaat qilib, o‘z ochiq kalitingiz sertifikatini yoki boshqa foydalanuvchining sertifikatini olishingiz, qaysi kalitlar bekor qilinganini bilishingiz mumkin.
Yopiq kalitni saqlash

Yopiq kalit raqamli imzoning butun kriptotizimidagi eng zaif tarkibiy qismdir. Foydalanuvchining yopiq kalitini o‘g‘irlagan buzg‘unchi uning nomidan istalgan elektron hujjatga haqiqiy raqamli imzo qo‘yishi mumkin. Shuning uchun yopiq kalitni saqlash usuliga alohida e’tibor berish kerak. Foydalanuvchi yopiq kalitni shaxsiy kompyuterida parol bilan himoyalangan holda saqlashi mumkin. Biroq bu usul bir qator kamchiliklarga ega: xususan, kalit xavfsizligi butunlay kompyuter xavfsizligiga bog‘liq bo‘ladi va foydalanuvchi hujjatlarni faqat shu kompyuterda imzolay oladi.
Hozirda yopiq kalitni saqlash uchun quyidagi qurilmalar mavjud:
- smart-kartalar,
- USB kalitlar,
- Touch-Memory «tabletka»lari,
- reyestr (kompyuterning himoyalangan xotirasida).
Bunday saqlash qurilmalaridan birining o‘g‘irlanishi yoki yo‘qolishini foydalanuvchi oson payqashi mumkin. Shundan so‘ng tegishli sertifikat darhol bekor qilinishi kerak yoki bekor qilinishi mumkin.
Yopiq kalitni saqlashning eng himoyalangan usuli — uni smart-kartada saqlash. Smart-kartadan foydalanish uchun foydalanuvchi nafaqat kartaning o‘ziga ega bo‘lishi, balki PIN-kodni ham kiritishi zarur, ya’ni ikki omilli autentifikatsiya amalga oshiriladi. Shundan so‘ng imzolanadigan hujjat yoki uning xeshi kartaga uzatiladi, karta protsessori xeshni imzolaydi va imzoni qaytaradi. Bunday usulda imzo yaratish vaqtida yopiq kalitdan nusxa olinmaydi, shuning uchun kalitning doim faqat bitta nusxasi mavjud bo‘ladi. Bundan tashqari, smart-kartadan axborot nusxasini olish boshqa saqlash qurilmalariga qaraganda birmuncha qiyinroq.
«Elektron imzo to‘g‘risida»gi qonunga muvofiq, yopiq kalitni saqlash uchun uning egasi o‘zi javobgar.
EIdan foydalanish
Umumiy vazifasi
EIdan elektron iqtisodiyotning quyidagi muhim yo‘nalishlarida foydalanish ko‘zda tutiladi:
- Uzatilayotgan elektron to‘lov hujjati yaxlitligini to‘liq nazorat qilish. Hujjatda tasodifiy yoki qasddan kiritilgan har qanday o‘zgarish raqamli imzoni yaroqsiz qiladi, chunki u maxsus algoritm bo‘yicha hujjatning dastlabki holatidan hisoblanadi va faqat shu holatga mos keladi.
- Hujjatni o‘zgartirish yoki qalbakilashtirishdan samarali himoya qilish. EI yaxlitlikni tekshirish paytida barcha turdagi qalbakilashtirishlar aniqlanishini kafolatlaydi. Natijada aksariyat hollarda hujjatni qalbakilashtirish ma’nosiz bo‘lib qoladi.
- Hujjat muallifligini inkor etish imkoniyatini yo‘qotish. Bu jihat shundan kelib chiqadiki, to‘g‘ri elektron imzoni qayta yaratish faqat yopiq kalitga ega bo‘lgandagina mumkin. Yopiq kalit esa faqat uning egasiga (hujjat muallifiga) ma’lum bo‘lishi kerak. Shu sababli kalit egasi o‘z imzosini, demak, hujjatni ham inkor eta olmaydi.
- Hujjat muallifligini tasdiqlovchi dalillarni shakllantirish. Yuqorida aytilganidek, to‘g‘ri elektron imzo yaratish uchun yopiq kalitni bilish zarur. Yopiq kalit faqat hujjat muallifi bo‘lgan egaga ma’lum bo‘lishi kerakligi sababli, kalit egasi hujjatdagi imzo o‘ziga tegishli ekanini aniq isbotlay oladi. Bundan tashqari, hujjatning faqat ayrim maydonlari, masalan, «muallif», «kiritilgan o‘zgarishlar», «vaqt belgisi» va hokazolar imzolanishi mumkin. Ya’ni mualliflik butun hujjatga emas, uning alohida qismlariga nisbatan isbotlanishi mumkin.
Elektron raqamli imzoning yuqorida sanab o‘tilgan xususiyatlari uni elektron iqtisodiyot hamda elektron hujjatlar va pul muomalasining quyidagi asosiy maqsadlarida qo‘llashga imkon beradi:
- Bank to‘lov tizimlarida foydalanish;
- Elektron tijorat (savdo);
- Ko‘chmas mulk obyektlari bo‘yicha bitimlarni elektron ro‘yxatdan o‘tkazish;
- Tovarlar va xizmatlarni bojxonada deklaratsiyalash (bojxona deklaratsiyalari). Davlat budjeti ijrosini nazorat qilish (mamlakat miqyosida), shuningdek, xarajatlar smetasi, budjet ajratmalari va majburiyatlari limitlarining bajarilishini nazorat qilish (soha yoki muayyan budjet tashkiloti miqyosida). Davlat buyurtmalarini boshqarish;
- Fuqarolarning davlat organlariga, shu jumladan iqtisodiy masalalarda elektron murojaat qilish tizimlarida («elektron hukumat» va «elektron fuqaro» kabi loyihalar doirasida);
- Davlat muassasalari va budjetdan tashqari jamg‘armalarga majburiy soliq (fiskal), budjet, statistika va boshqa hisobotlarni taqdim etishda;
- Korporatsiya, tarmoq yoki mamlakat ichida yuridik kuchga ega elektron hujjat aylanishini tashkil etishda;
- Turli hisob-kitob va savdo (treyding) tizimlarida, shuningdek, Forex;
- Aksiyadorlik kapitali va ulushli ishtirokni boshqarish;
- EI bitimlarning asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi, xususan, kriptovalyutalar bilan tuziladigan bitimlarda.
Rossiya
Asos: Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksi. Unga ko‘ra, malakali elektron imzo elektron hujjatni imzolagan shaxsni aniqlash uchun mo‘ljallangan va qonunda nazarda tutilgan hollarda qo‘lyozma imzoga tenglashtiriladi.
63-FZ-sonli federal qonunga ko‘ra, malakali raqamli imzo bilan elektron shakli mavjud har qanday hujjatni, ya’ni deyarli barcha hujjatlarni imzolash mumkin. Amalda tadbirkorlik subyektlari undan bir necha sohada foydalanadi:
- Federal soliq xizmati (FNS), Pensiya jamg‘armasi (PFR), Rosstat, Ijtimoiy sug‘urta jamg‘armasi (FSS) va boshqa nazorat organlariga hisobot berish.
- B2B sohasidagi korxonalar o‘rtasida elektron hujjat aylanishi — hisob-fakturalar, dalolatnomalar va shartnomalar.
- Elektron tijorat — masalan, davlat xaridlarida ishtirok etish hozir faqat raqamli shaklda amalga oshiriladi; B2B xaridlarini ham shu tarzda bajarish tezroq va qulayroq.
- Korporatsiya ichidagi hujjat aylanishi — kadrlar hujjatlari, buyruqlar va farmoyishlar.
Bundan tashqari, malakali elektron imzo (MEI) ham mavjud. U malakasiz elektron imzoning barcha belgilariga va quyidagi qo‘shimcha belgilarga ega:
1) elektron imzoni tekshirish kaliti malakali sertifikatda ko‘rsatilgan;
2) elektron imzoni yaratish va tekshirish uchun ushbu federal qonunga muvofiq belgilangan talablarga mosligi tasdiqlangan elektron imzo vositalari ishlatiladi.
(30.12.2015-yildagi 445-FZ-sonli federal qonun tahririda)
Uning yordamida FNS hujjatlarini onlayn to‘ldirish mumkin.
Malakali elektron imzo fuqarolik-huquqiy bitimlarni tuzishda, davlat va munitsipal xizmatlarni ko‘rsatishda, davlat va munitsipal funksiyalarni bajarishda hamda boshqa yuridik ahamiyatga ega harakatlarni amalga oshirishda qo‘llanadi.
Rossiyada yuridik kuchga ega elektron imzo sertifikatini tasdiqlovchi markaz beradi. Elektron hujjatlarda elektron raqamli imzodan foydalanishning huquqiy shartlari Rossiya Federatsiyasining 6-aprel 2011-yildagi 63-FZ-sonli «Elektron imzo to‘g‘risida»gi federal qonuni bilan tartibga solinadi.
Kredit tashkilotlari va kredit byurolari o‘rtasida 2005-yilda EIdan elektron hujjat aylanishida foydalanish boshlanganidan so‘ng soliq organlari va soliq to‘lovchilar o‘rtasidagi elektron hujjat aylanishi infratuzilmasi jadal rivojlandi. Rossiya Federatsiyasi Soliq va yig‘imlar vazirligining 2-aprel 2002-yildagi BG-3-32/169-sonli «Telekommunikatsiya aloqa kanallari orqali soliq deklaratsiyasini elektron shaklda taqdim etish tartibi» haqidagi buyrug‘i amal qila boshladi. U telekommunikatsiya aloqa kanallari orqali elektron soliq deklaratsiyasini taqdim etishda axborot almashishning umumiy tamoyillarini belgilaydi.
Rossiya Federatsiyasining 10-yanvar 2002-yildagi 1-FZ-sonli «Elektron raqamli imzo to‘g‘risida»gi qonunida EIdan foydalanish shartlari, davlat boshqaruvi va korporativ axborot tizimlarida uni qo‘llash xususiyatlari bayon qilingan.
EI tufayli hozir ko‘plab Rossiya kompaniyalari internetdagi elektron savdo tizimlari orqali savdo va xarid faoliyatini olib boradi, hamkorlari bilan EI bilan imzolangan zarur hujjatlarni elektron shaklda almashadi. Bu tanlov asosidagi savdo jarayonlarini ancha soddalashtirib, tezlashtiradi. 5-aprel 2013-yildagi 44-FZ-sonli «Kontrakt tizimi to‘g‘risida…»gi federal qonun talablariga ko‘ra, elektron shaklda tuziladigan davlat kontraktlari kuchaytirilgan elektron imzo bilan imzolanishi kerak.
13-iyul 2012-yildan 108-FZ-sonli federal qonunga ko‘ra «Elektron raqamli imzo to‘g‘risida»gi 1-FZ-sonli qonunning amal qilish muddatini 1-iyul 2013-yilgacha uzaytiradigan huquqiy norma rasman kuchga kirdi. Xususan, Rossiya Federatsiyasining ushbu federal qonunining 2-qismi, 20-moddasi, 6-aprel 2011-yildagi 63-FZ-sonli «Elektron imzo to‘g‘risida»gi qismida (Rossiya Federatsiyasi qonun hujjatlari to‘plami, 2011-yil, 15-son, 2036-modda) «1-iyul 2012-yildan» so‘zlarini «1-iyul 2013-yildan» so‘zlariga almashtirishga qaror qilindi.
Biroq 02.07.2013-yildagi 171-FZ-sonli federal qonun bilan 19-moddaga, ya’ni 06.04.11-yildagi 63-FZ-sonli «Elektron imzo to‘g‘risida»gi federal qonunga o‘zgartirishlar kiritildi. Unga ko‘ra, tekshirish kaliti sertifikati 1-FZ-sonli federal qonun amal qilgan davrda berilgan elektron imzo bilan imzolangan elektron hujjat malakali elektron imzo bilan imzolangan deb e’tirof etiladi. Shu bilan birga, eski sertifikatdan 31-dekabr 2013-yilgacha, shu kunni ham qo‘shib foydalanish mumkin. Demak, mazkur davrda hujjatlarni tekshirish kaliti sertifikati 1-iyul 2013-yilgacha berilgan elektron raqamli imzo bilan imzolash mumkin edi.
1-iyul 2013-yildan 10-yanvar 2002-yildagi 1-FZ-sonli federal qonun kuchini yo‘qotdi va uning o‘rnini 6-aprel 2011-yildagi «Elektron imzo to‘g‘risida»gi 63-FZ-sonli federal qonun egalladi. Natijada elektron imzoning uchta turi belgilandi:
- Oddiy elektron imzo — kodlar, parollar yoki boshqa vositalar yordamida elektron imzo muayyan shaxs tomonidan yaratilganini tasdiqlovchi imzo.
- Kuchaytirilgan malakasiz elektron imzo — quyidagi xususiyatlarga ega elektron imzo:
- elektron imzo kalitidan foydalangan holda axborotni kriptografik o‘zgartirish natijasida olinadi;
- elektron hujjatni imzolagan shaxsni aniqlashga imkon beradi;
- elektron hujjat imzolangandan keyin unga o‘zgartirish kiritilganini aniqlashga imkon beradi;
- elektron imzo vositalari yordamida yaratiladi.
- Kuchaytirilgan malakali elektron imzo — malakasiz elektron imzoning barcha belgilariga va quyidagi qo‘shimcha belgilarga ega elektron imzo:
- elektron imzoni tekshirish kaliti malakali sertifikatda ko‘rsatilgan;
- elektron imzoni yaratish va tekshirishda 63-FZ-sonli qonunga muvofiq belgilangan talablarga mosligi tasdiqlangan elektron imzo vositalari ishlatiladi.
1-yanvar 2013-yildan fuqarolarga universal elektron karta berila boshlandi. Unda kuchaytirilgan malakali elektron imzo o‘rnatilgan (kartalarni chiqarish 1-yanvar 2017-yildan to‘xtatilgan).
8-sentabr 2015-yilda Qrim federal okrugida (QFO) «Qrimtexnologiyalar» davlat unitar korxonasi negizida birinchi tasdiqlovchi markaz akkreditatsiyadan o‘tkazildi. Tegishli vakolatlar Rossiya Federatsiyasi Aloqa va ommaviy kommunikatsiyalar vazirligining 298-sonli «Tasdiqlovchi markazlarni akkreditatsiya qilish to‘g‘risida»gi 11-avgust 2015-yildagi buyrug‘i bilan tasdiqlangan.
EI etil spirti, alkogolli mahsulotlar va pivo ishlab chiqarish hajmi hamda muomalasini nazorat qiluvchi tizimda qo‘llanadi: EGAIS.
01-iyul 2021-yildan tashkilotning birinchi rahbari uchun elektron imzoni FNSdan bepul olish mumkin.
Rossiyada elektron imzolar bilan bog‘liq qonunbuzarliklar
- Rossiyadagi sertifikatlashtirish markazlari orqali elektron imzolar bilan noqonuniy harakatlar qilingani ma’lum. Tatyana Golikova raisligidagi Hisob palatasi hay’ati ayrim tasdiqlovchi markazlar tomonidan sug‘urtalangan shaxsning elektron imzosi nodavlat pensiya jamg‘armalari manfaatida noqonuniy ishlatilgani, shuningdek, fuqaroning ishtirokisiz hujjatlar rasmiylashtirilganini aniqladi. «Hisob palatasining tekshiruvi elektron imzoni himoya qilish choralari kuchaytirilganiga qaramay, yana ommaviy qonunbuzarliklarni aniqladi», — deya vaziyatga izoh berdi Nodavlat pensiya jamg‘armalari milliy assotsiatsiyasi (NAPF) prezidenti Sergey Belyakov. Uning maslahatchisi takroriy arizalarda elektron imzolarning ommaviy qalbakilashtirilishi tasdiqlovchi markaz tomonidan mijozning elektron imzosini qayta ishlatish orqali sodir etilganini ta’kidlaydi. Shunga o‘xshash usul ko‘chmas mulk bilan bog‘liq firibgarlikda ham qo‘llangan. Biroq 2019-yilda Davlat dumasi fuqarolarni elektron imzo yordamida kvartiralarini o‘g‘irlashdan himoya qilish haqidagi qonunni qabul qildi. Bu amalda ko‘chmas mulk bitimlarida elektron imzodan foydalanishni istisno qildi.
- Elektron imzo bilan manipulyatsiya qilishning yana bir usuli — mijozga tasdiqlovchi markaz ro‘yxatdan o‘tkazish bo‘limi xodimi bilan shaxsan uchrashmasdan malakali sertifikatni masofadan rasmiylashtirishni taklif etishdir. Bunda elektron imzo arizachining internet orqali sertifikatlashtirish markaziga yuborgan hujjatlari asosida masofadan beriladi. «Garant» huquqiy axborot tizimi mutaxassislarining fikricha, bunday holatlar «IT funksiyalari aynan tasdiqlovchi markaz faoliyatida uning huquqiy mohiyatidan ustun kelayotgani» tufayli yuz beradi. Natijada elektron imzodan vijdonsiz uchinchi shaxslar foydalanishi mumkin. Biroq 2017-yilda Aloqa vazirligining kuchaytirilgan malakali elektron imzo (UKMEI) berish vakolatlarini xususiy kompaniyalardan davlatga o‘tkazish haqidagi taklifi boshqa vazirlik va idoralar tomonidan qo‘llab-quvvatlanmagan.
Ukraina
Ukrainada elektron imzodan foydalanish 2003-yilda qabul qilingan qonun bilan tartibga solinadi. U elektron imzolarni qo‘llash natijasida yuzaga keladigan munosabatlarni muvofiqlashtiradi. Ukrainadagi ERI tizimi kalitlarni sertifikatlashtirish markazlariga (KSM) ruxsat beruvchi va elektron kataloglardan foydalanishni ta’minlovchi markaziy tasdiqlovchi organdan, nazorat organidan hamda yakuniy foydalanuvchilarga ERI beradigan kalitlarni sertifikatlashtirish markazlaridan iborat.
19-aprel 2007-yilda «Ukraina Pensiya jamg‘armasiga elektron shaklda hisobotlar taqdim etish tartibini tasdiqlash to‘g‘risida»gi qaror qabul qilindi. 10-aprel 2008-yilda esa Ukraina Davlat soliq ma’muriyatining (DSA) «Elektron raqamli hisobotni taqdim etish to‘g‘risida»gi 233-sonli buyrug‘i chiqarildi. Soliq xizmatlarining faol tushuntirish ishlari natijasida 2008-yilda QQS hisobotlarini elektron shaklda topshiruvchi subyektlar ulushi 43 % dan 71 % gacha oshdi.
16-iyul 2015-yildan «Qo‘shilgan qiymat solig‘i ma’murchiligini takomillashtirish munosabati bilan Ukraina Soliq kodeksiga o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘risida»gi 643-VIII-sonli qonun kuchga kirdi. 31-avgust 2015-yilda «Elektron ishonch xizmatlari to‘g‘risida»gi 2544a-sonli qonun loyihasi ro‘yxatdan o‘tkazildi.
16-iyun 2015-yilda Ukrainaning iGov.org.ua elektron davlat xizmatlari sayti ishga tushdi. Unda yo‘l harakati ro‘yxatga olish bo‘limiga taqdim etish uchun sudlanmaganlik ma’lumotnomasini buyurtma qilish, subsidiya olish uchun ariza va daromad haqida ma’lumotnoma rasmiylashtirish, shuningdek, xorijga chiqish pasporti uchun hujjatlarni to‘ldirish mumkin.
Estoniya
Asosiy maqola: e-Estoniya[ingliz tilida]
Asosiy maqola: Estoniyada elektron imzo[ingliz tilida]
2000-yildan Estoniya hukumati internetdagi elektron hujjatlar tarmog‘idan foydalanib, vazirlar mahkamasi yig‘ilishlarini qog‘ozsiz o‘tkazishga o‘tdi. Yevropa komissiyasi tanlovi natijalariga ko‘ra, davlat sektorini elektron hujjatlarga o‘tkazish loyihasi Yevropadagi eng yaxshi loyiha deb topildi. Mazkur loyiha tufayli 500 ga yaqin muassasa, jumladan barcha vazirliklar, uyezd ma’muriyatlari hamda deyarli barcha departament va inspeksiyalar elektron hujjat almashuviga qo‘shilgan.
2000-yildan Estoniyada soliq deklaratsiyalarini elektron shaklda topshirish mumkin. 2010-yilda Estoniyadagi soliq deklaratsiyalarining 92 % i internet orqali taqdim etilgan. Fuqarolar yagona portal orqali turli davlat xizmatlarini internetda olishlari mumkin.
Elektron imzo tizimi Estoniyada keng qo‘llanadi. Bu yerda ID-kartalar dasturi joriy etilgan bo‘lib, kartalar mamlakat aholisining 3/4 qismidan ko‘prog‘iga berilgan. Elektron imzo yordamida 2007-yil mart oyida mahalliy parlament — Riigikoguga saylovlar o‘tkazilgan. Ovoz berishda 400 000 kishi elektron imzodan foydalangan. Bundan tashqari, elektron imzo yordamida soliq va bojxona deklaratsiyalari, turli anketalarni mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlari va davlat idoralariga yuborish mumkin. Katta shaharlarda ID-karta yordamida bir oylik avtobus chiptasini sotib olish mumkin. Bularning barchasi Eesti.ee markaziy fuqarolik portali orqali amalga oshiriladi. Estoniya hududida vaqtincha yoki doimiy yashovchi 15 yoshdan katta barcha aholi uchun Estoniya ID-kartasi majburiydir. Bu esa, o‘z navbatida, yo‘l chiptalarini anonim sotib olish imkoniyatini buzadi.
Estoniyadagi internet segmenti Yevropa va butun dunyodagi eng rivojlangan segmentlardan biri hisoblanadi. 2019-yilda Xalqaro elektraloqa ittifoqi (XEI) ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda 1 276 521 nafar internet foydalanuvchisi bo‘lgan, bu aholining taxminan 97,9 % ini tashkil etgan. Ushbu ko‘rsatkich bo‘yicha Estoniya 1-o‘rinni aynan Yevropa Ittifoqida egallagan. Tahlil markazining o‘ninchi hisobotida — Freedom House tomonidan dunyoning 65 mamlakatidagi ochiq internet makonida insonlarning huquq va erkinliklari tahlil qilingan, hisobot 2019-yil iyunidan 2020-yil iyunigacha bo‘lgan davrni qamrab oladi. Unga ko‘ra, Estoniya internet erkinligi bo‘yicha dunyoda Islandiyadan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Axborot texnologiyalarini rivojlantirish reytingida Estoniya 24-o‘rinni dunyoning 142 mamlakati orasida egallaydi, internet ochiqligi reytingida esa yetakchi hisoblanadi. Uy va kvartira egalarining 71 % i, shuningdek Estoniyadagi barcha maktablar internetga ulanish nuqtalariga ega. Mamlakatda 1100 dan ortiq bepul Wi-Fi hududi tashkil etilgan. 2006-yilda Estoniyada WiMAX simsiz tarmoqlarini qurish boshlangan va 2013-yilga kelib ular mamlakat hududining deyarli barchasini qamrab olgan.
2009-yil yanvar holatiga ko‘ra, Estoniyada 1 000 000 nafardan ortiq ID-karta egasi (Estoniya jami aholisining 90 % i) yashagan. ID-karta Estoniyaning 15 yoshdan katta barcha fuqarolari va yashash guvohnomasi asosida mamlakatda yashovchi doimiy rezidentlarning shaxsini tasdiqlovchi hujjatdir. ID-karta orqali Estoniya aholisi shaxsini odatiy va elektron usulda tasdiqlashi, kartadan raqamli imzo qo‘yish, saylovlarda qatnashish va hatto jamoat transporti chiptalarini xarid qilishda foydalanishi mumkin.

Oktabr oyida, 2005-yilda mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlariga internet orqali saylovlar o‘tkazildi. Estoniya internet orqali ovoz berishni saylovda qatnashish usullaridan biri sifatida joriy qilgan dunyodagi birinchi mamlakat bo‘ldi. 2007-yilda esa Estoniya parlament saylovlarida fuqarolarga internet orqali ovoz berish imkonini bergan birinchi davlat bo‘ldi. 2019-yilgi parlament saylovlarida Estoniyada internet orqali rekord darajada 247 232 ovoz berilgan, bu jami ovozlarning 43,8 % ini tashkil etgan.
Elektron rezidentlik
Elektron rezidentlik (e-Residency) — dastur bo‘lib, Estoniya hukumati tomonidan 1-dekabr 2014-yilda ishga tushirilgan. U Estoniya fuqarosi bo‘lmagan shaxslarga kompaniya tashkil etish, bank xizmatlari, to‘lovlarni qayta ishlash va soliqlarni to‘lash kabi Estoniya xizmatlaridan foydalanish imkonini beradi. Dastur barcha ishtirokchilariga (e-rezidentlarga) hujjatlarni imzolash uchun foydalaniladigan smart-kartalar beradi. U joylashuvga bog‘liq bo‘lmagan sohalarda ishlaydigan tadbirkorlar, masalan, dasturchilar va yozuvchilarga mo‘ljallangan.
Estoniyaning birinchi virtual rezidenti britaniyalik jurnalist Edvard Lukas.
bo‘lgan. Virtual rezidentlik fuqarolik bilan bog‘liq emas va Estoniyaga shaxsan borish yoki u yerga ko‘chib o‘tish huquqini bermaydi. Virtual rezidentlik rezidentlarning daromadlari soliqqa tortilishiga ta’sir qilmaydi, Estoniyada daromad solig‘ini to‘lash majburiyatini yuklamaydi hamda yashash (fuqaroligi yoki tobeligi) mamlakatida daromad solig‘idan ozod qilmaydi. Virtual rezidentlik quyidagi imkoniyatlardan foydalanishga yordam beradi: kompaniyani ro‘yxatdan o‘tkazish, hujjatlarni imzolash, shifrlangan hujjatlar almashinuvi, onlayn bank xizmatlari, soliq deklaratsiyalarini topshirish va tibbiy retseptlar bilan bog‘liq tibbiy xizmatlarni boshqarish. Tegishli organlardan beriladigan smart-karta ushbu xizmatlardan foydalanish imkonini beradi. Estoniyada biznesni ro‘yxatdan o‘tkazish «onlayn to‘lov provayderlaridan foydalana olmaydigan rivojlanayotgan bozorlardagi internet tadbirkorlari» hamda Ukraina yoki Belarus kabi hukumatlari tomonidan moliyaviy cheklovlarga uchragan mamlakatlardagi startaplar uchun foydalidir.
2019-yil holatiga ko‘ra, Estoniyaning elektron rezidentlari soni 60 000 nafardan, 2020-yilda esa 65 000 nafardan oshgan va ular 10 100 dan ortiq kompaniya tashkil etishgan. Dastur faoliyatining 5 yilida Estoniya iqtisodiyotiga € 35 mln dan ortiq to‘g‘ridan-to‘g‘ri daromad, shuningdek boshqa bilvosita iqtisodiy foyda keltirgan. 2021-yilga kelib Estoniyaning elektron rezidentlari 80 000 nafardan oshib, dunyoning 170 mamlakatini qamrab olgan.
AQSH
AQSHda elektron imzodan foydalanish 2000-yilda boshlangan. Elektron imzoni tartibga solgan birinchi qonun UETA (Elektron tranzaksiyalar to‘g‘risidagi yagona qonun) bo‘lgan. Ushbu qonun yuridik shaxslar va tijorat faoliyatiga qaratilgan. U 1999-yilda ishlab chiqilib, AQSHning 48 shtati, Kolumbiya okrugi va Virjiniya orollarida qabul qilingan. 1-oktabr 2000-yilda ESIGN («Xalqaro va shtatlararo savdoda elektron imzolar to‘g‘risida»gi qonun) federal qonuni qabul qilingan. ESIGN turli shtatlar qonunchiligini muvofiqlashtiradi va jismoniy hamda yuridik shaxslar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soladi.
ESIGNda quyidagilar ko‘rsatilgan: «bunday bitim bilan bog‘liq imzo, shartnoma yoki boshqa yozuv faqat elektron shaklda bo‘lgani uchun yuridik kuchidan, haqiqiyligidan yoki sud orqali ijro ettirilish imkoniyatidan mahrum qilinishi mumkin emas». Shuning uchun amalda AQSHda sichqoncha yoki stilus bilan qo‘yilgan elektron imzo, «Qabul qilaman» tugmasini bosish qo‘lyozma imzo bilan teng huquqiy maqomga ega. ESIGNga ko‘ra, iste’molchi imzo qo‘yish niyatini ham albatta bildirishi kerak.
Kanada
Kanadada elektron imzodan foydalanish 2004-yilda kuchga kirgan PIPEDA («Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va elektron hujjatlar to‘g‘risida»gi qonun) federal qonuni bilan tartibga solinadi. Ammo Kvebekda elektron imzodan foydalanish Axborot texnologiyalarining huquqiy asosini belgilash to‘g‘risidagi qonun bilan tartibga solinadi. Bu qonunlar shaxsiy ma’lumotlardan foydalanish va ularni oshkor qilishga munosabati bilan farqlanadi. Kvebekda ham, Kanadaning boshqa hududlarida ham elektron imzo har doim qo‘lyozma imzoga to‘liq tenglashtirilmaydi, shuning uchun sudda qo‘shimcha dalillar talab qilinishi mumkin.
Adabiyotlar
- Ryabko B. Ya., Fionov A. N. Axborot texnologiyalari mutaxassislari uchun zamonaviy kriptografiya asoslari — Nauchniy mir, 2004. — 173 bet — ISBN 978-5-89176-233-6
- Alferov A. P., Zubov A. Yu., Kuzmin A. S., Cheremushkin A. V. Kriptografiya asoslari. — «Gelios ARV», 2002. — 480 bet — ISBN 5-85438-137-0.
- Nils Fergyuson, Bryus Shnayer. Amaliy kriptografiya = Practical Cryptography: Designing and Implementing Secure Cryptographic Systems. — M. : Dialektika, 2004. — 432 bet — 3000 nusxa. — ISBN 5-8459-0733-0, ISBN 0-4712-2357-3.
- B. A. Foruzan. El-Gamalning raqamli imzo sxemasi // Shifrlash kalitlarini boshqarish va tarmoq xavfsizligi / Tarjimon: A. N. Berlin. — Ma’ruzalar kursi.
- Menezes A. J., van Orshot P., Vanstoun S. A. Amaliy kriptografiya qo‘llanmasi (Handbook of Applied Cryptography) (ingliz tilida) — Boka-Raton: CRC Press, 1996. — 816 bet — (Diskret matematika va uning tatbiqlari (Discrete Mathematics and Its Applications)) — ISBN 978-0-8493-8523-0
- Mao V. Zamonaviy kriptografiya: nazariya va amaliyot / tarjima: D. A. Klyushina — M.: Vilyams, 2005. — 768 bet — ISBN 978-5-8459-0847-6
Havolalar
- Rossiya Federatsiyasining 10-yanvar 2002-yildagi 1-FZ-sonli «Elektron raqamli imzo to‘g‘risida»gi federal qonuni
- Rossiya Federatsiyasining 6-aprel 2011-yildagi 63-FZ-sonli «Elektron imzo to‘g‘risida»gi federal qonuni
- GOST R 34.10-2012. Axborot texnologiyasi. Axborotni kriptografik himoyalash. Elektron raqamli imzoni yaratish va tekshirish jarayonlari
- GOST R 34.11-2012. Axborot texnologiyasi. Axborotni kriptografik himoyalash. Xeshlash funksiyasi
- Belarus Respublikasining 28-dekabr 2009-yildagi 113-sonli «Elektron hujjat va elektron raqamli imzo to‘g‘risida»gi qonuni