Elektr maydoni zaryadlar tizimining elektr “muhit”ini (ya’ni, zaryadlar atrofidagi elektr sharoitni) tavsiflashning nafis usulidir. Zaryadlar tizimi atrofidagi fazoning istalgan nuqtasidagi elektr maydon, o‘sha nuqtaga joylashtirilsa, birlik musbat sinov zaryadi (unit positive test charge) qanday kuchni sezishini ifodalaydi. Fizikada “maydon” (field) atamasi odatda fazoning har bir nuqtasida aniqlangan va nuqtadan nuqtaga o‘zgarishi mumkin bo‘lgan kattalikni anglatadi. Elektr maydoni vektor maydon (vector field) hisoblanadi, chunki kuch vektor kattalikdir.
Quyida elektr maydoniga oid boshqa bog‘liq tushunchalarni tushuntiruvchi jadval keltirilgan:
Elektr maydonining fizik mazmuni
Statik holatda
Statik holatda elektr maydon zaryadlar tizimi atrofidagi elektr muhitni tavsiflaydi. U fazoning har bir nuqtasida aniqlanadi va nuqtadan nuqtaga o‘zgaradi.
Elektromagnit nostatik holat
Bu holatda zaryadning tezlanishli harakati (accelerated motion) c tezlik bilan tarqaladigan elektromagnit to‘lqinlarni hosil qiladi va ular boshqa zaryadga kuch ta’sirini yetkazadi. Vaqtga bog‘liq (time-dependent) magnit va elektr maydonlar energiyaning tashilishi (transport of energy) bilan bog‘liq bo‘ladi.
Elektr maydon sinov zaryadiga bog‘liq emas va zaryadlar tizimining xususiyati (characteristic) hisoblanadi. Zaryadlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir elektromagnit tabiatga ega.
Elektr maydonining chinakam fizik mazmuni biz vaqtga bog‘liq elektromagnit hodisalar bilan ishlaganimizda yanada ravshan namoyon bo‘ladi. Masalan, tezlanish bilan harakatlanayotgan, bir-biridan uzoq joylashgan ikki zaryad — q1 va q2ni olaylik. q1ning harakati q2ga ta’sirni darhol (instantaneously) yuzaga keltirmaydi. Sabab va oqibat orasida vaqt farqi (time difference) bo‘ladi. Bu vaqt kechikishi elektr maydon orqali quyidagicha izohlanadi: q1ning tezlanishli harakati elektromagnit to‘lqinlarni vujudga keltiradi. Bu to‘lqinlar c tezlik bilan tarqalib, q2 zaryadga yetib boradi va unga kuch ta’sirini ko‘rsatadi. Mana shu holat vaqt kechikishini tushuntiradi.
Elektr va magnit maydonlar faqat zaryadlarga ko‘rsatadigan ta’siri (kuch) orqali aniqlanishiga qaramay, ular faqat matematik konstruksiya emas, balki fizik “mavjudot” (physical entities) sifatida qabul qilinadi. Ularning o‘ziga xos, mustaqil dinamikasi bor, boshqacha aytganda, ular o‘z qonunlariga ko‘ra rivojlanadi (evolve). Ular energiya ham tashiydi. Shuning uchun vaqtga bog‘liq elektromagnit maydonlar manbai qisqa muddatga yoqilib (turned on momentarily), so‘ng o‘chirib qo‘yilsa ham, energiya olib yuradigan orqaga tarqaluvchi (back-propagating) elektromagnit maydonlar qoladi. “Maydon” tushunchasini ilk bor Faradey (Faraday) kiritgan va u hozir fizikaning markaziy (asosiy) tushunchalaridan biri hisoblanadi.
