Dubay haqida

Shahar
Dubay
arab. دبي‎
25°16′11″ shim. k. 55°18′34″ sharq. u.HGЯO
Mamlakat  BAA
Amir Muhammad ibn Rashid al-Maktum
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan 1833
Maydoni 1610 km²
Dengiz sathidan balandligi 5 m
Iqlim turi qurg‘oqchil
Vaqt mintaqasi UTC+4:00
Aholisi
Aholisi 3 331 420 kishi (2020)
Diniy mansublik musulmonlar-sunniylar
Aholisining atalishi dubayliklar, dubaylik
Rasmiy til arab tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +9714
dm.gov.ae (arab.)​ (ingl.)
Дубай на карте
Дубай
Dubay
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Dubay (arab. دُبَيْ‎ [du.bajj]) — Birlashgan Arab Amirliklaridagi eng yirik shahar (BAA) hamda chuqur suvli dengiz porti, shuningdek, shu nomdagi amirlikning ma’muriy markazi, BAA va butun Yaqin Sharqning eng muhim savdo hamda moliya markazidir. U Fors ko‘rfazi sohilida joylashgan. 2022-yil holatiga ko‘ra, shahar aholisi taxminan 3,6 million kishini tashkil etgan, ularning 90 % dan ortig‘i — chet eldan kelgan rezidentlar (ekspatlar).

Dubay XIX asrda baliqchilar qishlog‘i sifatida tashkil topgan. XX asr boshidan u turizm va hashamatli hayotga alohida e’tibor qaratadigan muhim mintaqaviy hamda xalqaro savdo markaziga aylandi. Neft savdosidan tushgan daromadlar shahar rivojini tezlashtirdi, biroq 2018-yilda neft qazib olishning amirlik yalpi ichki mahsulotidagi ulushi 1 % dan kam bo‘lgan. 1954—1971-yillarda shahar Buyuk Britaniya protektorati — Shartnomaviy Ummonning ma’muriy markazi bo‘lgan.

Dubayda turli xalqaro konferensiyalar, festivallar, ko‘rgazmalar va boshqa tadbirlar o‘tkaziladi. 1-oktabr 2021-yildan 31-mart 2022-yilgacha Dubayda butunjahon ko‘rgazmasi Ekspo-2020.

Tarixi

Qadimgi mangrov botqog‘i qoldiqlari Dubay yaqinida kollektor tarmoqlarini qurish vaqtida topilgan bo‘lib, ularning yoshi taxminan 7 ming yil deb baholanadi. Taxminan 5 ming yil avval qirg‘oq chizig‘i quruqlik ichkarisiga chekinib, hozirgi ko‘rinishini olgan va hudud qum bilan qoplangan. Islom tarqalishidan oldin mahalliy aholi iloh Bajirga sig‘ingan[ingl.].

Miloddan avvalgi VI asrdan boshlab shahar joylashgan hudud forslarning Ahamoniylar sulolasiga, milodiy III—VI asrlarda esa Sosoniylarga qarashli bo‘lgan. VII asrda bu yerga islom kirib kelgan va hudud Arab xalifaligi tarkibiga qo‘shilgan. VIII asrda Dubay knyazligi xalifa noibiga qarshi qo‘zg‘olonda qatnashgan. Natijada VIII asr o‘rtalaridan IX asrgacha Dubay hukmdorlari amalda mustaqil bo‘lgan. IX asr oxiriga kelib ular Abbosiylar hukmronligiga o‘tgan. XIII asrda bu yerlarga Hulokuiylar bostirib kirgan. XVIII asrgacha hudud uchun Portugaliya, Safaviylar imperiyasi, Turkiya, Ummon, vahhobiylar o‘rtasida kurash kechgan. 1580-yilda bu yerlarga kelgan venetsiyalik marvarid savdogari Gaspero Balbi marvarid ovlash haqida yozar ekan, Dubayni (Dibei) ham tilga olgan. XVIII asrdan boshlab asosan sohilbo‘yi savdosi bilan shug‘ullangan mahalliy dengizchilar o‘zlari bilan raqobatda ustunlik qilgan Ost-Indiya kompaniyasi bilan to‘qnasha boshlagan. Shu sababli inglizlar bu hududni «Qaroqchilar sohili» deb atagan. 1820-yilda Ost-Indiya kompaniyasi qaroqchilarga qarshi yuborilgan harbiy kuch yordamida Umumiy shartnoma deb atalgan bitimning imzolanishiga erishdi. Natijada Ummon 3 qismga bo‘lindi. 1835, 1839, 1853 va 1892-yillardagi shartnomalar Britaniya protektorati o‘rnatilishiga olib keldi. 1853-yildan boshlab bu hudud Shartnomaviy Ummonga qarashli bo‘lgan.

Dubay o‘rnidagi manzilgoh haqida ilk ma’lumotlar 1799-yilga tegishli. XIX asr boshida Dubayda bor-yo‘g‘i 1200 ga yaqin kishi yashagan. Bu devorlar bilan o‘ralgan va markazidagi Al-Fahidi qal’asi (Al Fahidi) bilan himoyalangan kichik manzilgoh edi. 1833-yilgacha u Abu-Dabi amirligi tarkibida bo‘lgan, keyin esa 1971-yilda mustaqillikka erishguniga qadar Shartnomaviy Ummonga qarashli bo‘lgan. 1833-yildan buyon Dubayda Al-Maktum sulolasi amirlari hukmronlik qiladi.

XIX asr davomida ikki falokat shahar farovonligiga jiddiy zarar yetkazdi: 1841-yilda shaharda chechak epidemiyasi boshlanib, aholi Dayradan sharqqa ko‘chishga majbur bo‘ldi; 1894-yilda esa Dayrada yong‘in chiqib, uylarning ko‘p qismini vayron qildi. Shunga qaramay, shaharning geografik joylashuvi butun mintaqadan savdogarlarni jalb qilishda davom etdi. Xorijlik savdogarlarni jalb etishni istagan Dubay amiri soliqlarni kamaytirdi. Bu o‘sha davrda mintaqaning asosiy savdo markazi bo‘lgan Sharja shahridan ham savdogarlarning kelishiga sabab bo‘ldi.

Tuman: Dayra, Dubay-Krik limani sohilida, 1960-yillarda

Dubay porti hozirgi Eron hududiga (o‘sha davrda Qojarlar davlatiga) yaqinligi tufayli xorijiy savdogarlarni, ayniqsa Qojarlar davlatidan kelganlarni o‘ziga tortgan. Ularning ko‘pchiligi oxir-oqibat Dubayga ko‘chib joylashgan. XX asr boshida Dubay Fors ko‘rfazining eng muhim portlaridan biri edi. 1910-yilda shahar aholisi atigi 10 mingga yaqin bo‘lib, Dayra tomonidagi qirg‘oqda joylashgan bozorda taxminan 350 ta do‘kon faoliyat yuritgan. Dubayda marvarid ovlash va eksport qilish Buyuk depressiya davrigacha — 1930-yillargacha — ravnaq topgan. Biroq bu inqiroz oqibatlarini yengishga Yaponiyada rivojlanayotgan sun’iy usulda marvarid yetishtirish sanoati xalaqit bergan.

Dubay uzoq vaqt neftga boy Abu-Dabiga qo‘shnichilikdan keladigan ozgina foyda bilan cheklangan. 1966-yilda shaharning o‘z neft konlari ham topildi, biroq ular Abu-Dabinikiga qaraganda ancha kichik edi. Neft qazib olishdan daromad 1969-yildan kela boshladi. Rivojlanayotgan neft sanoatiga qo‘shimcha ishchi kuchi kerak bo‘ldi (asosan Hindistondan va Pokistondan). Natijada 1968—1975-yillarda shahar aholisi to‘rt baravar ko‘paydi. Neft daromadlari dastlabki bosqichda shahar rivojiga yordam berdi, ammo Dubayning neft zaxiralari juda cheklangan va qazib olish hajmi past: neftdan olinadigan daromad umumiy tushumlarning atigi 5 % ga yaqinini tashkil etadi. Dubay iqtisodiyotining asosini turizm, aviatsiya, ko‘chmas mulk, moliya xizmatlari tashkil etadi.

Geografiyasi

Dubay Fors ko‘rfazi sohilida, poytaxt — Abu-Dabidan shimoli-sharqda, Sharja bilan qo‘shni hududda joylashgan. Geografik koordinatalari: 25°15' shimoliy kenglik, 55°18' sharqiy uzunlik. Shahar uzunligi 134 km, kengligi esa 35 km.

Iqlimi

Dubay iqlimi nihoyatda issiq (qurg‘oqchil iqlim, Kyoppen tasnifi bo‘yicha issiq cho‘llarga xos BWh). Dubay dunyoning eng issiq shaharlaridan biri hisoblanadi. Eng issiq oy — avgustning o‘rtacha harorati +35,1 °C, o‘rtacha maksimal harorat esa odatda +40 °C dan oshadi. Ba’zan soyadagi harorat deyarli 50 °C ga yetishi mumkin. Qishda havo yozdagidan salqinroq: kunlar iliq, tunlar salqin bo‘ladi. Eng sovuq oy — yanvarning o‘rtacha harorati +19 °C.

Dubayda yog‘ingarchilik kam (yiliga taxminan 80 mm), asosan qishning ikkinchi yarmida (fevral–martda) kuzatiladi. Maydan oktabrgacha yog‘ingarchilik deyarli bo‘lmaydi.

Dubay iqlimi
Ko‘rsatkich \\ Davr Yanv Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal t, °C 31 37 40 44 47 47 49 48 47 42 37 33 49
O‘rtacha maksimal t, °C 24 26 29 34 39 40 41 41 39 36 31 27 33,9
O‘rtacha harorat, °C 19,0 21,0 21,5 26,0 30,0 30,0 33,0 35,1 34,5 29,0 27,0 21,5 29,2
O‘rtacha minimal t, °C 16 17 20 23 27 29 32 32 29 26 22 18 24,3
Mutlaq minimal t, °C 4 9 10 14 19 22 25 26 21 16 12 8 4
Yog‘in, mm 16 11 31 6 3 3 3 3 0 3 3 12 94

Shahar tumanlari

Shaharning asosiy tumanlari:

  • Bur-Dubay — tarixiy markaz;
  • Gardens — turar joy tumani;
  • Dauntaun — shaharning ishbilarmonlik tumani;
  • Dayra — shaharning sharqiy savdo qismi;
  • Jumayra — dengiz bo‘yidagi turar joy tumani;
  • Dubay Marina — shaharning g‘arbida, sun’iy qo‘ltiq atrofidagi turar joy tumani.

Iqtisodiyoti

Dubay Yaqin Sharqning eng yirik savdo, moliya va turizm markazidir. Rivojlanish sur’ati jihatidan uni Shanxay bilan taqqoslash mumkin. U dunyoda qayta eksport bo‘yicha ( Gonkong va Singapurdan keyin) uchinchi eng muhim markazdir. Dubayda bir qator muhim soliqlar mavjud emas: tashkilotlar daromadidan olinadigan soliq, kapital qiymati o‘sishidan olinadigan soliq, jismoniy shaxslarning daromad solig‘i, shuningdek, daromadni chet elga qaytarishdan olinadigan soliq. Birlashgan Arab Amirliklari dunyoning yigirmadan ortiq davlati bilan ikki tomonlama soliqqa tortishning oldini olish to‘g‘risida bitimlar tuzgan.

Dubayning chuqur suvli dengiz porti past bojxona to‘lovlari tufayli turli tovarlarni, jumladan oltinni qayta eksport qilish bo‘yicha mintaqada yetakchi o‘rinni egallaydi.

Dubayda biznes yuritishda erkin iqtisodiy zonalar (EIZ) katta ahamiyatga ega. Offshor zona Jabal-Ali tumanida joylashgan.

Transport

Dubaydagi transport tizimini Yo‘llar va transport boshqarmasi (Roads and Transport Authority) (RTA) — 2005-yilda amir farmoni bilan tashkil etilgan Dubay hukumati agentligi boshqaradi. 2010-yil yanvarida jamoat transportidan foydalanuvchi Dubay aholisi ulushi 6 % ni tashkil etgan.

2023-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, Dubay jamoat transporti dunyodagi eng arzonlaridan biri bo‘lgan. Shahar aholisi oyiga transport uchun o‘rtacha ish haqining 2,3 % ini sarflaydi.

Shaharda ikkita dengiz porti, bir nechta avtovokzal (eng kattasi Bur-Dubayda) va ikkita yirik xalqaro aeroport (Dubay va Al-Maktum) mavjud. Avtobus tarmog‘i yaxshi rivojlangan, ayrim bekatlar konditsioner bilan jihozlangan.

9-sentabr 2009-yilda Dubay metropoliteni ochilgan. Undagi poyezdlar mashinistsiz harakatlanadi.

30-aprel 2009-yilda monorels yo‘li ishga tushirilgan.

12-noyabr 2014-yilda tramvay qatnovi shahar tumanlaridan birida yo‘lga qo‘yilgan.

Jamoat transportida jarimalar tizimi amal qiladi. Qoidabuzarlik turiga qarab jarima miqdori 100 dan 2000 dirhamgacha.

Yer usti transporti

Dubay orqali beshta asosiy avtomobil yo‘li (E 11, E 311, E 44, E 77 va E 66) o‘tadi. Ular shaharni boshqa aholi punktlari va amirliklar bilan bog‘laydi. Shaharning sharqiy va g‘arbiy qismlari Al-Maktum, Al-Garhud ko‘priklari, Al-Shindag‘a tunneli, Business Bay Crossing va suzuvchi ko‘prik (Floating Bridge) orqali tutashgan.

Avtobus xizmati 140 ta yo‘nalishda faoliyat yuritib, 109 milliondan ortiq yo‘lovchini tashigan (2008-yil). 2010-yil oxiriga kelib shahar bo‘ylab 2100 ta avtobus qatnagan.

Dubay taksilari qaymoqrang bo‘lib, faqat tomining rangi xizmat ko‘rsatuvchi operatorga qarab farqlanadi. RTA tarkibidagi Taxi Dubai korporatsiyasi eng yirik operator bo‘lib, uning taksilari qizil tomli. 2009-yilda Taxi Tryips xizmati 70 million qatnovni amalga oshirib, taxminan 140,45 mln yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatgan.

Havo transporti

Dubay xalqaro aeroporti (IATA: DXB) Emirates Airlines va Flydubai aviakompaniyalari uchun asosiy aeroport hisoblanadi hamda Dubay va mamlakatning boshqa amirliklariga xizmat ko‘rsatadi. 2018-yilda u 89,1 mln yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatgan va 2,64 mln tonna yuk tashigan. Emirates Airline — Dubayning milliy aviakompaniyasi. U xalqaro yo‘nalishlarda ishlaydi; 2014-yilda aholi yashaydigan barcha qit’alardagi 142 ta manzilga, 70 dan ortiq mamlakatga parvoz qilgan.

Diqqatga sazovor joylari

Dubay osmono‘par binolari
  • Burj Xalifa — osmono‘par bino bo‘lib, shakli stalagmitni eslatadi. 19-may 2008-yildan buyon u dunyoda qachonlardir bunyod etilgan eng baland inshoot hisoblanadi. Osmono‘par bino 4-yanvar 2010-yilda rasman ochilgan. Balandligi 828 metr, qavatlari soni 163 ta. 50 dan ortiq lift ishlashi ko‘zda tutilgan, ularning ko‘tarilish tezligi 18 m/s.
  • Burj al-Arab — yelkan shaklidagi mehmonxona, dunyodagi eng hashamatli mehmonxonalardan biri.
  • Dubay favvorasi — musiqali favvora bo‘lib, Burj Xalifa osmono‘par binosi yonida joylashgan. U dunyodagi eng katta va eng baland favvoralardan biri. Suv oqimlari 150 metr balandlikka ko‘tariladi.
  • Akvarium — dunyodagi eng yirik okeanariumlardan biri bo‘lib, dunyoning eng yirik savdo-ko‘ngilochar markazi — «Dubay Mall» savdo-ko‘ngilochar markazida joylashgan. Jumayra palmasi sun’iy orolidagi «Atlantis» mehmonxonasida ham okeanarium bor.
  • Dunyo — qurilayotgan arxipelag bo‘lib, BAA sohillari yaqinida Yer qit’alari shaklida bunyod etilmoqda.
  • Emirates Towers — Dubayning asosiy ko‘chasi Shayx Zayd yo‘lining faxri — kumushrang-kulrang egizak minoralar, Emirates Towers (EmiratesTowers). Ulardan biri dunyodagi eng baland yangi bino — Burj Xalifa qurilguniga qadar Yaqin Sharq va Yevropadagi eng baland bino hisoblangan.
  • Palma orollari — sun’iy orollar guruhi. U uchta oroldan iborat: aholi yashayotgan Jumayra palmasi, qurilishi deyarli yakunlangan Jabal-Ali palmasi va qurilishi boshlangan Dayra palmasi. Birinchi orolda 5 kilometrlik monorels yo‘li qurilgan. U Yaqin Sharqdagi ilk shunday yo‘ldir.
  • Yopiq chang‘i kurorti Ski Dubai — Yaqin Sharqdagi birinchi yopiq chang‘i majmuasi va dunyodagi eng yiriklaridan biri. Uning maydoni 22,5 ming m² (3 ta futbol maydoniga teng) bo‘lib, yil davomida sun’iy qor bilan qoplangan. Bir vaqtning o‘zida 1,5 ming kishini qabul qila oladi. Joylashuvi: «Mall of the Emirates savdo markazi».
  • Bastakiya — Bur-Dubayning qadimiy qismi. U Al-Fahidi qal’asidagi shahar muzeyi, Ko‘rfaz sohili va Musalla ko‘chasi o‘rtasida joylashgan. Bu yerdagi binolarning aksariyati XIX asr oxiri — XX asr boshlarida qurilgan. Bu yerda Forsdan kelgan badavlat savdogarlar yashagan; mahalla nomi ham Forsdagi Bastak viloyati nomidan olingan. Hozir Bastakiya faol ta’mirlanmoqda hamda kafe, restoran, suvenir do‘konlari va san’at galereyalariga ega madaniy-turistik markazga aylanmoqda.
  • «Birgalikda» haykali — an’anaviy amirlik uslubidagi oq va qora kiyimlarni kiygan arab juftligi tasvirlangan haykal. Uni suriyalik haykaltarosh Lutfi Romheyn oq Karrara marmari va Shvetsiya qora granitidan yaratgan.
  • «Mushrif» bog‘i — shahardagi eng katta bog‘ bo‘lib, unda ko‘plab tropik o‘simliklar o‘sadi.
  • Dubay ramkasi — ulkan surat romi shaklidagi inshoot. U shunday joylashganki, bir tomondan zamonaviy Dubayning diqqatga sazovor joylari, boshqa tomondan esa shaharning eski qismlari ko‘rinadi.
  • Savdo-ko‘ngilochar markazi Dubai Mall — dunyodagi eng yirik savdo markazi bo‘lib, bevosita Burj Xalifa yonida joylashgan. Markazda akvarium bor. Markaz 2008-yilda ochilgan. Uning umumiy maydoni 1,2 mln m² dan ortiq.
  • Dubay ko‘zi (Ayn Dubay) — dunyodagi eng katta charxpalak bo‘lib, balandligi 250 m. U 2021-yil oktabrda tashrif buyuruvchilar uchun ochilgan. 2022-yil martda ta’mirlash uchun yopilgan va 2023-yil yanvar holatiga ko‘ra ishlamagan.
Dubay manzaralari
Dubay panoramasi

Galereya

Qardosh shaharlar

Dubayning quyidagi qardosh shaharlari bor:

Adabiyotlar

Havolalar

Fotoreportajlar