
DoS-hujum (ingl. denial-of-service attack — «xizmat ko‘rsatishni rad etishga olib keluvchi hujum») — tarmoq tizimiga masofadan uyushtiriladigan hujum unga juda ko‘p so‘rov yuborish orqali resurslarini tugatish va foydalanuvchilarning undan foydalanish imkoniyatini yo‘qotishga qaratiladi. DDoS-hujumda so‘rovlar ko‘plab manbalardan yuboriladi.
Tizimning ishlamay qolishi uni egallab olish yo‘lidagi bir bosqich ham bo‘lishi mumkin (agar favqulodda holatda dasturiy ta’minot muhim ma’lumotlarni, masalan, versiyasi, dastur kodining bir qismi va hokazolarni oshkor qilsa). Biroq ko‘pincha bu iqtisodiy bosim vositasidir: daromad keltiradigan xizmatning to‘xtab qolishi, provayder xarajatlari va hujumdan himoyalanish choralari nishonga sezilarli moliyaviy zarar yetkazadi.
Taqsimlangan DoS-hujum
Agar hujum bir vaqtning o‘zida ko‘p sonli kompyuterlardan amalga oshirilsa, u DDoS-hujum ( ingl. Distributed Denial of Service, «xizmat ko‘rsatishni rad etish» turidagi taqsimlangan hujum) deb ataladi. Bunday hujum odatda yaxshi himoyalangan yirik kompaniya yoki davlat tashkilotining xizmatini ishdan chiqarish zarur bo‘lganda amalga oshiriladi.
Avval hujumchi maxsus tayyorlangan skriptlar yordamida katta tarmoqni tekshiradi va himoyasi zaif bo‘lishi mumkin bo‘lgan tugunlarni aniqlaydi. Tanlangan tugunlarga hujum qilib, ularda administrator huquqlarini qo‘lga kiritadi. Egallangan tugunlarga troyan dasturlario‘rnatiladi; ular fon rejimidaishlaydi. Endi bu kompyuterlar zombi-kompyuterlardeb ataladi. Ularning foydalanuvchilari esa DDoS-hujumning ehtimoliy ishtirokchilari bo‘lib qolganini hatto bilmaydi. Keyin hujumchi egallangan kompyuterlarga muayyan buyruqlarni yuboradi va ular nishondagi kompyuterga birgalikda DoS-hujum uyushtiradi.
DDoS-hujumlarda ixtiyoriy ishtirok etishga mo‘ljallangan dasturlar ham mavjud.
Ba’zan bexosdan qilingan harakat ham amalda DDoS-hujumga olib keladi. Masalan, ommabop internet-resursda unchalik qudratli bo‘lmagan serverdagi saytga havola joylashtirilishi (Slashdot effekti) natijasida foydalanuvchilar keskin ko‘payib, serverning ruxsat etilgan yuklamasi oshib ketadi va u ayrim foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsata olmay qoladi.
DDoS-hujumlardan himoyalanish
Tarmoq hujumlaridan himoyalanish uchun katta o‘tkazuvchanlikka ega internet kanaliga ulangan bir qator filtrlardan foydalaniladi. Filtrlar o‘tuvchi trafikniketma-ket tahlil qilib, tarmoqdagi noodatiy faollik va xatolarni aniqlaydi. Noodatiy trafik namunalarini tahlil qilishda bugungi kungacha ma’lum bo‘lgan barcha hujum usullari, jumladan, taqsimlangan botnetlar orqali amalga oshiriladiganlari ham hisobga olinadi. Filtrlar routerlar, boshqariladigan kommutatorlardarajasida yoki maxsus apparat vositalarida ishlashi mumkin.
DDoS-hujumlardan foydalanish sabablari

Axborot xavfsizligi mutaxassislari DDoS-hujumlardan foydalanishning bir nechta sababini ajratib ko‘rsatadilar.
Shaxsiy adovat
Bu sabab ko‘pincha yirik tijorat va davlat tashkilotlari hamda kompaniyalariga hujum qilishga turtki bo‘ladi. Masalan, 1999-yilda FQBveb-saytlariga hujum uyushtirilgan va ular bir necha hafta davomida ishlamagan. Bunga FQBning xakerlarga qarshi yaqinda o‘tkazgan reydi sabab bo‘lgan.
Ko‘ngilochar maqsad
Hozir DoS-hujumlarga qiziquvchilar soni ortib bormoqda va ko‘pchilik bu ishda o‘zini sinab ko‘rishni istaydi. Shu sababli ko‘plab tajribasiz hujumchilar DoS-hujumlarni ko‘ngilxushlik uchun uyushtiradi. Hujum muvaffaqiyatli tugagach, ular yetkazgan zarar ko‘lamini kuzatadi.
Siyosiy norozilik
Siyosiy norozilik maqsadidagi eng mashhur DDoS-hujumlar Ozodlik keltiruvchi jangchi yodgorligini Estoniyada qo‘llab-quvvatlash (2007), Gruziya (2008), WikiLeaks (2011), Megaupload (2012) va EX.UA (2012).
G‘irrom raqobat
DDoS-hujumlar g‘irrom raqobatchining.
Tovlamachilik yoki shantaj
DDoS-hujumlar tovlamachilik yoki shantajmaqsadida ham uyushtirilishi mumkin. Bunday holatda hujumchi oldindan sayt egasi bilan bog‘lanadi.
DoS-hujumlar tasnifi
Xakerlar uchun tizimni to‘liq egallab olishdan ko‘ra unga DoS-hujum uyushtirish ancha oson. DoS holatini, ya’ni foydalanuvchilar server taqdim etadigan resurslardan foydalana olmaydigan yoki ularga kirish ancha qiyinlashadigan vaziyatni keltirib chiqaradigan turli sabablar mavjud:
O‘tkazuvchanlik polosasini to‘ldirish
Hozir deyarli har bir kompyuter internetga yoki mahalliy tarmoqqa ulangan. Bu o‘tkazuvchanlik polosasini to‘ldirish orqali DoS-hujum uyushtirish imkonini beradi. Hujumchilar odatda fluddan (ingl. flood — «toshqin», «to‘ldirish») — kompyuter tizimi yoki tarmoq uskunasiga odatda ma’nosiz yoxud noto‘g‘ri formatdagi juda ko‘p so‘rov yuborish bilan bog‘liq hujum. Uning maqsadi yoki oqibati tizim resurslari — protsessor, xotira yoki aloqa kanallari tugashi sababli tizimning ishlamay qolishidir. Fludning bir necha turi mavjud.
HTTP-flud va ping-flud
Bu DoS-hujumning eng sodda turi. Oddiy ping-so‘rovlar orqali o‘tkazuvchanlik polosasini to‘ldirish faqat hujumchining aloqa kanali qurbon kompyuternikidan ancha keng bo‘lgandagina mumkin. Biroq serverga qarshi bunday hujum samarasiz, chunki serverning aloqa kanali ham odatda ancha keng bo‘ladi. Serverga hujum qilishda ko‘pincha HTTP-flud ishlatiladi. Hujumchi hajmi kichik HTTP-paket yuboradi, ammo server unga hajmi yuzlab marta katta paket bilan javob qaytaradigan tarzda. Server kanali hujumchinikidan o‘n marta keng bo‘lsa ham, qurbonning o‘tkazuvchanlik polosasini to‘ldirish ehtimoli yuqori. Javob HTTP-paketlari hujumchining o‘zida xizmatning to‘xtab qolishiga sabab bo‘lmasligi uchun u har safar IP-manzilini tarmoqdagi boshqa tugunlar manzillariga almashtiradi.
- Spoof-hujum
Spoof-hujum — hujum qilayotgan foydalanuvchining IP-manzilini boshqa istalgan manzilga almashtirishga asoslangan DoS/DDoS-hujum turi.
Smurf-hujum (ICMP-flud)
Smurf-hujum yoki ICMP-flud — DoS-hujumlarning eng xavfli turlaridan biri bo‘lib, bunday hujumdan keyin qurbon kompyuterning xizmat ko‘rsatishni to‘xtatish ehtimoli deyarli 100 % ga teng. Hujumchi tizimdagi faol tugunlarni tekshirish uchun keng tarqatish usulidan foydalanib, ping-so‘rov yuboradi. Hujumchi bir o‘zi qurbon kompyuterni ishdan chiqara olmasligi aniq, shuning uchun yana bir ishtirokchi — trafikni kuchaytiruvchi tarmoq kerak bo‘ladi. Hujumchi bu tarmoqning keng tarqatish manziliga soxtalashtirilgan ICMP-paketyuboradi. Keyin hujumchining manzili qurbonning manziliga almashtiriladi. Barcha tugunlar ping-so‘rovga javobni qurbon kompyuterga yuboradi. Shu tariqa hujumchi 200 tugunli kuchaytiruvchi tarmoq orqali yuborgan ICMP-paketning ta’siri 200 marta ortadi. Bunday hujum uchun odatda qurbon kompyuterga deyarli imkon qoldirmaydigan darajada katta tarmoq tanlanadi.
Fraggle-hujum (UDP-flud)
Fraggle-hujum[ingl.] («parchalanuvchi granata hujumi») Smurf-hujumning deyarli aynan o‘zi bo‘lib, unda ICMP-paketlar o‘rniga UDPpaketlaridan foydalaniladi. Shu sababli u UDP-flud deb ham ataladi. Hujumning ishlash tamoyili sodda: qurbonning yettinchi portiga echo-buyruqlari keng tarqatish so‘rovi orqali yuboriladi. Keyin hujumchining IP-manzili qurbonning IP-manziliga almashtiriladi va qurbon tez orada juda ko‘p javob xabarlarini oladi. Ularning soni tarmoqdagi tugunlar miqdoriga bog‘liq. Hujum o‘tkazuvchanlik polosasining to‘lishiga va qurbon uchun xizmatning butunlay to‘xtashiga olib keladi. Agar echo xizmati o‘chirilgan bo‘lsa, ICMP-xabarlar hosil bo‘ladi va ular ham polosani to‘ldiradi.
SYN-paketlar bilan to‘ldirish hujumi (SYN-flud)
Smurf-hujum paydo bo‘lishidan oldin SYN-paketlar bilan to‘ldirish usuli keng tarqalgan edi; u SYN-fludBuni bir-biri bilan aloqa o‘rnatishni istayotgan ikki tizim — A va B orasidagi TCP ulanishi misolida tushuntirish mumkin. Ulanish o‘rnatilgach, tizimlar ma’lumot almasha oladi. Ulanish o‘rnatish uchun muayyan resurslar ajratiladi va DoS-hujumlar aynan shundan foydalanadi. Bir nechta soxta so‘rov yuborish orqali tizimning ulanish o‘rnatishga ajratilgan barcha resurslarini tugatish mumkin. Jarayonni batafsil ko‘rib chiqamiz. A tizimidagi xaker SYN-paketni B tizimiga yuboradi, biroq oldin o‘z IP-manzilini mavjud bo‘lmagan manzilga almashtiradi. B kompyuteri hech narsadan shubhalanmay, mavjud bo‘lmagan IP-manzilga SYN/ACK javobini yuboradi va SYN-RECEIVED holatiga o‘tadi. SYN/ACK xabari A tizimiga yetib bormagani uchun B kompyuteri hech qachon ACK bayroqli paketni olmaydi. Ushbu ehtimoliy ulanish navbatga qo‘yiladi va faqat 75 soniyadan keyin navbatdan chiqariladi. Hujumchilar bundan foydalanib, tizim resurslarini butunlay tugatish uchun qurbon kompyuterga har 10 soniyada bir nechta SYN-paket yuboradilar. Hujum manbasini aniqlash juda qiyin, chunki hujumchi boshlang‘ich IP-manzilini muntazam almashtiradi.
Resurslar yetishmasligi
Hujumchilar bunday DoS-hujumdan operativ va jismoniy xotira, protsessor vaqti kabi tizim resurslarini egallash uchun foydalanadilar. Odatda bunday hujum xaker tizimning ayrim resurslariga allaqachon ega ekani hisobga olingan holda amalga oshiriladi. Maqsad — qo‘shimcha resurslarni egallash. Buning uchun o‘tkazuvchanlik polosasini to‘ldirish shart emas; qurbon kompyuter protsessorini ortiqcha yuklash, ya’ni ajratilishi mumkin bo‘lgan barcha protsessor vaqtini band qilish kifoya.
«Og‘ir» so‘rovlarni yuborish
Hujumchi serverga o‘tkazuvchanlik polosasini to‘ldirmaydigan (odatda kanal ancha keng bo‘ladi), biroq protsessorning barcha vaqtini band qiladigan paketlarni yuboradi. Ularni qayta ishlashda server protsessori murakkab hisob-kitoblarni bajara olmasligi mumkin. Natijada nosozlik yuz beradi va foydalanuvchilar kerakli resurslarga kira olmay qoladilar.
Serverning jurnal fayllari bilan to‘lib ketishi
Serverning jurnal fayllari — tarmoq foydalanuvchilari yoki dasturlarning harakatlari yozib boriladigan fayllardir. Tajribasiz administrator serverdagi tizimni noto‘g‘ri sozlab, tegishli cheklovni o‘rnatmasligi mumkin. Xaker bu xatodan foydalanib, katta hajmdagi paketlarni yuboradi va ular tez orada serverning qattiq diskidagi barcha bo‘sh joyni egallaydi. Biroq hujum faqat tajribasiz administrator holatida samara beradi: malakali mutaxassislar jurnal fayllarini alohida tizim diskida saqlaydi.
Resurs kvotalarini belgilash tizimining yomonligi
Ba’zi serverlarda tashqi dastur va veb-serverni bog‘lovchi CGI-dasturmavjud. Agar xaker CGIga kirish imkonini qo‘lga kiritsa, serverning operativ xotirasi va protsessor vaqti kabi ko‘plab resurslaridan foydalanadigan skript ((ingl. scripting language) yozishi mumkin. Masalan, CGI-skriptda yirik massivlarni uzluksiz yaratish yoki murakkab matematik formulalarni hisoblash ko‘zda tutilishi mumkin. Bunda markaziy protsessor ushbu skriptga bir necha ming marta murojaat qilishi mumkin. Demak, kvotalarni belgilash tizimi noto‘g‘ri sozlangan bo‘lsa, bunday skript qisqa vaqtda serverning barcha tizim resurslarini band qiladi. Albatta, yechim aniq — xotiradan foydalanishga muayyan cheklov qo‘yish. Ammo shunda ham skript jarayoni ushbu chegaraga yetgach, xotiradagi eski ma’lumotlarning hammasini chiqarib tashlamaguncha kutish holatida qoladi. Natijada foydalanuvchilar tizim resurslari yetishmasligini sezadilar.
Foydalanuvchi ma’lumotlarini yetarlicha tekshirmaslik
Foydalanuvchi ma’lumotlarining yetarli tekshirilmasligi cheksiz yoki uzoq davom etadigan siklga, protsessor resurslarining uzoq muddat ortiqcha sarflanishiga (hatto butunlay tugashigacha) yoki katta hajmdagi operativ xotira ajratilishiga (mavjud xotiraning tugashigacha) olib kelishi mumkin.
Ikkinchi turdagi hujum
Bu hujum noto‘g‘ri ijobiy natija himoya tizimining noto‘g‘ri ishga tushishiga erishib, shu orqali resursni ishlatib bo‘lmaydigan holatga keltirishga qaratiladi.
Dasturlashdagi xatolar
DoS-hujumlarni professional darajada amalga oshiruvchilar o‘tkazuvchanlik polosasini to‘ldirish kabi sodda usullardan foydalanmaydi. Ular qurbon tizimining tuzilishini chuqur o‘rganib, tijorat korxonalari yoki tashkilotlarning murakkab tizimlariga hujum qilish imkonini beradigan dasturlar (eksploytlar) yaratadilar. Ko‘pincha bular dastur kodidagixatolar bo‘lib, ular manzil makonining foydalanilmaydigan qismiga murojaat qilish, ruxsat etilmagan buyruqni bajarish yoki boshqa qayta ishlanmaydigan istisno holatga sabab bo‘ladi. Natijada server dasturi favqulodda to‘xtaydi. Klassik misol — nol (ingl. null) manzilga murojaat qilish.
Dastur kodidagi kamchiliklar
Istisno holatlarni qayta ishlash operatsion tizim yaratuvchilari uchun doimo murakkab muammo bo‘lib kelgan. Hujumchilar dastur yoki operatsion tizim kodidagi xatolarni izlab, tizimni o‘zi qayta ishlay olmaydigan istisno holatlarga duchor qiladilar. Natijada xatoliklar yuz beradi. Bunga RFC-hujjatlaridako‘rsatilgan talablar va standartlarga rioya qilmaydigan paketlarni tez-tez yuborishni oddiy misol qilib keltirish mumkin. Hujumchilar tarmoq steki istisno holatlarni qayta ishlay olishini kuzatadilar. Agar olmasa, bunday paketlarni yuborish yadroda jiddiy xato (kernel panic) yoki hatto butun tizimning ishdan chiqishiga olib keladi.
Bu turga Ping of Death, 1990-yillarda keng tarqalgan xato kiradi. IPv4 paketining uzunligi standartga ko‘ra RFC 791 standartiga muvofiq, IPv4 paketining uzunligi 65 535 baytdan oshmasligi kerak. Qurbon kompyuterga oldindan bo‘laklarga ajratilgan, bundan uzunroq ICMP-paket yuboriladi va bu paket qurbon qurilmada buferning to‘lib ketishigasabab bo‘ladi. O‘sha davrdagi yana bir xato — WinNuke (: Windows 95 TCP-paketdagi kam uchraydigan URG bitini noto‘g‘ri qayta ishlagan).
Buferning to‘lib ketishi
Buferning to‘lib ketishi dasturchining xatosi tufayli dastur ma’lumotlarni bufer chegarasidan tashqariga yozganida yuz beradi. Tasavvur qilaylik, dasturchi muayyan protokol asosida ishlaydigan tarmoq orqali ma’lumot almashish ilovasini yaratdi. Protokolda paketning ma’lum maydoni ko‘pi bilan 65536 bayt ma’lumot sig‘dirishi qat’iy belgilangan. Ammo ilova sinovdan o‘tkazilgach, uning mijoz qismida ushbu maydonga 255 baytdan ortiq ma’lumot joylashga ehtiyoj yo‘qligi ma’lum bo‘ldi. Shuning uchun server qismi ham ko‘pi bilan 255 bayt qabul qiladigan qilib yaratildi. Keyin hujumchi ilova kodini o‘zgartirib, mijoz qismidan protokol ruxsat bergan barcha 65536 baytni yuboradigan qiladi, biroq server bunga tayyor emas. Natijada bufer to‘lib ketadi va foydalanuvchilar ilovadan foydalana olmay qoladi.
Marshrutlash va DNS-hujumlar

DNS-serverlarga hujumlarning barchasini ikki turga ajratish mumkin:
DNS-serverlardagi dasturiy ta’minot zaifliklariga qaratilgan DoS-hujumlar
Ular keshga hujumlar deb ham ataladi. Bunday hujum davomida hujumchi qurbon domenining DNS-serveriga tegishli IP-manzilni almashtiradi. Shundan so‘ng hujumga uchragan foydalanuvchi HTML-sahifani so‘raganda, IP-manzil mavjud bo‘lmagan manzilga almashtirilgan bo‘lsa, «qora tuynuk»ka, aks holda esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri hujumchi serveriga yo‘naltiriladi. Ikkinchi holat xavfliroq, chunki hujumchi hech narsadan shubhalanmagan qurbonning shaxsiy ma’lumotlarini oson qo‘lga kiritishi mumkin. Buni misolda ko‘ramiz. Aytaylik, mijoz microsoft.com kompaniya saytiga kirmoqchi. Biroq hujumchi kompaniya DNS-serveridagi zaiflikdan foydalanib, microsoft.com saytining IP-manzilini o‘zinikiga almashtirgan. Endi qurbon avtomatik ravishda hujumchining saytiga yo‘naltiriladi.
DNS-serverlarga DDoS-hujumlar

Endi DDoS-hujumlar haqida so‘z boradi, chunki DNS-serverlarning ishtiroki doimo ko‘p sonli kompyuterlardan foydalanishni anglatadi. DNS-serverlarga hujumlar eng oddiy hujumlar sirasiga kirib, o‘tkazuvchanlik polosasini to‘ldirish yoki tizim resurslarini band qilish orqali DNS-server xizmatini to‘xtatadi. Biroq bunday hujum uchun nihoyatda ko‘p zombi-kompyuterlarkerak bo‘ladi. Hujum muvaffaqiyatli amalga oshirilsa, DNS-server domen nomini saytning IP-manziliga aylantira olmagani sababli foydalanuvchilar internetdagi kerakli sahifaga kira olmay qoladi. Hozir esa juda ko‘p zombi-kompyuterdan foydalaniladigan DNS-hujumlar (bunday tizim «botnet» deb ataladi) kamroq dolzarb: internet-provayderlar chiqayotgan trafikning juda ko‘payganini oson sezib, uni bloklay oladilar. Endi hujumchilar kichik botnetlardan foydalanadilar yoki umuman ularsiz ishlaydilar. Asosiy g‘oya shuki, xakerlar DNS-serverlardan, ya’ni DNSSECtexnologiyasi asosida ishlaydigan serverlardan foydalanadilar. Hujum quvvati DNS-so‘rovlarining qaytarilishlari ko‘payishi tufayli ortadi. Ideal holatda muayyan provayderning DNS-serverlari faqat shu provayder foydalanuvchilaridan kelgan so‘rovlarga javob berishi kerak, biroq amalda bunday emas. Dunyo bo‘ylab noto‘g‘ri sozlangan va internetdagi istalgan foydalanuvchining so‘rovini qabul qiladigan serverlar ko‘p. Cloudflare kompaniyasi xodimlarining ta’kidlashicha, hozir internetda noto‘g‘ri sozlangan 68 mingdan ortiq DNS-server mavjud, ulardan 800 dan ortig‘i Rossiyada. Aynan shunday DNS-serverlardan DDoS-hujumlar uchun foydalaniladi. Asosiy g‘oya deyarli barcha DNS-so‘rovlar UDP protokoli orqali yuborilishi, unda esa qaytish manzilini qurbon manziliga almashtirish nisbatan oson ekaniga asoslanadi. Shu sababli hujumchi noto‘g‘ri sozlangan DNS-serverlar orqali javob hajmi imkon qadar katta bo‘ladigan so‘rovni yuboradi (masalan, DNS jadvalidagi barcha yozuvlar ro‘yxati). Bunda javobning IP-manzili qurbonning IP-manziliga almashtiriladi. Provayder serverlarining o‘tkazuvchanligi odatda katta bo‘lgani uchun bir necha o‘n Gbit/s quvvatli hujumni shakllantirish unchalik qiyin emas.

Qizil — taxminan 30 mingta; Och to‘q qizil — taxminan 5 mingta; Kulrang — 10 tadan 2000 tagacha; Oq — noto‘g‘ri sozlangan DNS-serverlar deyarli yo‘q
Noto‘g‘ri sozlangan DNS-serverlar soni eng ko‘p bo‘lgan avtonom tizimlar ro‘yxati, 10.11.2013 holatiga ko‘ra.
| DNS-serverlar soni | Avtonom tizim nomi | Joylashgan mamlakat |
|---|---|---|
| 2108 | BELPAK-AS Respublika unitar telekommunikatsiya korxonasi, Belarus | Belarus |
| 1668 | HINET ma’lumot uzatish biznes guruhi | |
| 1596 | OCN NTT Communications korporatsiyasi | |
| 1455 | TELEFONICA CHILE S.A. | Chili |
| 1402 | KIXS-AS-KR Korea Telecom | Koreya |
| 965 | Telefonica de Argentina | Argentina |
| 894 | ERX-TANET-ASN1 Taiwan Academic Network (TANet) Information C | Tayvan |
| 827 | KDDI KDDI CORPORATION | |
| 770 | Compa Dominicana de Telefonos, C. por A. — CODETEL | |
| 723 | CHINANET-BACKBONE No.31, Jin-rong ko‘chasi | Xitoy |
| 647 | LGDACOM LG DACOM korporatsiyasi | |
| 606 | UUNET — MCI Communications Services, Inc., Verizon Busi nomi ostida faoliyat yuritadi | |
| 604 | TELKOMNET-AS2-AP PT Telekomunikasi Indonesia | Indoneziya |
| 601 | COLOMBIA TELECOMUNICACIONES S.A. ESP | Kolumbiya |
DoS/DDoS-hujumlarni aniqlash
DoS-hujumni payqamay qolishning iloji yo‘q, shu sababli uni aniqlash uchun maxsus vositalar kerak emas, degan qarash mavjud. Ko‘p hollarda bu to‘g‘ri. Ammo muvaffaqiyatli DoS-hujum qurbonlar tomonidan faqat 2–3 sutkadan keyin sezilgan holatlar ham yetarlicha kuzatilgan. Ba’zan hujumning (flud-hujumning) salbiy oqibatlari ortiqcha internet-trafik uchun keragidan ko‘p pul to‘lashga olib kelgan va bu faqat internet-provayderdan hisob kelganda ma’lum bo‘lgan. Bundan tashqari, hujumni aniqlashning ko‘plab usullari nishonga yaqin joyda samarasiz, lekin tarmoqning magistral kanallarida samarali ishlaydi. Bunday holda hujumga uchragan foydalanuvchi o‘zi hujumni payqab, yordam so‘rashini kutish o‘rniga aynan shu joylarga aniqlash tizimlarini o‘rnatish maqsadga muvofiq. DoS-hujumlarga samarali qarshi turish uchun ularning turi, xususiyati va boshqa belgilarini bilish kerak. Bu ma’lumotlarni tezkor olishga aynan xavfsizlik xizmatlari yordam beradi. Ular tizimdagi ayrim sozlamalarni o‘zgartirishga ham ko‘maklashadi. Ammo hujumni ataylab zararli shaxs amalga oshirganmi yoki xizmatning to‘xtashi favqulodda hodisa oqibatimi — buni aniqlab bera olmaydi. Xavfsizlik siyosati qoidalariga muvofiq, DoS yoki DDoS-hujum aniqlanganda keyinchalik audit o‘tkazish uchun uni qayd etish talab qilinadi. Hujum qayd etilgach, tizimning ayrim parametrlarini tuzatish va uning avvalgi ish faoliyatini tiklash uchun xavfsizlik xizmatlari kerak bo‘lishi mumkin. DDoS-hujumni aniqlashda xavfsizlik bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan xizmatlardan ham foydalanish mumkin: masalan, trafikni boshqa aloqa kanallariga yo‘naltirish yoki axborotni nusxalash uchun zaxira serverlarni ishga tushirish. Shunday qilib, DDoS-hujumlarni aniqlash va oldini olish vositalari himoyalanayotgan tizim turiga qarab sezilarli farq qilishi mumkin.
DoS-hujumlarni aniqlash usullarini bir necha katta guruhga ajratish mumkin:
- signaturaga asoslangan usullar — trafikni sifat jihatidan tahlil qiladi.
- statistik usullar — trafikni miqdoriy tahlil qiladi.
- gibrid (aralash) usullar — yuqoridagi ikkala usulning afzalliklarini birlashtiradi.
Mashhur DDoS-hujumlar




Masalan, 2012-yilda DNS-serverlarga bir nechta keng ko‘lamli DDoS-hujum uyushtirilgan. Birinchisi 31-martga rejalashtirilgan, lekin amalga oshmagan. Anonymous guruhi hujumchilarining maqsadi butun jahon internet tarmog‘ini ishdan chiqarish edi. Buning uchun ular 13 ta ildiz DNS-servergaDDoS-hujum qilishni ko‘zlagan. Hujumchilar kichikroq DNS-serverlar va internet-provayderlarnibirlashtirishga mo‘ljallangan Ramp nomli maxsus utilitani chiqargan. Ular shu vositalar yordamida global tarmoqni ishdan chiqarishni rejalashtirgan.
Xuddi shunday hujum 2002-yil noyabr oyida amalga oshirilgan. U hanuzgacha DNS-serverlarga qarshi eng keng ko‘lamli DDoS-hujum deb hisoblanadi, chunki hujumchilar 7 ta ildiz serverni ishdan chiqarishga muvaffaq bo‘lgan. Navbatdagi hujum avgust oyida AQShning eng yirik telekommunikatsiya kompaniyasi bo‘lgan AT&Tga qaratilgan. 8 soat davom etgan hujumdan so‘ng kompaniyaning DNS-serverlari ishdan chiqqan. Foydalanuvchilar bir muddat nafaqat AT&T saytiga, balki uning tarmog‘idagi tijorat saytlariga ham kira olmagan.
Yana bir hujum 10-noyabr kuni, 2012-yilda Go Daddykompaniyasiga uyushtirilgan. U dunyodagi eng yirik xosting-provayderlardan biridir. Hujum oqibatlari vayronkor bo‘lgan: nafaqat www.godaddy.com domeni, balki kompaniya tomonidan ro‘yxatdan o‘tkazilgan internetdagi 33 milliondan ortiq domen ham zarar ko‘rgan.
Ancha oldin, 22-avgust kuni, 2004-yilda shaxsi hozirgacha aniqlanmagan hujumchilar Mydoom virusi yordamida tizim dasturiy ta’minotini ishlab chiqaradigan SCOkompaniyasining saytini ishdan chiqargan. Foydalanuvchilar 3 kun davomida kompaniya saytiga kira olmagan.

15-sentabr kuni, 2012-yilda, sekundiga 65 Gbit quvvatli yirik DDoS-hujum Cloudflarekompaniyasiga qaratilgan. Ushbu kompaniya virtual xosting uchun mo‘ljallangan kontent yetkazib berish tarmog‘inita’minlaydi. Uning serverlari dunyo bo‘ylab joylashgan. Bu foydalanuvchiga internet sahifasini geografik jihatdan eng yaqin Cloudflare serveridan ancha tez yuklash imkonini beradi. Kompaniya ilgari sekundiga bir necha o‘n Gbit quvvatli DDoS-hujumlarga bardosh bergan, biroq 65 Gbit/s quvvatli hujumga dosh bera olmagan. Hujum eng yuqori nuqtasiga 15-sentabr, shanba kuni soat 13:00 da chiqqan. O‘sha paytda Cloudflareda ishlagan, ilgari xaker bo‘lgan xodimlar bu DDoS-hujum qanday usulda amalga oshirilgani va hujumchilar bu qadar katta quvvatga qanday erishganini aniqlashga qiziqqan. Ma’lum bo‘lishicha, bunday hujum uchun 65 mingta bot kerak bo‘lar edi. Ularning har biri 1 Mbit/s trafik hosil qilishi lozim edi. Biroq bu amalda mumkin emas, chunki internet-provayderlar bunday katta trafikni oson aniqlab, bloklaydi. Buning ustiga, katta botnetni ijaraga olish juda qimmat. Shuning uchun hujumda ochiq DNS-serverlar orqali DNS-so‘rovlarini kuchaytirish usuli qo‘llangani aniqlangan.
Taxminan yarim yildan keyin, 18-martda, The New York Timesgazetasi ta’rifiga ko‘ra, tarixdagi eng katta DDoS-hujum boshlangan. Uning qurboni Spamhaus[ingl.]kompaniyasi bo‘lgan. U spammanbalarini qora ro‘yxatga kiritish bilan shug‘ullanadi. Hujumga Spamhausning Niderlandiyadagi CyberBunkerxosting-provayderini spam tarqatgani uchun qora ro‘yxatga kiritgani sabab bo‘lgan. CyberBunker noroziligini ochiq DNS-serverlar orqali cho‘qqi quvvati 300 Gbit/s ga yetgan DDoS-hujum bilan ifodalagan. 19-martda hujum quvvati 90 Gbit/s ga yetib, keyin 30 Gbit/s atrofida o‘zgargan. Shundan keyin qisqa tanaffus kuzatilgan, ammo hujum yana kuchaygan va 22-martda quvvati 120 Gbit/s ga yetgan. Hujumni qaytarish uchun Cloudflare trafikni o‘z ma’lumotlar markazlario‘rtasida taqsimlagan. Shundan so‘ng CyberBunker Cloudflareni «qulata» olmasligini tushunib, hujumning yangi to‘lqinini uning yuqori darajadagi pirlarigaqaratgan. Paketlarning bir qismi Tier2 darajasida filtrlangan, qolgan trafik esa Tier1 darajasiga yetib, aynan shu yerda eng yuqori 300 Gbit/s quvvatga chiqqan. O‘sha paytda internetdagi millionlab foydalanuvchilar hujumning ta’sirini sezgan: ayrim saytlar sekin ishlay boshlagan. Oxir-oqibat provayderlar hujumga dosh bergan, ammo Yevropada turli saytlarga kirishda ping vaqtining biroz oshgani qayd etilgan. Masalan, London trafik almashish markazi — LINXda 23-mart kuni hujum tufayli ma’lumot almashish tezligi ikki martadan ko‘proq pasaygan. O‘rtacha 1.2 Tbit/s tezlik 0.40 Tbit/s gacha tushgan.
DDoS-hujumlardan himoyalanish
Faqat havaskorlar qurilmalarga hujum qiladi. Professionallar esa odamlarga hujum qiladi.
Hozirgi kunda DDoS-hujumlardan to‘liq himoyalanish imkonsiz, chunki mutlaqo ishonchli tizim mavjud emas. Bu yerda inson omili ham katta ahamiyatga ega: tizim administratorining marshrutizatorni noto‘g‘ri sozlash kabi istalgan xatosi jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shunga qaramay, hozir apparat-dasturiy himoya vositalari hamda tashkiliy qarshi choralar ko‘p.
DDoS-hujumlarga qarshi choralarni passiv va faol, shuningdek, oldini oluvchi va javob choralariga ajratish mumkin. Quyida asosiy usullarning qisqa ro‘yxati keltirilgan.
- Oldini olish. DDoS-hujumlarni rejalashtirish va amalga oshirishga undovchi sabablarning oldini olish. (Ko‘pincha kiberhujumlar shaxsiy adovat, siyosiy, diniy va boshqa kelishmovchiliklar, jabrlanuvchining vaziyatga mos kelmaydigan xatti-harakatlari va hokazolar oqibatida yuz beradi.) DDoS-hujum sabablarini o‘z vaqtida bartaraf etish, so‘ng kelajakda bunday hujumlardan qochish uchun tegishli xulosalar chiqarish kerak.
- Javob choralari. Texnik va huquqiy choralar yordamida DDoS-hujum manbasi va tashkilotchisiga imkon qadar faol ta’sir ko‘rsatish zarur. Hozir hatto hujumni amalga oshirgan shaxsni emas, balki uning tashkilotchisini ham aniqlashga yordam beradigan maxsus kompaniyalar bor.
- Dasturiy ta’minot. Hozirgi dasturiy va apparat vositalari bozorida kichik va o‘rta biznesni kuchsiz DDoS-hujumlardan himoya qila oladigan mahsulotlar ham bor. Odatda bunday vositalar kichik server ko‘rinishida bo‘ladi.
- Filtrlash va qora tuynukka yo‘naltirish (blackholing). Hujum qilayotgan qurilmalardan keladigan trafikni bloklash. Bu usullarning samaradorligi hujum nishoniga yaqinlashgan sari pasayadi, hujum qilayotgan qurilmaga yaqinlashgan sari oshadi. Bunda filtrlashning ikki turi mavjud: tarmoqlararo ekranlar va ACLro‘yxatlaridan foydalanish. Tarmoqlararo ekranlar muayyan trafik oqimini bloklaydi, ammo «yaxshi» trafikni «yomon» trafikdan ajrata olmaydi. ACL ro‘yxatlari ikkinchi darajali protokollarni filtrlaydi va TCP protokollariga tegmaydi. Bu server tezligini pasaytirmaydi, lekin hujumchi asosiy so‘rovlardan foydalansa, samarasiz bo‘ladi.
- Teskari DDoS — hujum uchun foydalanilayotgan trafikni hujumchining o‘ziga yo‘naltirish. Hujumga uchragan server yetarlicha quvvatli bo‘lsa, bu nafaqat hujumni qaytarish, balki hujumchining serverini ham ishdan chiqarish imkonini beradi.
- Zaifliklarni bartaraf etish. Bu chora flud-hujumlarga qarshi ishlamaydi, chunki ulardagi «zaiflik» tizim resurslarining cheklanganligidir. Ushbu chora tizimlar va xizmatlardagi xatolarni bartaraf etishga qaratilgan.
- Resurslarni ko‘paytirish. Albatta, mutlaq himoya bermaydi, lekin DDoS-hujumlardan himoyalanishning boshqa usullarini qo‘llash uchun yaxshi asos yaratadi.
- Taqsimlash. Ayrim qismlari DoS-hujum tufayli ishlamay qolsa ham, foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatishda davom etadigan taqsimlangan va zaxiralangan tizimlarni yaratish.
- Nishonni ajratish. Hujumning bevosita nishonini (domen nomini yoki IP-manzilini) boshqa resurslardan uzoqlashtirish. Chunki hujumning bevosita nishoni bilan birga boshqa resurslar ham ko‘pincha zarar ko‘radi.
- Faol javob choralari. Texnik hamda tashkiliy-huquqiy vositalar orqali hujum manbalari, tashkilotchisi yoki boshqaruv markaziga ta’sir ko‘rsatish.
- DDoS-hujumlarni qaytarishga mo‘ljallangan uskunalardan foydalanish. Masalan, DefensePro® (Radware), SecureSphere® (Imperva), Perimetr (MFI Soft), Arbor Peakflow®, Riorey, Impletec iCore va boshqa ishlab chiqaruvchilarning qurilmalari. Ular serverlar va marshrutizatorlar oldiga joylashtirilib, kiruvchi trafikni filtrlaydi.
- DDoS-hujumlardan himoyalanish xizmatini sotib olish. Bu flud hajmi tarmoq kanalining o‘tkazuvchanligidan oshganda ayniqsa dolzarb.
Google kompaniyasi ham sayt DDoS-hujumga uchragan paytda uning kontentini namoyish qilish uchun o‘z resurslarini taqdim etishga tayyor. Hozir Project Shield xizmati sinov bosqichida, lekin ayrim yo‘nalishlardagi saytlar unga qabul qilinishi mumkin. Loyihaning maqsadi — so‘z erkinligini himoya qilish.
Statistika
«Kasperskiy laboratoriyasi» mutaxassislari tadqiqot o‘tkazib, 2015-yilda Rossiyadagi har oltinchi kompaniyadan biri DDoS-hujumga uchraganini aniqlagan. Mutaxassislar ma’lumotiga ko‘ra, yil davomida taxminan 120 mingta hujum amalga oshirilgan va ular dunyo bo‘ylab 68 mingta resursga qaratilgan. Rossiyada kiberjinoyatchilar ko‘pincha yirik biznesni — 20 % holatda, o‘rta va kichik biznesni — 17 % holatda nishonga olgan. DDoS-hujumlar kompaniya saytining bosh sahifasi ishida muammo tug‘dirishga (hujumlarning 55 % i), aloqa xizmatlari va elektron pochtani ishdan chiqarishga (34 %), foydalanuvchining tizimga kirish funksiyasini buzishga (23 %) qaratilgan. Mutaxassislar DDoS-hujumlarning 18 % i fayl serverlariga, 12 % i esa moliyaviy operatsiyalarni bajarish xizmatlariga qaratilganini aniqlagan. Saytlariga DDoS-hujumlar soni bo‘yicha Rossiya dunyoda beshinchi o‘rinda turadi. Bunday kiberjinoyatlar Xitoy, AQSh, Koreya va Kanadada ko‘proq sodir etiladi. Biroq hujumlarni eng ko‘p xitoylik va rossiyalik xakerlar amalga oshiradi.
Hisob-kitoblarni amalga oshirgan Selectel ma’lumotiga ko‘ra, Rossiya kompaniyalari 2024-yil may oyida eng ko‘p DDoS-hujumga uchragan (7232 ta hodisa). Eng kuchli hujum fevral oyida qayd etilgan (332 Gbit/s). 7 oy ichida kompaniyalar umumiy soni 31 436 ta va davomiyligi 3895 soat bo‘lgan DDoS-hujumlarni muvaffaqiyatli qaytargan.
Adabiyotlar
- Kris Kasperskiy, Andrey Komarov, Stepan Ilyin, Leonid Stroykov, Sergey Yaremchuk, Denis Kolesnichenko. Xaker. — 2003. — [[Xaker maxsus arxivlangan] 16 2026-yil noyabr yil.]
- Mokapetris P. Domen nomlari — tushunchalar va imkoniyatlar. — Tarmoq ishchi guruhi. — 1987.
- Kris Kasperskiy, Denis Kolesnichenko. Xaker. — 2005.
- mualliflar jamoasi. Internetda himoyalanish bo‘yicha rasmli qo‘llanma. — 2004. — B. 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 12.
- Yevgeniy Zobnin. «Xaker» jurnali, «Har qanday holatda bardosh berish. DoS/DDoS-hujumlarga qarshi kurash usullari». — 2009.
- B. Shnayer. Sirlar va yolg‘on. Raqamli dunyoda ma’lumotlar xavfsizligi. — Sankt-Peterburg: Piter, 2000. — B. 432. — ISBN 5-318-00193-9.
- Kris Kasperskiy. Kompyuter viruslari: ichki va tashqi olami. — Sankt-Peterburg: Piter, 2006. — B. 526. — ISBN 5-469-00982-3.
- Internetni deyarli ishdan chiqargan DDoS-hujum. — 2013.
- Cloudflare blogi: DNS-so‘rovlarini kuchaytiruvchi DDoS-hujumning ichki mexanizmi. — 30.10.2012.
- «Xaker» jurnali: DNS-rezolventlar orqali kuchaytirilgan DDoS — texnik tafsilotlar. — 31.10.2012.
- Global yangilanish internetni yanada xavfsiz qiladi. — 2010.
- Peng Lyu. Xizmat ko‘rsatishni rad etish hujumlari. — University Park. — 2004.
- «Xaker» jurnali, DDoS-hujum tasviri. — 28.04.2013.
- Devid Dittrix, Yelena Mirkovich, Piter Rayxer, Sven Ditrix. Internetda xizmat ko‘rsatishni rad etish: hujum va himoya mexanizmlari. — 1. — Moskva: Pearson Education, 2004. — B. 400. — ISBN 0132704544, 9780132704540.
- «Xaker» jurnali, noto‘g‘ri sozlangan DNS-serverlar. — 2013.
- N. Fergyuson, B. Shnayer. Amaliy kriptografiya. — Moskva: Vilyams, 2005. — B. 416. — ISBN 5-8459-0733-0.
- J. Reynolds, R. Breyden. Izohlar so‘rovi (RFC). — 2004.
- «Xaker» jurnali, 300 Gbit/s quvvatli DDoS-hujum butun internetni sekinlashtirdi. — 27.03.2013.
- «Xaker» jurnali, xakerlar buzib kirishga uchradi: Anonymousning asosiy IRC-serveri egallandi. — 2011.
- Melnikov D. A. Ochiq tizimlarning axborot xavfsizligi. — Moskva: FLINTA, 2012. — B. 448. — ISBN 978-5-9765-1613-7.
- «Xaker» jurnali, Runetdagi DDoS-hujumlarning yangi to‘lqini. — 12.08.2013.
- Ildiz serverlarning texnik faoliyati assotsiatsiyasi. — 2013.
- S. Nortkatt, M. Kuper, M. Firnou, K. Frederik. Tarmoqlarda xavfsizlikning odatiy buzilishlarini tahlil qilish = Buzib kirish belgilarini aniqlash va tahlil qilish. — New Riders Publishing (ingl.), Sankt-Peterburg: «Vilyams» nashriyot uyi (ruscha), 2001. — B. 464. — ISBN 5-8459-0225-8 (ruscha), 0-7357-1063-5 (ingl.).
- MyDoom — o‘n yillikdagi eng qimmat zararli dastur. — xakep.ru, 26.01.2011. — [Arxivlangan 13 2014-yil fevral yil.]
- V. Eddi. TCP SYN-flud hujumlari va ularga qarshi keng tarqalgan choralar. — 2007.
- A. Maklin, G. Geyts, A. Tse. Spamhausga kiberhujum qanday kechgani. — 2013.
- «Xaker» jurnali, GoDaddy DNS-serverlari ishdan chiqqani sababli millionlab saytlar oflayn qoldi. — 11.09.2012.
- S. Agarval, T. Douson, C. Trifonas. Mintaqaviy trafik tozalash markazlari yordamida DDoS-hujumlarni yumshatish. — 2011.
- B. Shnayer. Amaliy kriptografiya. — John Wiley & Sons. — 1996. — B. 784. — ISBN 0-471-11709-9.
- H. Halpin. Anonymous falsafasi. — 2013. — B. 28.
- «Xaker» jurnali, ochiq DNS-rezolventlar orqali 65 Gbit/s quvvatli DDoS-hujum. — 18.09.2012.
- Morris, R. T.. 4.2BSD Unix TCP/IP dasturiy ta’minotidagi zaiflik. — Hisoblash fanlari bo‘yicha texnik hisobot, № 117. — AT&T Bell Laboratories, 1985.
- S. M. Bellovin. TCP/IP protokollari to‘plamidagi xavfsizlik muammolari. — Computer Communication Review, 19-jild, 2-son. — AT&T Bell Laboratories, 1989.
- R. V. Stivens. IP-spooling sirlarini ochish: ishonch munosabatlaridan foydalanish. — Phrack jurnali, 7-jild, 48-son. — Guild Production, 1996.
- R. V. Stivens. «Neptun loyihasi». — Phrack jurnali, 7-jild, 48-son. — Guild Production, 07.1996. = DoS-hujum uchun jazo = Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 272-moddasi: Kompyuter axborotidan noqonuniy foydalanish
Havolalar
- DoS-hujum havolalar katalogida Curlie (dmoz)
- DDoS-hujumlarning real vaqt xaritasi