Autentifikatsiya

Autentifikatsiya (ingl. authentication ← yun. αὐθεντικός [authentikos] «haqiqiy, asl» ← αὐτός [autos] «o‘zi; aynan o‘sha» so‘zidan) — haqiqiylikni tekshirish jarayoni. Masalan:

Rus tilida bu atama, asosan, axborot texnologiyalari sohasida qo‘llanadi.

Tizimning ishonchlilik darajasi va xavfsizlik siyosatiga qarab, haqiqiylikni tekshirish bir tomonlama yoki o‘zarobo‘lishi mumkin. Odatda, u kriptografik usullar bilan bajariladi.

Autentifikatsiya bilan quyidagilarni adashtirmaslik kerak: avtorizatsiya (subyektga muayyan huquqlar berish jarayoni) va identifikatsiya (subyektni uning identifikatori orqali tanib olish jarayoni).

Tarix

Qadim zamonlardan buyon odamlar muhim xabarlarning ishonchliligiga amin bo‘lishdek murakkab vazifaga duch kelgan. Buning uchun og‘zaki parollar va murakkab muhrlar o‘ylab topilgan. Mexanik qurilmalarga asoslangan autentifikatsiya usullari vazifani ancha yengillashtirgan. Masalan, oddiy qulf va kalit juda qadimda ixtiro qilingan. Autentifikatsiya tizimiga misolni qadimiy «Ali Bobo va qirq qaroqchining sarguzashtlari» ertagida ko‘rish mumkin. Unda g‘orga yashirilgan xazinalar haqida hikoya qilinadi. G‘or og‘zi tosh bilan to‘silgan. Uni faqat maxsus og‘zaki parol yordamida surish mumkin edi: «Sim-sim, ochil!».

Hozirgi kunda tarmoq texnologiyalari keng rivojlangani sababli avtomatik autentifikatsiya deyarli hamma joyda qo‘llanmoqda.

Standartlar

Autentifikatsiya standartlarini belgilovchi hujjatlar

GOST R ISO/IEC 9594-8-98 — Autentifikatsiya asoslari

Ushbu standart:

  • ma’lumotnomada saqlanadigan autentifikatsiya ma’lumotlari formatini belgilaydi;
  • ma’lumotnomadan autentifikatsiya ma’lumotlarini olish usulini tavsiflaydi;
  • autentifikatsiya ma’lumotlarini shakllantirish va ma’lumotnomaga joylashtirish usullari haqidagi dastlabki shartlarni belgilaydi;
  • amaliy dasturlar autentifikatsiyani amalga oshirish uchun bunday ma’lumotlardan foydalanishi mumkin bo‘lgan uchta usulni belgilaydi va autentifikatsiya yordamida boshqa himoya xizmatlari qanday ta’minlanishini tavsiflaydi.

Standartda autentifikatsiyaning ikki turi bayon etilgan: da’vo qilingan shaxsning kimligini parol yordamida tekshiradigan oddiy autentifikatsiya va kriptografik usullar bilan yaratilgan shaxsni tasdiqlovchi guvohnomalarga tayanuvchi kuchli autentifikatsiya.

FIPS 113 — Kompyuter ma’lumotlarini autentifikatsiya qilish (Computer Data Authentication)

Ushbu standart ma’lumotlarning qasddan yoki tasodifan yuz bergan ruxsatsiz o‘zgarishlarini aniqlash uchun ishlatiladigan Ma’lumotlarni autentifikatsiya qilish algoritmini (Data Authentication Algorithm, DAA) belgilaydi. U Federal axborotni qayta ishlash standartlarining FIPS PUB 46 nashrida ko‘rsatilgan Ma’lumotlarni shifrlash standarti (Data Encryption Standard, DES) algoritmiga asoslanadi va AQSH Moliya vazirligining elektron pul o‘tkazmalari hamda xavfsiz o‘tkazmalar siyosati, Amerika milliy standartlar instituti (ANSI) va moliya muassasalari xabarlarini autentifikatsiya qilish standarti (Standard for Financial Institution Message Authentication) bilan mos keladi.

Ushbu standart uzatilayotgan axborot yaxlitligini kriptografik autentifikatsiya vositalari orqali nazorat qilishda qo‘llanadi.

Autentifikatsiya tizimining elementlari

Har qanday autentifikatsiya tizimida odatda bir nechta elementni ajratish mumkin:

  • subyekt, ya’ni tekshiruvdan o‘tadigan tomon;
  • belgi subyektning farqlovchi xususiyati
  • autentifikatsiya tizimining egasi, tizim faoliyati uchun mas’ul va uni nazorat qiluvchi tomon;
  • aynan autentifikatsiya mexanizmi, ya’ni tizimning ishlash tamoyili;
  • kirishni boshqarish mexanizmi, subyektga muayyan kirish huquqlarini beruvchi mexanizm.
Autentifikatsiya elementi 40 qaroqchi g‘ori Tizimda ro‘yxatdan o‘tish Bankomat
Subyekt Parolni biladigan odam Ruxsat berilgan foydalanuvchi Bank kartasi egasi
Belgi Parol «Sim-sim, ochil!» Maxfiy parol Bank kartasi va shaxsiy identifikator
Tizim egasi 40 qaroqchi Tizimga egalik qiluvchi korxona Bank
Autentifikatsiya mexanizmi So‘zlarga javob beradigan sehrli qurilma Dasturiy ta’minot, parolni tekshiruvchi Karta va shaxsiy identifikatorni tekshiruvchi dasturiy ta’minot
Kirishni boshqarish mexanizmi G‘or og‘zidagi toshni suruvchi mexanizm Ro‘yxatdan o‘tish va kirishni boshqarish jarayoni Bank amaliyotlarini bajarishga ruxsat berish

Autentifikatsiya omillari

Kompyuterlar paydo bo‘lishidan avval ham subyektning turli farqlovchi belgilari va xususiyatlaridan foydalanilgan. Hozir tizimda muayyan xususiyatdan foydalanish talab etiladigan ishonchlilik, himoyalanganlik va joriy etish xarajatlariga bog‘liq. Autentifikatsiyaning 3 ta omili mavjud:

  • Biz biladigan narsa, masalan, qandaydir maxfiy ma’lumot. Bu faqat kirishga ruxsat etilgan subyekt bilishi kerak bo‘lgan maxfiy axborotdir. Bunday sir og‘zaki aytiladigan ibora, yozma parol, qulf kodlari kombinatsiyasi yoki shaxsiy identifikatsiya raqami (PIN) bo‘lishi mumkin. Parolga asoslangan mexanizmni joriy etish ancha oson va arzon. Biroq uning jiddiy kamchiliklari bor: parolni sir saqlash ko‘pincha qiyin, buzg‘unchilar esa parollarni o‘g‘irlash, buzib kirish va topishning yangi usullarini muntazam ishlab chiqadi (qarang: majburlashga asoslangan kriptotahlil, to‘liq tanlash usuli). Shu sababli parolga asoslangan mexanizmning himoyasi nisbatan zaif.
  • Biz egalik qiladigan narsa, masalan, noyob jismoniy buyum. Bunda subyektning takrorlanmas buyumga egaligi muhim. Bu shaxsiy muhr, qulfkaliti, kompyuterda esa muayyan xususiyatni ifodalovchi ma’lumotlar fayli bo‘lishi mumkin. Bunday belgi ko‘pincha maxsus autentifikatsiya qurilmasiga, masalan, plastik kartaga, smart-kartagajoylashtiriladi. Buzg‘unchi uchun bunday qurilmani qo‘lga kiritish parolni buzishdan qiyinroq, subyekt esa qurilma o‘g‘irlanganini darhol xabar qilishi mumkin. Bu usul parol mexanizmiga nisbatan xavfsizroq, ammo bunday tizimning narxi yuqoriroq.
  • O‘zimizning ajralmas qismimiz bo‘lgan narsa — biometriya. Bunda subyektning jismoniy xususiyati belgi bo‘ladi. Masalan, yuz tasviri, barmoq yoki kaft izi, ovoz yoki ko‘zning o‘ziga xos xususiyati. Foydalanuvchi nuqtayi nazaridan bu eng sodda usul: parolni yodlash ham, autentifikatsiya qurilmasini olib yurish ham shart emas. Biroq biometrik tizim qonuniy foydalanuvchini tasdiqlab, biometrik ko‘rsatkichlari o‘xshash buzg‘unchini rad etishi uchun yetarli darajada sezgir bo‘lishi kerak. Bunday tizimning qiymati ham ancha yuqori. Shunga qaramay, biometrik autentifikatsiya istiqbolli omil bo‘lib qolmoqda.

Autentifikatsiya usullari

Elektron imzo yordamida autentifikatsiya

06.04.2011 sanasidagi N 63-FZ-sonli «Elektron imzo to‘g‘risida»gi federal qonun (o‘zgartirishlari bilan) elektron imzoning quyidagi turlarini nazarda tutadi:

  • Oddiy elektron imzo — kodlar, parollar yoki boshqa vositalardan foydalanish orqali elektron imzo muayyan shaxs tomonidan yaratilganini tasdiqlovchi elektron imzo.
  • Malakasiz elektron imzo — quyidagi xususiyatlarga ega elektron imzo:
  1. elektron imzo kalitidan foydalanib axborotni kriptografik o‘zgartirish natijasida olinadi;
  2. elektron hujjatga imzo qo‘ygan shaxsni aniqlash imkonini beradi;
  3. elektron hujjat imzolangandan keyin unga o‘zgartirish kiritilganini aniqlash imkonini beradi;
  4. elektron imzo vositalari yordamida yaratiladi.
  • Malakali elektron imzo — malakasiz elektron imzoning barcha belgilariga va quyidagi qo‘shimcha belgilarga ega elektron imzo:
  1. elektron imzoni tekshirish kaliti malakali sertifikatda ko‘rsatilgan;
  2. elektron imzoni yaratish va tekshirish uchun ushbu federal qonunga muvofiq belgilangan talablarga mosligi tasdiqlangan elektron imzo vositalari ishlatiladi.

Parol orqali autentifikatsiya

  • Ko‘p martalik parollar yordamida autentifikatsiya
  • Bir martalik parollar yordamida autentifikatsiya

Ko‘p martalik parollar yordamida autentifikatsiya

Login va parol juftligini kiritish shakli

Kompyuter tizimida autentifikatsiya usullaridan biri foydalanuvchi identifikatorini kiritishdir. U odatda «login» (ingl. login — foydalanuvchining ro‘yxatdan o‘tish nomi, hisob qaydnomasi) deb ataladi. Shundan so‘ng parol — maxfiy ma’lumot kiritiladi. Ishonchli (etalon) login-parol juftligi maxsus ma’lumotlar bazasida saqlanadi.

Oddiy autentifikatsiyaning umumiy algoritmi:

  1. Subyekt tizimga kirish uchun so‘rov yuboradi hamda shaxsiy identifikatorini va parolini kiritadi.
  2. Kiritilgan noyob ma’lumotlar autentifikatsiya serveriga uzatiladi va etalon ma’lumotlar bilan solishtiriladi.
  3. Ma’lumotlar etalon bilan mos kelsa, autentifikatsiya muvaffaqiyatli hisoblanadi; mos kelmasa, subyekt 1-bosqichga qaytariladi.

Subyekt kiritgan parol tarmoq orqali ikki usulda uzatilishi mumkin:

  • shifrlanmagan, ochiq ko‘rinishda — parol bilan autentifikatsiya protokoli (Password Authentication Protocol, PAP) asosida;
  • shifrlashdan foydalanib — SSL yoki TLSyordamida. Bu holda subyekt kiritgan noyob ma’lumotlar tarmoq orqali himoyalangan tarzda uzatiladi.
Xavfsizlik

Parollarni saqlash va uzatishda eng yuqori himoyaga erishish uchun bir yo‘nalishli funksiyalardanfoydalanish lozim. Odatda, bu maqsadda kriptografik jihatdan mustahkam xesh-funksiyalarishlatiladi. Bunda serverda parolning faqat xesh-ko‘rinishi saqlanadi. Parol olingach, unga xesh-o‘zgartirishqo‘llanadi va tizim natijani o‘zida saqlangan etalon xesh bilan taqqoslaydi. Natijalar bir xil bo‘lsa, parollar mos keladi. Xeshga kirish huquqini qo‘lga kiritgan buzg‘unchi uchun asl parolni hisoblab topish amalda deyarli imkonsiz.

Ko‘p martalik parollardan foydalanishning bir qancha jiddiy kamchiliklari bor. Birinchidan, etalon parolning o‘zi yoki uning xeshlangan ko‘rinishi autentifikatsiya serverida saqlanadi. Ko‘pincha parol hech qanday kriptografik o‘zgartirishsiz tizim fayllarida saqlanadi. Ularga kirish imkoniga ega bo‘lgan buzg‘unchi maxfiy ma’lumotlarni osongina qo‘lga kiritishi mumkin. Ikkinchidan, subyekt ko‘p marta ishlatiladigan parolni yodlab qolishi (yoki yozib qo‘yishi) kerak. Buzg‘unchi hech qanday texnik vositasiz, shunchaki ijtimoiy muhandislikusullaridan foydalanib ham uni qo‘lga kiritishi mumkin. Bundan tashqari, foydalanuvchi parolni o‘zi tanlasa, tizim xavfsizligi sezilarli pasayadi. Ko‘pincha u lug‘atda uchraydigan biror so‘z yoki so‘zlar birikmasini tanlaydi. GOST 28147-89 standartida kalit uzunligi 256 bit (32 bayt)ni tashkil etadi. Psevdotasodifiy sonlar generatori ishlatilganda kalit yaxshi statistik xususiyatlarga ega bo‘ladi. Biroq lug‘atdagi so‘zdan iborat parolni uzunligi 16 bit bo‘lgan psevdotasodifiy songa keltirish mumkin; bu GOST kalitidan 16 baravar qisqa. Yetarli vaqtga ega buzg‘unchi parolni oddiy to‘liq tanlash usuli bilan buzishi mumkin. Buni hal qilish uchun tasodifiy parollardan foydalanish yoki parolning amal qilish muddatini cheklab, muddat tugagach uni almashtirish talabini joriy etish mumkin.

Hisob qaydnomalari bazalari

UNIX oilasiga mansub operatsion tizimli kompyuterlarda bunday baza /etc/master.passwd fayli hisoblanadi (Linux distributivlarida esa odatda faqat rootfoydalanuvchisi o‘qiy oladigan /etc/shadow fayli). Unda foydalanuvchi parollari ochiq parollarning xesh-funksiyalari ko‘rinishida saqlanadi. Shu faylning o‘zida foydalanuvchi huquqlari haqidagi ma’lumotlar ham mavjud. Dastlab Unix tizimlarida parol (shifrlangan holda) barcha foydalanuvchilar o‘qiy oladigan /etc/passwdfaylida saqlangan, bu esa xavfsiz emas edi.

Windows operatsion tizimiga ega kompyuterlarda NT/2000/XP/2003 ( Windows domenigakirmaydigan) bunday ma’lumotlar bazasi SAM (Security Account Manager — Hisob qaydnomalari xavfsizligi menejeri) deb ataladi. SAM bazasi xavfsizlik tizimining ishlashi uchun zarur barcha ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan hisob qaydnomalarini saqlaydi. U %windir%\system32\config\ katalogida joylashgan.

Windows Server domenlarida 2000/2003 bunday baza Active Directory.

hisoblanadi. Shunga qaramay, autentifikatsiya ma’lumotlarini saqlashning ishonchliroq usuli sifatida maxsus apparat vositalari (komponentlari)dan foydalanish tan olingan.

Xodimlar turli kompyuterlarda (xavfsizlik tizimi qo‘llab-quvvatlangan holda) ishlashi zarur bo‘lganda, autentifikatsiya ma’lumotlari va kriptografik kalitlarni tashkilot serverida saqlash imkonini beruvchi apparat-dasturiy tizimlar qo‘llanadi. Foydalanuvchilar istalgan kompyuterda (ishchi stansiyada) o‘z autentifikatsiya ma’lumotlari va kriptografik kalitlaridan foydalanib, erkin ishlay oladi.

Bir martalik parollar yordamida autentifikatsiya

Buzg‘unchi subyektning ko‘p martalik parolini bir marta qo‘lga kiritsa, buzib olingan maxfiy ma’lumotlarga doimiy kirish imkoniga ega bo‘ladi. Bu muammo bir martalik parollardan (OTP — One Time Password) foydalanish orqali hal etiladi. Usulning mohiyati shundaki, parol tizimga faqat bir marta kirish uchun amal qiladi; har bir navbatdagi kirish so‘rovida yangi parol talab etiladi. Bir martalik parollar bo‘yicha autentifikatsiya mexanizmi apparat yoki dasturiy vositalar bilan amalga oshirilishi mumkin.

Bir martalik parollardan foydalanish texnologiyalari quyidagilarga bo‘linadi:

  • subyekt va tizim uchun umumiy bo‘lgan psevdotasodifiy sonlar generatoridan foydalanish;
  • umumiy vaqt tizimi bilan birga vaqt belgilaridan foydalanish;
  • subyekt va tizim uchun umumiy tasodifiy parollar bazasidan foydalanish.

Birinchi usulda subyekt va tizim uchun bir xil boshlang‘ich qiymatga ega psevdotasodifiy sonlar generatori qo‘llanadi. Subyekt yaratgan parol tizimga ketma-ket bir tomonlama funksiya qo‘llash orqali yoki har bir yangi so‘rovda avvalgi so‘rovning noyob ma’lumotlariga tayanib uzatilishi mumkin.

Ikkinchi usulda vaqt belgilaridan foydalaniladi. Bunday texnologiyaga misol sifatida SecurIDni keltirish mumkin. Bu texnologiya apparat kalitlari va vaqt bo‘yicha sinxronlashga asoslangan. Autentifikatsiya ma’lum vaqt oraliqlarida tasodifiy sonlar yaratish orqali amalga oshiriladi. Noyob maxfiy kalit faqat tizim bazasida va subyektning apparat qurilmasida saqlanadi. Subyekt tizimga kirishni so‘raganda, undan PIN-kod va ayni paytda apparat qurilmasi ekranida ko‘rinayotgan tasodifiy sonni kiritish talab etiladi. Tizim kiritilgan PIN-kod bilan o‘z bazasidagi subyektning maxfiy kalitini bog‘laydi va bazadagi maxfiy kalit parametrlari hamda joriy vaqt asosida tasodifiy son hosil qiladi. So‘ng hosil bo‘lgan son bilan subyekt kiritgan sonning mosligi tekshiriladi.

Uchinchi usul subyekt va tizim uchun yagona parollar bazasi hamda ular orasidagi yuqori aniqlikdagi sinxronlashga asoslangan. Bunda to‘plamdagi har bir paroldan faqat bir marta foydalanish mumkin. Shu tufayli, hatto buzg‘unchi subyekt ishlatayotgan parolni tutib olsa ham, u keyinchalik yaroqsiz bo‘ladi.

Bir martalik parollar ko‘p martalik parollarga nisbatan yuqoriroq himoya darajasini ta’minlaydi.

SMS yordamida autentifikatsiya

Mobil aloqa vositalari, masalan, IP-telefon xavfsizligini ta’minlashning dolzarbligi ushbu sohada yangi ishlanmalarni rag‘batlantirmoqda. Ulardan biri SMS-xabarlar yordamida autentifikatsiyadir.

Bunday autentifikatsiya jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat:

  1. foydalanuvchi nomi va parolni kiritish;
  2. Shundan so‘ng darhol PhoneFactor (xavfsizlik xizmati) bir martalik autentifikatsiya kalitini matnli xabar ko‘rinishida yuboradi. Xabar turi — SMS-xabar.
  3. Olingan kalit autentifikatsiya uchun ishlatiladi

Ushbu usulning afzalligi shundaki, kalit autentifikatsiya o‘tkazilayotgan kanaldan boshqa kanal orqali olinadi (out-of-band). Bu «o‘rtadagi odam» turidagi hujum ehtimolini deyarli bartaraf etadi. Mobil qurilmaning PIN-kodini kiritish talabi qo‘shimcha xavfsizlik qatlamini ta’minlashi mumkin.

Bu usul internet orqali bank operatsiyalarini amalga oshirishda keng tarqalgan.

Biometrik autentifikatsiya

Insonning biometrik ko‘rsatkichlarini o‘lchashga asoslangan autentifikatsiya usullari deyarli 100 % identifikatsiyani ta’minlab, parollar va shaxsiy identifikatorlarni yo‘qotish bilan bog‘liq muammolarni hal qiladi.

Bunday usullarning joriy etilishiga ko‘z rangdor pardasi naqshi, kaft izlari, quloq shakli, kapillyar tomirlarning infraqizil tasviri, dastxat, hid, ovoz tembri va hatto DNK asosida foydalanuvchini aniqlovchi tizimlar misol bo‘ladi.

Yangi yo‘nalishlardan biri — biometrik xususiyatlarni aqlli to‘lov kartalari, kirish ruxsatnomasi vazifasini bajaruvchi jetonlar va uyali aloqa qurilmalarida qo‘llashdir. Masalan, do‘konda to‘lov qilishda karta egasi kartaning haqiqatan o‘ziga tegishli ekanini tasdiqlash uchun barmog‘ini skanerga qo‘yadi.

Eng ko‘p qo‘llanadigan biometrik belgilar va tegishli tizimlar
  • Barmoq izlari. Bunday skanerlar universal va nisbatan arzon. Barmoq izining biologik takrorlanish ehtimoli 10−5 %. Hozir huquqni muhofaza qiluvchi organlar barmoq izlarining elektron arxivlariga katta mablag‘ ajratilayotgani sababli bu texnologiyani faol targ‘ib qilmoqda.
  • Qo‘l geometriyasi. Barmoq skanerlaridan kir yoki jarohatlar tufayli foydalanish qiyin bo‘lganda, tegishli qurilmalar qo‘llanadi. Qo‘l geometriyasining biologik takrorlanish ehtimoli taxminan 2 %.
  • Ko‘z rangdor pardasi. Bunday qurilmalar eng yuqori aniqlikka ega. Ikki ko‘z rangdor pardasining o‘zaro mos kelishining nazariy ehtimoli 1 dan 1078.
  • Yuzning issiqlik tasviri. Bu tizimlar odamni bir necha o‘n metr masofagacha aniqlay oladi. Ma’lumotlar bazasidan qidirish bilan birgalikda ular ruxsat etilgan xodimlarni tanib olish va begona shaxslarni ajratish uchun ishlatiladi. Biroq yorug‘lik o‘zgarganda yuz skanerlarida xatolar ulushi nisbatan yuqori bo‘ladi.
  • Yuzni tanish. Bu yondashuvga asoslangan tizimlar muayyan sharoitlarda shaxsni ko‘pi bilan 3 % xatolik bilan aniqlash imkonini beradi. Usulga qarab, odamni yarim metrdan bir necha o‘n metrgacha masofada aniqlash mumkin. Bu usulning qulayligi — uni odatiy vositalar (veb-kamera va hokazo) yordamida amalga oshirish imkoniyatidir. Murakkabroq usullar maxsus takomillashtirilgan qurilmalarni talab qiladi. Ayrim usullarning kamchiligi — haqiqiy odam yuzini uning fotosurati bilan almashtirib, tizimni aldash mumkinligidir.
  • Ovoz. Ovozni tekshirish telekommunikatsiya ilovalarida qo‘llash uchun qulay. Bunga kerakli 16 bitli tovush kartasi va kondensatorli mikrofonning narxi 25 $ (217 ₽)dan kam. Xato ehtimoli 2–5 % ni tashkil etadi. Bu texnologiya telefon aloqa kanallari orqali ovoz bo‘yicha shaxsni tekshirish uchun mos keladi va shaxsiy raqamni telefon tugmalari orqali terishga nisbatan ishonchliroqdir. Hozir ovoz orqali shaxsni va uning holatini — hayajonlanganmi, kasalmi, rost gapiryaptimi, o‘zini boshqara olyaptimi va hokazolarni — aniqlash yo‘nalishlari rivojlanmoqda.
  • Klaviaturada matn kiritish. Bunda, masalan, parol kiritish vaqtida tugmalarni bosish tezligi va bosishlar orasidagi vaqt kuzatiladi.
  • Imzo. Qo‘lda qo‘yilgan imzoni tekshirish uchun raqamlashtirgichlar (digitayzerlar) ishlatiladi.

Shu bilan birga, biometrik autentifikatsiyaning bir qator kamchiliklari bor:

  1. Biometrik namuna foydalanuvchi xususiyatlarini dastlabki qayta ishlash natijasi bilan emas, balki taqqoslash nuqtasiga yetib kelgan ma’lumot bilan solishtiriladi. Uzatish davomida turli hodisalar yuz berishi mumkin.
  2. Namunalar bazasini buzg‘unchi o‘zgartirishi mumkin.
  3. Biometriyadan qo‘riqlash xizmati nazorati ostidagi hududda foydalanish va «dala sharoitida», masalan, skanerga soxta nusxa tutish mumkin bo‘lgan vaziyatda foydalanish o‘rtasidagi farqni hisobga olish kerak.
  4. Insonning ayrim biometrik ma’lumotlari qarish, jarohat, kuyish, kesilish, kasallik, tana a’zosining amputatsiyasi va boshqa sabablar tufayli o‘zgaradi. Shu bois namunalar bazasini muntazam yangilab turish kerak; bu foydalanuvchilar va ma’murlar uchun ma’lum qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi.
  5. Biometrik ma’lumotlaringiz o‘g‘irlansa yoki oshkor bo‘lsa, odatda bu bir umrlik muammoga aylanadi. Parollar qanchalik ishonchsiz bo‘lmasin, zarurat tug‘ilganda ularni o‘zgartirish mumkin. Barmoq, ko‘z yoki ovozni esa, hech bo‘lmaganda tezda, almashtirib bo‘lmaydi.
  6. Biometrik xususiyatlar noyob identifikatorlardir, biroq ularni sir saqlashning imkoni yo‘q.

Geografik joylashuv orqali autentifikatsiya

  • GPS yordamida autentifikatsiya
  • Internetga ulanish joylashuviga asoslangan autentifikatsiya

GPS yordamida autentifikatsiya

Autentifikatsiyaning yangi yo‘nalishlaridan biri masofaviy foydalanuvchining haqiqiyligini uning joylashuvi orqali tasdiqlashdir. Ushbu himoya mexanizmi GPS (Global Positioning System).

kabi kosmik navigatsiya tizimidan foydalanishga asoslangan. GPS uskunasi bor foydalanuvchi bevosita ko‘rinish doirasidagi belgilangan sun’iy yo‘ldoshlarning koordinatalarini qayta-qayta yuboradi. Sun’iy yo‘ldoshlarning orbitalarini biladigan autentifikatsiya quyi tizimi foydalanuvchining joylashuvini bir metr aniqlikkacha belgilashi mumkin. Autentifikatsiyaning yuqori ishonchliligi sun’iy yo‘ldosh orbitalaridagi tebranishlarni oldindan aytish qiyinligi bilan izohlanadi. Bundan tashqari, koordinatalar doim o‘zgaradi, bu esa ularni tutib olish imkoniyatini yo‘qqa chiqaradi.

Tizimni buzishning murakkabligi shundaki, uskuna sun’iy yo‘ldoshning raqamlashtirilgan signalini hech qanday hisoblashsiz uzatadi. Joylashuvga oid barcha hisob-kitoblar autentifikatsiya serverida bajariladi.

GPS uskunasi sodda, ishonchli va nisbatan arzon. Bu undan ruxsat etilgan masofaviy foydalanuvchi belgilangan joyda bo‘lishi kerak bo‘lgan holatlarda foydalanish imkonini beradi.

Internetga ulanish joylashuviga asoslangan autentifikatsiya

Ushbu mexanizm internetga ulanish amalga oshiriladigan serverlar va simsiz aloqa nuqtalarining geografik joylashuvi haqidagi ma’lumotlardan foydalanishga asoslangan.

Bunday tizimni buzish nisbatan oson, chunki proksi-serverlar yoki anonim ulanish tizimlari yordamida joylashuv haqidagi ma’lumotni o‘zgartirish mumkin.

Ko‘p omilli autentifikatsiya

So‘nggi vaqtlarda kengaytirilgan yoki ko‘p omilli autentifikatsiya tobora ko‘proq qo‘llanmoqda. Bu bir nechta autentifikatsiya omilidan birgalikda foydalanishga asoslangan bo‘lib, tizim himoyasini sezilarli kuchaytiradi.

Misol sifatida SIM-kartalardan aynan mobil telefonlardafoydalanishni keltirish mumkin. Subyekt o‘z kartasini (autentifikatsiya qurilmasini) telefonga joylashtiradi va uni yoqqanida PIN-kodni (parolni) kiritadi.

Shuningdek, ayrim zamonaviy noutbuklarda maxsus barmoq iziskaneri mavjud. Demak, tizimga kirishda subyekt avval shu tekshiruvdan (biometriya) o‘tadi, keyin esa parolni.

kiritadi. Tizim uchun autentifikatsiya omili yoki usulini tanlashda, avvalo, talab etiladigan himoya darajasi, tizimni yaratish xarajatlari va subyektning harakatchanligini ta’minlash imkonini hisobga olish lozim.

Quyidagi taqqoslash jadvalini keltirish mumkin:

Xavf darajasi Tizimga qo‘yiladigan talablar Autentifikatsiya texnologiyasi Qo‘llanish misollari
Past Tizimga kirish uchun autentifikatsiya talab etiladi, bunda maxfiy ma’lumotlarning o‘g‘irlanishi, tizimning buzib kirilishi yoki ma’lumotlarning oshkor bo‘lishi jiddiy oqibatlarga olib kelmaydi. Minimal talab sifatida ko‘p martalik parollardan foydalanish tavsiya etiladi. Internet portalida ro‘yxatdan o‘tish
O‘rta Tizimga kirish uchun autentifikatsiya talab etiladi, bunda maxfiy ma’lumotlarning o‘g‘irlanishi, tizimning buzib kirilishi yoki ma’lumotlarning oshkor bo‘lishi kichik zarar keltiradi. Minimal talab sifatida quyidagidan foydalanish tavsiya etiladi: bir martalik parollar Subyekt tomonidan bank operatsiyalarini bajarish
Yuqori Tizimga kirish uchun autentifikatsiya talab etiladi, bunda maxfiy ma’lumotlarning o‘g‘irlanishi, tizimning buzib kirilishi yoki ma’lumotlarning oshkor bo‘lishi katta zarar keltiradi. Minimal talab sifatida ko‘p omilli autentifikatsiyadan foydalanish tavsiya etiladi. Rahbariyat tomonidan yirik banklararo operatsiyalarni amalga oshirish

Autentifikatsiya protokollari

Kompyuterlar o‘rtasida axborot almashilganda autentifikatsiya jarayoni qo‘llanadi; bunda ancha murakkab kriptografik protokollarishlatilib, aloqa kanalini yashirin tinglashdan yoki muloqot ishtirokchilaridan birini soxtalashtirishdan himoya qiladi. Tarmoq orqali bog‘lanayotgan ikkala tomon ham odatda autentifikatsiyadan o‘tishi kerakligi sababli, autentifikatsiya o‘zaro bo‘lishi mumkin.

Shu tariqa, autentifikatsiya usullarining bir necha guruhini ajratish mumkin:

Shaxsiy kompyuterda foydalanuvchini autentifikatsiya qilish:

  • shifrlangan nom (login);
  • Password Authentication Protocol, PAP (login-parol juftligi);
  • kirish kartasi (sertifikatli USB qurilma, SSO);
  • biometriya (ovoz, barmoq/kaft/ko‘z rangdor pardasi izi).

Tarmoqda autentifikatsiya:

Quyidagi operatsion tizimlar oilasida — Windows NT 4 — NTLM (NT LAN Manager — NT lokal tarmoq menejeri) protokoli qo‘llanadi. Windows 2000/2003 domenlarida esa ancha takomillashgan Kerberos protokoli.

Internetda autentifikatsiya

Quyidagi xizmatlarga kirishda autentifikatsiya talab etiladi:

Autentifikatsiyaning ijobiy natijasi (ishonchli munosabatlarni o‘rnatish va sessiya kalitini yaratishdan tashqari) — foydalanuvchining avtorizatsiyasi , ya’ni unga o‘z vazifalarini bajarishi uchun belgilangan resurslardan foydalanish huquqlarini berishdir.

Adabiyotlar

  • Richard E. Smit. Autentifikatsiya: parollardan ochiq kalitlargacha = Authentication: From Passwords to Public Keys. Birinchi nashr. — Moskva: Vilyams, 2002. — B. 432. — ISBN 0-201-61599-1.
  • A. A. Shelupanov, S. L. Gruzdev, Yu. S. Naxayev tahriri ostida. Autentifikatsiya. Axborot resurslariga kirishni ta’minlash nazariyasi va amaliyoti. = Authentication. Theory and practice of ensuring access to information resources. — Moskva: Goryachaya liniya — Telekom, 2009. — B. 552. — ISBN 978-5-9912-0110-0.
  • B. Shnayer. Amaliy kriptografiya. Protokollar, algoritmlar va C tilidagi dastlabki kodlar = Applied Cryptography. Protocols, Algorithms and Source Code in C. — Moskva: Triumf, 2002. — 816 bet — 3000 nusxa. — ISBN 5-89392-055-4.
  • J. Linn. Autentifikatsiya texnologiyalariga umumiy nazar (Common Authentication Technology Overview).
  • S. Bellovin va M. Merritt. Kerberos autentifikatsiya tizimining cheklovlari (Limitations of the Kerberos Authentication System).
  • C. Kaufman. Taqsimlangan autentifikatsiya xavfsizlik xizmati (Distributed Authentication Security Service, DASS).
  • B. Anderson. TACACS foydalanuvchisini aniqlash uchun Telnet opsiyasi (TACACS User Identification Telnet Option).. — 1984-yil dekabr.
  • J. Tardo va K. Alagappan. SPX: ochiq kalit sertifikatlari yordamida global autentifikatsiya. — Kaliforniya, 1991. — B. 232–244-betlar.
  • A. A. Gladkix, V. Ye. Dementyev. Hisoblash tarmoqlari axborot xavfsizligining asosiy tamoyillari. — Ulyanovsk: UlGTU, 2009. — B. 156.

Havolalar