Bluetooth nima

Bluetooth
Изображение логотипа
Darajasi ( OSI modeliga ko‘ra) Fizik
Protokolning vazifasi Qurilmalar o‘rtasida energiya tejamkor simsiz aloqa
Spetsifikatsiya IEEE 802.15.1
Ishlab chiquvchi Bluetooth SIG
Логотип Викисклада Vikiombordagi mediafayllar

Bluetooth ( ingl. blue — ko‘k va tooth — tish so‘zlaridan; talaffuzi /bluːtuːθ/), blyutus — simsiz shaxsiy tarmoqlar (Wireless Personal Area Network, WPAN — simsiz shaxsiy hudud tarmog‘i). Bluetooth quyidagi qurilmalar o‘rtasida axborot almashinuvini ta’minlaydi: shaxsiy kompyuterlar (stol kompyuterlari, cho‘ntak kompyuterlari, noutbuklar), mobil telefonlar, internet-planshetlar, printerlar, raqamli fotoapparatlar, sichqonchalar, klaviaturalar, joystiklar, quloqchinlar, garnituralar va akustik tizimlar. Bular yaqin masofali aloqa uchun mo‘ljallangan, ishonchli, bepul va deyarli hamma joyda foydalanish mumkin bo‘lgan radiochastotada ishlaydi. Protokolning eski versiyalarida aloqa masofasi 10 m gacha bo‘lgan; yangiroq versiyalarida 1500 m gacha yetishi mumkin. Biroq aloqa masofasi turli omillarga, jumladan, to‘siqlar va radioxalaqitlarga kuchli bog‘liq, hatto bir xonaning o‘zida ham.

Nomlanishi

Bluetooth

Bluetooth so‘zi daniyacha «Blåtand» («Ko‘k tishli») so‘zining ingliz tiliga moslashtirilgan shaklidir. Taxminan ming yil avval Daniyada yashagan vikinglar qiroli Harald I shu laqab bilan atalgan. Qirol bu laqabni oldingi tishlaridan biri qoramtir bo‘lgani uchun olgan. Harald I X asrda Daniya va Norvegiyaning bir qismiga hukmronlik qilib, o‘zaro dushman bo‘lgan daniya qabilalarini yagona qirollikka birlashtirgan. Bluetooth ham aloqa protokollarini yagona universal standartga birlashtirishi nazarda tutilgan. Hozirgi Skandinaviya tillarida «blå» «ko‘k» degan ma’noni anglatsa-da, vikinglar davrida «qora rangli» ma’nosini ham bildirgan bo‘lishi mumkin. Shu sababli tarixiy jihatdan daniyacha Harald Blåtand nomini Harald Blacktooth deb tarjima qilish aniqroq bo‘ladi, Harald Bluetooth deb emas.

Ruscha matnlarda Gramota.ru portali «Bluetooth» shaklida yozishni tavsiya etadi, biroq «blyutus» shaklini ham maqbul deb hisoblaydi.

Bluetooth logotipi ikkita shimoliy (Skandinaviya) runa birikmasidan iborat: Hagalaz — kichik futark belgisi (ᚼ) va Berkana (ᛒ), ularning tovush qiymatlari Ko‘k tishli Harald I ismining bosh harflari — h va b ga mos keladi (dan. Harald Blåtand, norv. Harald Blåtann). Logotip Beauknit korporatsiyasining Beauknit Textiles bo‘linmasi uchun yaratilgan eskiroq belgiga o‘xshaydi. Unda «Beauknit» so‘zini ifodalash uchun akslantirilgan K va B harflari birlashtirilgan. U kengroq va burchaklari yumaloqroq bo‘lsa-da, umumiy ko‘rinishi bir xil.

Yaratilish va rivojlanish tarixi

Bluetooth texnologiyasini yaratish ishlarini telekommunikatsiya uskunalari ishlab chiqaruvchisi Ericsson 1994-yilda RS-232 kabellariga simsiz muqobil yaratish maqsadida boshlagan. Dastlab bu texnologiya FLYWAY tizimining sayohatchilar bilan tizim o‘rtasidagi funksional interfeysga bo‘lgan ehtiyojlariga moslashtirilgan.

Bluetooth spetsifikatsiyasi Bluetooth Special Interest Group (Bluetooth SIG) guruhi tomonidan ishlab chiqilgan. Guruh 1998-yilda tashkil etilgan. Uning tarkibiga Ericsson, IBM, Intel, Toshiba va Nokia kompaniyalari kirgan. Keyinchalik Bluetooth SIG va IEEE o‘zaro kelishuvga erishgan va unga muvofiq Bluetooth spetsifikatsiyasi IEEE 802.15.1 standartining bir qismiga aylangan (e’lon qilingan sana — 14-iyun (2002-yil)).

Sinf Maksimal quvvat, mVt Maksimal quvvat, dBm Ta’sir radiusi, m
1 10020100
2 2,5410
3 1010 dan kam

Bluetoothning ishlash prinsipi

Ishlash prinsipi radioto‘lqinlardan foydalanishga asoslanadi. Bluetooth radioaloqasi ISM diapazonida (ingl. Industry, Science and Medicine — sanoat, fan va tibbiyot) amalga oshiriladi. Bu diapazondan turli maishiy qurilmalar va simsiz tarmoqlar ham foydalanadi. Bluetooth chastotalari: 2,402-2,48 GHz. Bluetoothda spektrni kengaytirish usuli, ya’ni chastotani sakrashsimon almashtirish (ingl. Frequency Hopping Spread Spectrum, FHSS — chastotani sakrashsimon o‘zgartirish orqali spektrni kengaytirish) qo‘llanadi. FHSS usuli sodda amalga oshiriladi, keng polosali xalaqitlarga chidamlilikni ta’minlaydi va unga mo‘ljallangan uskunalar arzon turadi.

FHSS algoritmiga ko‘ra, Bluetoothda signalning tashuvchi chastotasi soniyasiga 1600 marta sakrashsimon o‘zgaradi (jami 79 ta ishchi chastota ajratilgan, ularning har biri 1 MHz kenglikda, Yaponiyada, Fransiyada va Ispaniyada esa diapazon torroq — 23 ta chastota kanali). Har bir ulanish uchun chastotalarni almashtirish ketma-ketligi psevdotasodifiy bo‘lib, u faqat uzatkich va qabul qilgichga ma’lum. Ular har 625 mks (bir vaqt oralig‘i) da sinxron ravishda bir tashuvchi chastotadan boshqasiga o‘tadi. Shu tariqa yonma-yon bir nechta qabul qilgich–uzatkich jufti ishlasa ham, ular bir-biriga xalaqit bermaydi. Ushbu algoritm uzatilayotgan axborot maxfiyligini himoya qilish tizimining ham tarkibiy qismidir: almashish psevdotasodifiy algoritm asosida amalga oshiriladi va har bir ulanish uchun alohida belgilanadi. Raqamli ma’lumotlar va audio signal (64 kbit/s tezlikda ikki yo‘nalishda uzatilganda) kodlashning turli sxemalari qo‘llanadi: odatda audio signal qayta uzatilmaydi, raqamli ma’lumotlar esa paket yo‘qolganida takror yuboriladi.

Bluetooth protokoli nafaqat «nuqtadan nuqtaga» (point-to-point), balki «nuqtadan ko‘p nuqtaga» (point-to-multipoint) ulanishni ham qo‘llab-quvvatlaydi.

Versiyalar va spetsifikatsiyalar

Bluetooth

Bluetooth 1.0

Qurilmalarning 1.0 (1998) va 1.0B versiyalari turli ishlab chiqaruvchilarning mahsulotlari o‘rtasida yomon moslashuvchanlikka ega edi. 1.0 va 1.0B versiyalarida aloqa o‘rnatish vaqtida qurilma manzilini (BD_ADDR) uzatish majburiy bo‘lib, bu protokol darajasida ulanish anonimligini ta’minlashga imkon bermasdi va mazkur spetsifikatsiyaning asosiy kamchiligi hisoblanardi.

Bluetooth 1.1

Bluetooth 1.1 da 1.0B versiyasida aniqlangan ko‘plab xatolar tuzatildi, shifrlanmagan kanallarni qo‘llab-quvvatlash va qabul qilingan signal quvvati darajasini ko‘rsatish funksiyasi qo‘shildi (RSSI).

Bluetooth 1.2

Asosiy yaxshilanishlar:

  • Tezkor ulanish va qurilmalarni aniqlash.
  • Moslashuvchan chastota sakrashini qo‘llaydigan kengaytirilgan spektr (AFH) radioxalaqitlarga chidamlilikni oshiradi.
  • Ma’lumot uzatish tezligi 1.1 versiyasidan yuqori — amalda 1 Mbit/s gacha.
  • Kengaytirilgan sinxron ulanishlar (eSCO) shikastlangan paketlarni takror uzatishga imkon berib, audio oqimdagi ovoz sifatini yaxshilaydi; zarur bo‘lganda parallel ma’lumot uzatishni yaxshiroq ta’minlash uchun audio kechikishini oshirishi ham mumkin.
  • Host Controller Interface (HCI) ga uch simli UART interfeysini qo‘llab-quvvatlash qo‘shildi.
  • Standart sifatida tasdiqlangan: IEEE Standard 802.15.1-2005.
  • L2CAP uchun ma’lumotlar oqimini boshqarish (Flow Control) va qayta uzatish (Retransmission Modes) rejimlari joriy qilindi.

Bluetooth 2.0 + EDR

Bluetooth 2.0 versiyasi 10-noyabr 2004-yilda chiqarilgan. U oldingi 1.x versiyalari bilan teskari moslashuvchanlikka ega. Asosiy yangilik ma’lumot uzatishni tezlashtirish uchun Enhanced Data Rate (EDR) texnologiyasini qo‘llab-quvvatlash bo‘ldi. EDR ning nominal tezligi taxminan 3 Mbit/s, ammo amalda ma’lumot uzatish tezligi faqat 2,1 Mbit/s gacha oshgan. Qo‘shimcha unumdorlik radioaloqa orqali ma’lumot uzatishning turli texnologiyalari yordamida ta’minlanadi.

Ma’lumot uzatishning standart (asosiy) tezlik rejimi GFSK-modulyatsiyadan foydalanib, radio signalini 1 Mbit/s tezlikda uzatadi. EDR esa GFSK va PSK modulyatsiyalarini π/4-DQPSK hamda 8DPSK variantlarida birlashtiradi. Ular radioefir orqali mos ravishda 2 va 3 Mbit/s tezlikda ma’lumot uzatadi.

Bluetooth SIG spetsifikatsiyani «Bluetooth 2.0 + EDR texnologiyasi» nomi bilan e’lon qildi. Bu EDR qo‘shimcha funksiya ekanini anglatadi. EDR dan tashqari 2.0 spetsifikatsiyasida boshqa kichik yaxshilanishlar ham mavjud. Shuning uchun mahsulotlar yuqori tezlikni qo‘llab-quvvatlamasa ham, «Bluetooth 2.0 texnologiyasi» talablariga mos kelishi mumkin. Kamida bitta tijoriy qurilma — HTC TyTN Pocket PC — o‘z texnik tavsifida «EDR siz Bluetooth 2.0» atamasidan foydalangan.

2.0 + EDR spetsifikatsiyasiga ko‘ra, EDR quyidagi afzalliklarga ega:

  • Ayrim hollarda uzatish tezligining uch baravar oshishi (2,1 Mbit/s).
  • Qo‘shimcha o‘tkazish qobiliyati tufayli bir vaqtning o‘zida bir nechta ulanishni tashkil etish murakkabligining kamayishi.
  • Yuklama kamaygani sababli energiya sarfining pasayishi.

Bluetooth 2.1

2007-yil. Qurilma xususiyatlarini kengaytirilgan so‘rov orqali aniqlash (juftlashtirishda ro‘yxatni qo‘shimcha filtrlash uchun) va energiyani tejovchi Sniff Subrating texnologiyasi qo‘shildi. Bu texnologiya qurilmaning bir marta quvvatlangan akkumulyatorda ishlash vaqtini 3—10 baravar uzaytiradi. Bundan tashqari, yangilangan spetsifikatsiya ikki qurilma o‘rtasida aloqa o‘rnatishni sezilarli soddalashtiradi va tezlashtiradi, ulanishni uzmasdan shifrlash kalitini yangilash imkonini beradi hamda Near Field Communication — yaqin masofali aloqa.[aniqlashtirish kerak]

Bluetooth 2.1 + EDR

2008-yil avgustida Bluetooth SIG 2.1 + EDR versiyasini taqdim etdi. Bluetoothning yangi tahriri energiya sarfini besh baravar kamaytiradi, ma’lumotlar himoyasini kuchaytiradi va zarur bosqichlar sonini qisqartirish hisobiga Bluetooth qurilmalarini tanib olish hamda ulashni osonlashtiradi.

Bluetooth 3.0 + HS

3.0 + HS versiyasi Bluetooth SIG tomonidan 21-aprel 2009-yilda qabul qilingan. Uning nazariy ma’lumot uzatish tezligi 24 Mbit/s gacha. Asosiy xususiyati — yuqori tezlikdagi aloqa uchun 802.11 ga qo‘shimcha bo‘lgan AMP (Alternate MAC/PHY) ni kiritish. AMP uchun ikkita texnologiya — 802.11 va UWB — ko‘zda tutilgan, ammo UWB spetsifikatsiyada mavjud emas.

Yangi spetsifikatsiyani qo‘llab-quvvatlaydigan modullarda ikkita radioaloqa tizimi birlashtirilgan: birinchisi ma’lumotni 3 Mbit/s tezlikda uzatadi (Bluetooth 2.0 uchun standart) va kam energiya sarflaydi; ikkinchisi 802.11 standartiga mos keladi va 24 Mbit/s gacha tezlikni ta’minlaydi (bu Wi-Fi tarmoqlari tezligiga yaqin). Ma’lumot uzatish uchun radioaloqa tizimini tanlash uzatilayotgan fayl hajmiga bog‘liq. Kichik fayllar sekinroq kanal orqali, kattalari esa yuqori tezlikdagi kanal orqali uzatiladi. Bluetooth 3.0 umumiyroq 802.11 standartidan (qo‘shimchasiz) foydalanadi, ya’ni 802.11b/g/n kabi Wi-Fi spetsifikatsiyalariga mos kelmaydi.

Bluetooth 4.0

30-iyun 2010-yilda Bluetooth SIG Bluetooth 4.0 spetsifikatsiyasini tasdiqladi. U quyidagi protokollarni o‘z ichiga oladi:

  • Klassik Bluetooth,
  • Yuqori tezlikdagi Bluetooth
  • Kam energiya sarflovchi Bluetooth (BLE, Bluetooth Low Energy).

Yuqori tezlikdagi Bluetooth Wi-Fi ga asoslanadi, klassik Bluetooth esa Bluetoothning oldingi spetsifikatsiyalari protokollaridan tashkil topadi.

Bluetooth tizimining ishchi chastotalari (quvvati 0,0025 W dan oshmaydi).

Chastota diapazoni: 2 402 000 000 — 2 480 000 000 Hz (2,402 — 2,48 GHz)

Kam energiya sarflovchi Bluetooth protokoli, avvalo, kichik elektron datchiklar (sport poyabzali, trenajyorlar, bemor tanasiga o‘rnatiladigan ixcham sensorlar va boshqalarda ishlatiladigan) uchun mo‘ljallangan. Energiya tejamkorligi maxsus ish algoritmi orqali ta’minlanadi: uzatkich faqat ma’lumot yuborish vaqtida yoqiladi. Shu tufayli bitta CR2032 turidagi batareya bilan qurilma bir necha yil ishlashi mumkin. Standart 1 Mbit/s tezlikni, ma’lumot paketlari uchun esa 8—27 bayt hajmni ta’minlaydi. Yangi versiyada ikkita Bluetooth qurilmasi 5 ms dan kam vaqtda ulanishi va 100 m gacha masofada aloqani saqlashi mumkin. Buning uchun xatolarni tuzatishning takomillashtirilgan usuli qo‘llanadi, kerakli xavfsizlik darajasini esa 128 bitli AES shifrlash ta’minlaydi.

Ushbu standart asosidagi harorat, bosim, namlik, harakat tezligi va boshqa datchiklar ma’lumotni turli nazorat qurilmalariga — mobil telefonlar, cho‘ntak kompyuterlari, shaxsiy kompyuterlar va boshqalarga uzatishi mumkin.

Bluetooth 3.0 va Bluetooth 4.0 ni qo‘llab-quvvatlovchi birinchi chip ST-Ericsson kompaniyasi tomonidan 2009-yil oxirida chiqarilgan.

Bluetooth 4.1

2013-yil oxirida Bluetooth Special Interest Group (SIG) Bluetooth 4.1 spetsifikatsiyasini taqdim etdi. Bluetooth 4.1 dagi yaxshilanishlardan biri Bluetooth va to‘rtinchi avlod mobil aloqa texnologiyasi LTEning birgalikda ishlashiga taalluqlidir. Standart ma’lumot paketlarini uzatishni avtomatik muvofiqlashtirish orqali o‘zaro xalaqitlardan himoyalanishni nazarda tutadi.

Bluetooth 4.2

3-dekabr 2014-yilda Bluetooth Special Interest Group (SIG) spetsifikatsiya — Bluetooth 4.2 ni taqdim etdi. Asosiy yaxshilanishlar maxfiylikni kuchaytirish va ma’lumot uzatish tezligini oshirishdan iborat.

Bluetooth 5.0

16-iyun 2016-yilda Bluetooth Special Interest Group (SIG) Bluetooth 5.0 spetsifikatsiyasini taqdim etdi. O‘zgarishlar asosan kam energiya sarflovchi va yuqori tezlikdagi rejimlarga tegishli. Ta’sir radiusi to‘rt baravar, tezlik esa ikki baravar oshirilgan. Bluetooth 5.0 oldingi Bluetooth versiyalari bilan ham to‘liq mos keladi.

Protokolning bu turida jiddiy sifat yaxshilanishlari amalga oshirilgani sababli yangi versiya 4.3 emas, aynan 5.0 deb nomlandi. Bluetooth 5.0 — «ko‘k tish» texnologiyasining katta yangilanishi, biroq u simsiz ovoz uzatishga deyarli ta’sir qilmaydi.

Bluetooth 5.1

Bluetooth 5.1 ning oldingi versiyalardan farqi shundaki, foydalanuvchilar qurilmaning joylashuvi va yo‘nalishini ancha yuqori aniqlik bilan aniqlay oladi. Energiya sarfi yanada optimallashtirildi va Bluetooth Low Energy ulanishining ishonchliligi oshirildi.

Bluetooth 5.2

Spetsifikatsiya SIG tomonidan 6-yanvar 2020-yilda e’lon qilingan. Yangi funksiyalar:

  • ATT atributlar protokolining takomillashtirilgan ko‘rinishi — Enhanced Attribute Protocol (EATT). U faqat shifrlangan ulanishdan foydalanishi sababli xavfsizroq. EATT parallel tranzaksiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi va ulanish davomida ATT ning maksimal uzatish birligi (MTU) ni o‘zgartirish imkonini beradi. EATT ga L2CAP uchun oqimni xavfsiz boshqarishning yangi rejimi — Enhanced Credit Based Flow Control Mode — qo‘shilgan.
  • Yangi LE Power Control funksiyasi ulangan qurilmalar o‘rtasidagi aloqa quvvatini dinamik ravishda optimallashtirishga imkon beradi. Endi Bluetooth LE qabul qilgichlari signal darajasini kuzatishi va ulangan qurilmalardan uzatish quvvatini o‘zgartirishni so‘rashi mumkin. Bu odatda signal sifati va energiya sarfini kamaytirish nuqtayi nazaridan maqbul signal darajasini saqlash uchun amalga oshiriladi.
  • LE Isochronous Channels — Bluetooth audiosining keyingi avlodi bo‘lgan LE Audio standartini qo‘llab-quvvatlovchi funksiya. U vaqtga bog‘langan ma’lumotlarni sinxron qayta ishlash uchun bitta yoki bir nechta qurilmaga uzatadi (masalan, alohida qabul qilgichli simsiz quloqchinlar), shuningdek, cheklanmagan sondagi qurilmalarga bir vaqtda translyatsiya qilish imkonini beradi.
  • Bluetooth LE Audio (2022-yildan)

Bluetooth 5.3

13-iyul 2021-yilda Bluetooth SIG Bluetooth yadrosining 5.3-versiyasi spetsifikatsiyasini e’lon qildi. Bluetooth 5.3 funksiyalaridagi yaxshilanishlar:

  • Connection subrating — ulanish parametrlarini minimal kechikish bilan o‘zgartirish imkonini beradi
  • Davriy e’lonlar oralig‘iga (advertising interval) psevdotasodifiy kechikish kiritilishi to‘qnashuvlarning oldini oladi
  • Periferik qurilmalar ulangan markaziy qurilmaga muqobil radiokanallar haqida ma’lumot berishi mumkin. Markaziy qurilma bu ma’lumotlardan moslashuvchan chastota sakrashida kanalni tanlash uchun foydalanadi
  • Shifrlash kaliti uzunligini boshqarish yaxshilandi

Spetsifikatsiyaning ushbu versiyasidan quyidagi funksiyalar olib tashlandi:

  • Muqobil MAC va PHY kengaytmasi (AMP)

Bluetooth 5.4

PAwR bitta kirish nuqtasiga aloqa kanallari oldindan o‘rnatilmagan minglab yakuniy tugunlar bilan ikki tomonlama aloqa qilish imkonini beradi

7-fevral 2023-yilda Bluetooth SIG kompaniyasi Bluetooth asosiy spetsifikatsiyasining 5.4-versiyasini chiqardi. Ushbu versiyaga quyidagi funksiyalar qo‘shildi:

  • Javob berish imkoniyatiga ega davriy e’lonlar (PAwR)
  • Shifrlangan e’lon ma’lumotlari
  • Umumiy atributlar profilining xavfsizlik darajalari xususiyatlari (LE GATT)
  • E’lonlarning kodlash turini tanlash

Bluetooth 6.0

3-sentabr 2024-yilda Bluetooth 6.0 e’lon qilindi. Texnologiyaning yangi versiyasiga bir nechta imkoniyat qo‘shildi:

  • Oqimli audio uzatish yaxshilandi.
  • Joylashuvni aniqlash xizmatlari takomillashtirildi.
  • Xavfsizlik kuchaytirildi va masofani o‘lchash aniqligi oshirildi.
  • Qurilmalar orasidagi masofani aniqlash aniqligini sezilarli oshiruvchi Bluetooth Channel Sounding texnologiyasi paydo bo‘ldi.

Bluetooth 6.1

7-may 2025-yilda Bluetooth 6.1 e’lon qilindi. Yangi versiyaga quyidagilar qo‘shildi:

  • Bluetooth Randomized RPA — qurilmalar maxfiyligi va energiya samaradorligini oshirish texnologiyasi.

Bluetooth 6.2

3-noyabr 2025-yilda Bluetooth 6.2 spetsifikatsiyasi chiqarildi. Unda quyidagi yangi va yaxshilangan funksiyalar mavjud:

  • Ulanish kechikishlari qisqartirildi;
  • Radiochastotali hujumlar va soxtalashtirishdan (spoofing) himoya qilindi;
  • Bluetooth LE Audio bilan integratsiya yaxshilandi.

Standartning iste’molchi qurilmalarida joriy etilishi 2026-yil oxiridan oldin kutilmayapti.

Bluetooth protokollari steki

Bluetooth ko‘p qatlamli arxitekturaga ega bo‘lib, asosiy protokol, kabel o‘rnini bosuvchi protokollar, telefoniya boshqaruv protokollari va o‘zlashtirilgan protokollardan tashkil topadi. Barcha Bluetooth steklari uchun quyidagi protokollar majburiy: LMP, L2CAP va SDP hisoblanadi. Bundan tashqari, Bluetooth orqali bog‘langan qurilmalar odatda HCI va RFCOMM protokollaridan foydalanadi.

LMP
Link Management Protocol (ulanishni boshqarish protokoli) ikki qurilma o‘rtasida radioaloqa o‘rnatish va uni boshqarish uchun ishlatiladi. Bluetooth kontrolleri tomonidan amalga oshiriladi.
HCI
Host/Controller Interface (xost–kontroller interfeysi) xost (ya’ni kompyuter yoki mobil qurilma) steki bilan Bluetooth kontrolleri o‘rtasidagi aloqani belgilaydi.
L2CAP
Logical Link Control and Adaptation Protocol (mantiqiy kanalni boshqarish va moslashtirish protokoli) turli yuqori darajadagi protokollardan foydalanadigan ikki qurilma o‘rtasidagi mahalliy ulanishlarni multiplekslash uchun xizmat qiladi. Paketlarni qismlarga ajratish va qayta yig‘ishga imkon beradi.
SDP
Service Discovery Protocol (xizmatlarni aniqlash protokoli) boshqa qurilmalar taqdim etadigan xizmatlarni topish va ularning parametrlarini aniqlash imkonini beradi.
RFCOMM
Radio Frequency Communications (radiochastotali aloqa) — kabel o‘rnini bosuvchi protokol. U virtual ketma-ket ma’lumotlar oqimini yaratadi va RS-232.
BNEP
Bluetooth Network Encapsulation Protocol (Bluetooth tarmog‘ini inkapsulyatsiyalash protokoli) boshqa protokollar steklaridagi ma’lumotlarni L2CAP kanali orqali uzatishda ishlatiladi. IP-paketlarni Personal Area Networking profilida uzatish uchun qo‘llanadi.
AVCTP
Audio/Video Control Transport Protocol (audio va videoni boshqarish transport protokoli) Audio/Video Remote Control profilida buyruqlarni L2CAP kanali orqali uzatadi.
AVDTP
Audio/Video Distribution Transport Protocol (audio va videoni tarqatish transport protokoli) Advanced Audio Distribution profilida stereotovushni L2CAP kanali orqali uzatishda ishlatiladi.
TCS
Telephony Control Protocol — Binary (telefoniyani boshqarishning ikkilik protokoli) Bluetooth qurilmalari o‘rtasida ovozli va ma’lumot uzatish ulanishlarini o‘rnatish uchun chaqiruvni boshqarish signallarini belgilaydi. Faqat Cordless Telephony profilida qo‘llanadi.

O‘zlashtirilgan protokollarga quyidagilar kiradi: Point-to-Point Protocol (PPP), TCP/IP, UDP, Object Exchange Protocol (OBEX), Wireless Application Environment (WAE), Wireless Application Protocol — simsiz ilovalar protokoli (WAP).

Bluetooth profillari

Profil — muayyan Bluetooth qurilmasi uchun mavjud funksiyalar yoki imkoniyatlar to‘plami. Bluetooth qurilmalari birgalikda ishlashi uchun ularning barchasi bir xil umumiy profilni qo‘llab-quvvatlashi kerak.

Quyidagi profillar Bluetooth SIG ishlab chiqish guruhi tomonidan belgilangan va tasdiqlangan:

  • Kengaytirilgan audio uzatish profili (Advanced Audio Distribution Profile) (A2DP) — ikki kanalli stereo audiooqimni, masalan, musiqani simsiz garnituraga yoki boshqa qurilmaga uzatish uchun ishlab chiqilgan. Profil kam siqishli Sub_Band_Codec (SBC) kodekini to‘liq, boshqa kodeklarni esa ixtiyoriy tarzda qo‘llab-quvvatlaydi.
  • Audio/video masofadan boshqarish profili (Audio/Video Remote Control Profile) (AVRCP) — televizorlar, Hi-Fi uskunalari va boshqa qurilmalarning standart funksiyalarini boshqarish uchun ishlab chiqilgan. Ya’ni u masofadan boshqarish funksiyalariga ega qurilmalarni yaratish imkonini beradi. A2DP yoki VDP profillari bilan birga ishlatilishi mumkin.
  • Tasvirlar bilan ishlashning asosiy profili (Basic Imaging Profile) (BIP) — qurilmalar o‘rtasida tasvirlarni yuborish uchun mo‘ljallangan. U tasvir hajmini o‘zgartirish va qabul qiluvchi qurilma qo‘llaydigan formatga aylantirish imkonini ham beradi.
  • Asosiy chop etish profili (Basic Printing Profile) (BPP) — printerga matn, elektron pochta xabarlari, vCard va boshqa obyektlarni yuborish imkonini beradi. Profil printer uchun maxsus drayver talab qilmaydi va shu jihati bilan HCRP dan ustun turadi.
  • Umumiy ISDN ulanish profili (Common ISDN Access Profile) (CIP) — qurilmalarning ISDN tarmog‘iga ulanishini ta’minlaydi.
  • Simsiz telefoniya profili (Cordless Telephony Profile) (CTP) — simsiz telefoniya profili.
  • Qurilmani identifikatsiyalash profili (Device ID Profile) (DIP) — qurilma sinfi, ishlab chiqaruvchisi va mahsulot versiyasini aniqlash imkonini beradi.
  • Kommutatsiyalangan tarmoq ulanishi profili (Dial-up Networking Profile) (DUN) — Bluetooth orqali internetga yoki boshqa telefoniya xizmatiga standart ulanish imkonini beradi. SPP ga asoslanadi; ETSI 07.07 spetsifikatsiyasida belgilangan PPP va AT buyruqlarini o‘z ichiga oladi.
  • Faks profili (Fax Profile) (FAX) — mobil yoki statsionar telefon bilan faks dasturi o‘rnatilgan kompyuter o‘rtasida interfeysni ta’minlaydi. ITU T.31 va/yoki ITU T.32 uslubidagi AT buyruqlari to‘plamini qo‘llab-quvvatlaydi. Ushbu profil ovozli qo‘ng‘iroq va ma’lumot uzatishni qo‘llab-quvvatlamaydi.
  • Fayl uzatish profili (File Transfer Profile) (FTP_profile) — qurilmaning fayl tizimiga kirishni ta’minlaydi. Kataloglar ro‘yxatini olish, katalogni almashtirish, fayllarni qabul qilish, yuborish va o‘chirishga mo‘ljallangan FTP buyruqlarining standart to‘plamini o‘z ichiga oladi. Transport sifatida OBEX ishlatiladi; GOEP ga asoslanadi.
  • Audio/video tarqatishning umumiy profili (General Audio/Video Distribution Profile) (GAVDP) — A2DP va VDP uchun asosdir.
  • Umumiy kirish profili (Generic Access Profile) (GAP) — qolgan barcha profillar uchun asosdir.
  • Obyekt almashishning umumiy profili (Generic Object Exchange Profile) (GOEP) — boshqa ma’lumot uzatish profillariga asos bo‘lib, OBEX protokoliga tayanadi.
  • Kabel orqali chop etishni almashtirish profili (Hard Copy Cable Replacement Profile) (HCRP) — qurilma va printer o‘rtasidagi kabel ulanishining sodda muqobilini taqdim etadi. Kamchiligi — printer uchun maxsus drayverlar zarur, shu sababli profil universal emas.
  • Qo‘lsiz aloqa (Hands-Free) profili (HFP) — simsiz garnitura va telefonni ulash uchun ishlatiladi, bitta kanalda mono tovushni uzatadi.
  • Inson–kompyuter interfeysi qurilmalari profili (Human Interface Device Profile) (HID) — sichqoncha, joystik, klaviatura va boshqa HID (Human Interface Device) qurilmalarini qo‘llab-quvvatlaydi. Past tezlikdagi kanaldan foydalanadi, kam quvvatda ishlaydi.
  • Garnitura profili (Headset Profile) (HSP) — simsiz garnitura (Headset) va telefonni ulash uchun ishlatiladi. Qo‘ng‘iroq qilish, javob berish, qo‘ng‘iroqni tugatish hamda ovoz balandligini sozlash uchun GSM 07.07 spetsifikatsiyasidagi AT buyruqlarining minimal to‘plamini qo‘llab-quvvatlaydi. Bluetooth 1.2 yoki undan yangi versiyada Headset profili orqali telefondagi barcha tovushlarni garnituraga chiqarish mumkin. Masalan, amallarni tasdiqlovchi signallar, pleyerdagi MP3 musiqa, qo‘ng‘iroq ohanglari va videolar ovozini eshitish mumkin. Ushbu profilni qo‘llab-quvvatlovchi garnituralar, faqat Hands-Free profiliga ega modellardan farqli ravishda, stereo tovushni uzata oladi.
  • Ichki aloqa profili (Intercom Profile) (ICP) — Bluetooth bilan mos qurilmalar o‘rtasida ovozli qo‘ng‘iroqlarni ta’minlaydi.
  • Mahalliy tarmoqqa ulanish profili (LAN Access Profile) (LAP) — Bluetooth qurilmalarining LAN, WAN yoki internetga ushbu tarmoqlarga jismoniy ulangan boshqa Bluetooth qurilmasi orqali kirishini ta’minlaydi. Bluetooth qurilmasi ulanishni o‘rnatish uchun PPP ni RFCOMM ustida ishlatadi. LAP maxsus tashkil etiladigan Bluetooth ad-hoc tarmoqlarini yaratishga ham imkon beradi.
  • Obyektlarni yuborish profili (Object Push Profile) (OPP) — tasvirlar, virtual tashrif qog‘ozlari va boshqa «obyektlar»ni yuborish uchun asosiy profil. Ma’lumot uzatishni qabul qiluvchi qurilma (server) emas, yuboruvchi qurilma (mijoz) boshlaydi.
  • Shaxsiy tarmoq profili (Personal Area Networking Profile) (PAN) — Bluetooth Network Encapsulation protokolidan Bluetooth ulanishi orqali transport sifatida foydalanish imkonini beradi.
  • Telefon kitobiga kirish profili (Phone Book Access Profile) (PBAP) — qurilmalar o‘rtasida telefon kitobi yozuvlarini almashish imkonini beradi.
  • Ketma-ket port profili (Serial Port Profile) (SPP) — ETSI TS07.10 spetsifikatsiyasiga asoslanadi va RFCOMM protokolidan foydalanadi. Profil ketma-ket portni emulyatsiya qilib, standart RS-232 ulanishini simsiz ulanish bilan almashtirishga imkon beradi. U DUN, FAX, HSP va AVRCP profillari uchun asos hisoblanadi.
  • Xizmatlarni aniqlash ilovasi profili (Service Discovery Application Profile) (SDAP) — server qurilma foydalanadigan profillar haqida ma’lumot berish uchun ishlatiladi.
  • SIM kartaga kirish profili (SIM Access Profile) (SAP, SIM) — telefonning SIM kartasiga kirish imkonini beradi. Bu bitta SIM kartadan bir nechta qurilmada foydalanish imkonini yaratadi.
  • Sinxronlashtirish profili (Synchronisation Profile) (SYNCH) — shaxsiy ma’lumotlarni (PIM) sinxronlashtirishga imkon beradi. Ushbu profil infraqizil aloqa spetsifikatsiyasidan olingan va Bluetooth SIG guruhi tomonidan moslashtirilgan.
  • Videoni tarqatish profili (Video Distribution Profile) (VDP) — oqimli videoni uzatish imkonini beradi. H.263, MPEG-4 Visual Simple Profile, H.263 ning 3 va 8-profillari ixtiyoriy tarzda qo‘llab-quvvatlanadi va spetsifikatsiya tarkibiga kiritilmagan.
  • Simsiz ilovalar protokoli tashuvchisi (Wireless Application Protocol Bearer) (WAPB) — Bluetooth orqali P-to-P (nuqtadan nuqtaga, Point-to-Point) ulanishni tashkil etish protokoli.

Xavfsizlik

2006-yil iyunida Avishay Vul va Yaniv Shaked Bluetooth qurilmalariga hujum qilish usullarini batafsil tasvirlovchi maqola e’lon qildi. Unda qurilmaning PIN-kodini qo‘lga kiritib, keyinchalik unga ulanish imkonini beruvchi faol hamda passiv hujumlar tushuntirilgan. Passiv hujumda tegishli uskunaga ega hujumchi ulanishning boshlang‘ich o‘rnatilish jarayonini yashirin tinglaydi (sniffing), so‘ng kuzatish va tahlildan olingan ma’lumotlar asosida o‘zini boshqa qurilma sifatida ko‘rsatib ulanishi (spoofing) mumkin. Bunday hujumni amalga oshirish uchun hujumchi qurilmalarga juda yaqin joyda, aynan aloqa o‘rnatilayotgan vaqtda bo‘lishi kerak. Bu har doim ham imkoni bo‘lmagani uchun faol hujum g‘oyasi paydo bo‘lgan. Ma’lum bir vaqtda maxsus xabar yuborish orqali ulanishni boshlang‘ich o‘rnatish jarayonini hujumchi qurilmasi bilan qaytadan boshlatish mumkinligi aniqlangan. Har ikki buzib kirish usuli ancha murakkab va bir nechta bosqichdan iborat; ularning eng muhimi ma’lumot paketlarini yig‘ish va tahlil qilishdir. Hujumlarning o‘zi ikki qurilma o‘rtasidagi autentifikatsiya va shifrlash kalitini yaratish mexanizmlaridagi zaifliklarga asoslanadi.

Bluetooth ulanishini boshlang‘ich o‘rnatish

Bluetooth ulanishini boshlang‘ich o‘rnatish deb aloqa o‘rnatish jarayoniga aytiladi. Uni uch bosqichga ajratish mumkin:

  • boshlang‘ich kalitni hosil qilish — Kinit,
  • aloqa kalitini hosil qilish (u link key deb ataladi, belgisi — Kab),
  • autentifikatsiya.

Dastlabki ikki bosqich «juftlashtirish» (pairing) jarayoniga kiradi.

Juftlashtirish (pairing) — ikki yoki undan ortiq qurilmani o‘zaro bog‘lab, keyingi aloqada qo‘llanadigan umumiy maxfiy Kinit qiymatini yaratish jarayonidir. Bluetoothning rasmiy hujjatlari ayrim tarjimalarida «juftlikni moslashtirish» atamasi ham uchraydi. Juftlashtirishdan oldin har ikkala qurilmada PIN-kod kiritilishi lozim.

Kinit quyidagi qiymatlardan foydalanadigan E22 algoritmi yordamida shakllantiriladi:

  • BD_ADDR — Bluetooth qurilmasining 48 bitli noyob MAC-manzili;
  • PIN-kod va uning uzunligi;
  • IN_RAND — tasodifiy 128 bitli qiymat.

Aloqa kalitini yaratish uchun Kab qurilmalar tasodifiy hosil qilingan 128 bitli LK_RAND(A) va LK_RAND(B) qiymatlarini almashadi. Keyin boshlang‘ich kalit Kinit bilan bitlar bo‘yicha XOR amali bajariladi va olingan qiymat yana almashiladi. Shundan so‘ng kalit E21 algoritmi yordamida hisoblanadi.

Buning uchun quyidagi qiymatlar zarur:

  • BD_ADDR
  • 128 bitli LK_RAND (har bir qurilma o‘zinikini hamda ikkinchi qurilmadan olingan qiymatni saqlaydi)

Shu bosqichda juftlashtirish tugaydi va Bluetooth ulanishini boshlang‘ich o‘rnatishning oxirgi bosqichi — Mutual Authentication, ya’ni o‘zaro autentifikatsiya boshlanadi. U «so‘rov–javob» sxemasiga asoslanadi. Qurilmalardan biri tekshiruvchi rolini olib, tasodifiy AU_RAND(A) qiymatini yaratadi va uni qo‘shni qurilmaga (ochiq ko‘rinishda) yuboradi. Bu qurilma javob beruvchi deb ataladi. Javob beruvchi ushbu «so‘z»ni olgach, E1 algoritmi asosida SRES qiymatini hisoblaydi va tekshiruvchiga yuboradi. Qo‘shni qurilma ham shunga o‘xshash hisob-kitobni bajaradi va javob beruvchining natijasini tekshiradi. Agar SRES qiymatlari mos kelsa, qurilmalar o‘rin almashadi va jarayon takrorlanadi.

E1 algoritmi quyidagi qiymatlardan foydalanadi:

  • Tasodifiy yaratilgan AU_RAND
  • aloqa kaliti (link key) Kab
  • O‘zining BD_ADDR

Juftlashtirishga hujum

Agar hujumchi juftlashtirish jarayonida radioefirni tinglashga va barcha xabarlarni tutib olib, saqlab qolishga muvaffaq bo‘lsa, keyin PIN qiymatini to‘liq qidiruv (brute force) orqali topishi mumkin.

Bu zaiflikni birinchi bo‘lib 2004-yil aprelida britaniyalik Olli Uaytxaus (Ollie Whitehouse) payqagan. U juftlashtirish vaqtida xabarlarni tutib olib, to‘plangan ma’lumotlardan foydalanib PIN qiymatini to‘liq variantlarni tekshirish usuli orqali hisoblab topishni taklif qilgan. Biroq bu usulning jiddiy kamchiligi bor: hujum faqat barcha autentifikatsiya ma’lumotlarini tinglab olish imkoni bo‘lgandagina amalga oshiriladi. Boshqacha aytganda, hujumchi juftlashtirish boshlanganda aloqa zonasidan tashqarida bo‘lgan yoki biror qiymatni o‘tkazib yuborgan bo‘lsa, hujumni davom ettira olmaydi.

Qayta juftlashtirishga hujum

Vul va Shaked Uaytxaus hujumi bilan bog‘liq qiyinchiliklarga yechim topdi. Hujumning ikkinchi turi ishlab chiqildi. Agar juftlashtirish boshlangan va ma’lumotlar o‘tkazib yuborilgan bo‘lsa, hujumni amalga oshirib bo‘lmaydi. Ammo qurilmalar ulanishga ulgurgan, Kab kalitini saqlagan va o‘zaro autentifikatsiyaga kirishgan bo‘lsa, ularni juftlashtirish jarayonini qaytadan boshlashga majburlash va yuqorida ta’riflangan juftlashtirish hujumini amalga oshirish mumkin.

Bunday hujum kerakli xabarlarni aynan kerakli vaqtda yuborishni talab qiladi. Savdoda mavjud oddiy standart qurilmalar bu maqsadga mos emas.

Ushbu usullardan istalgan biri yordamida hujumchi asosiy juftlashtirish hujumini boshlashi mumkin. Demak, bu ikki hujum usuliga ega bo‘lgan hujumchi PIN-kodni bemalol qo‘lga kiritishi mumkin. PIN-kodni olganidan keyin esa shu qurilmalarning istalganiga ulana oladi. Shuni ham hisobga olish kerakki, aksariyat qurilmalarda Bluetooth orqali mavjud xizmatlar darajasidagi xavfsizlik yetarlicha ta’minlanmagan. Ishlab chiquvchilarning ko‘pchiligi aynan juftlashtirish xavfsizligiga tayanadi. Shu sababli hujumchi harakatlarining oqibatlari turlicha bo‘lishi mumkin: telefon kontaktlar ro‘yxatini o‘g‘irlashdan tortib, jabrlanuvchi telefonidan chiquvchi qo‘ng‘iroqni amalga oshirish va uni yashirin tinglash qurilmasi sifatida ishlatishgacha.

PIN-kodni topish vaqtini baholash

Bluetooth protokolida E22, E21 va E1 algoritmlari faol qo‘llanadi; ularning asosi — SAFER+. Bryus Shnayer bu zaiflik juda jiddiy ekanini tasdiqlagan. PIN-kodni amalda tanlash usuli yaxshi ishlaydi va real vaqt rejimida bajarilishi mumkin. Quyida Pentium 4 HT, 3 GHz chastotali kompyuterda olingan natijalar keltirilgan:

Uzunligi (belgi)Vaqt (soniya)
40,063
50,75
67,609

Yuqorida bayon qilingan hujumlarning turli amaliy dasturlari har xil tezlikda ishlashi mumkin. Optimallashtirish usullari ko‘p: kompilyatorning maxsus sozlamalari, sikllar, shartlar va arifmetik amallarning turli ko‘rinishlari. Avishay Vul va Yaniv Shaked PIN-kodni to‘liq qidirish vaqtini sezilarli qisqartirish yo‘lini topgan.

PIN-kod uzunligini oshirish ham barcha muammolarga yechim emas. Ta’riflangan hujumlardan qisman himoyalanish uchun qurilmalarni faqat xavfsiz joyda juftlashtirish mumkin; masalan, Bluetooth garniturasi yoki avtomobilning hands-free qurilmasi. Bunday qurilmalar bilan aloqa boshlang‘ich o‘rnatilishi (yoqilganda) kun davomida bir necha bor takrorlanishi mumkin va foydalanuvchi har doim ham himoyalangan joyda bo‘la olmaydi.

Qo‘llanilishi

BT2 qurilmalarining ishlash radiusi 16 m dan oshmaydi, BT1 uchun esa 100 m gacha (A sinf). Ushbu qiymatlar standartda to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rinish sharoiti uchun berilgan, amalda 10—20 m dan uzoq masofada ishlashini kutmaslik kerak. Amaliyotda bunday masofa samarali hujumlar uchun yetarli emas. Shu sababli hujum algoritmlari batafsil ishlab chiqilishidan oldin ham Defcon-2004 konferensiyasida Jon Xerington (John Herington) yaratgan BlueSniper yo‘naltirilgan antennasi taqdim etilgan. Qurilma portativ kompyuterga — noutbuk yoki cho‘ntak kompyuteriga ulanadi va yetarli yo‘naltirilganlik hamda quvvatga ega (1,5 km gacha samarali ishlaydi).

Boshqa protokollar bilan birga ishlashi

FHSS ning keng chastota diapazonida ishchi kanalni tez-tez almashtirishi boshqa protokollar bilan birga ishlash imkonini beradi. Moslashuvchan AFH joriy etilgach, vaziyat biroz yaxshilandi.

Nosozliklarni aniqlash va sertifikatlash

Chastota diapazonidagi faol qo‘shni qurilmalar (masalan, Wi-Fi) nosozliklarni aniqlash va standartga muvofiqlikni tekshirishni qiyinlashtiradi. Bluetoothning barcha 79 kanalidagi barcha ulanishlarni bir vaqtda dekodlash va kuzatish imkonini beruvchi yechimlar mavjud.

Adabiyotlar

Havolalar