
Blokcheyn (ingl. blockchain, dastlab block chain — bloklar zanjiri) — muayyan qoidalar asosida tuzilgan, uzluksiz va ketma-ket bog‘langan bloklar zanjiri (bog‘langan ro‘yxat) bo‘lib, u muayyan ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Bloklar o‘rtasidagi bog‘liqlik faqat raqamlash orqali emas, balki har bir blok o‘zining xesh-yig‘indisi va oldingi blokning xesh-yig‘indisini saqlashi orqali ham ta’minlanadi. Blokdagi istalgan ma’lumotning o‘zgarishi uning xesh-yig‘indisini ham o‘zgartiradi. Zanjirni tuzish qoidalariga rioya qilish uchun xesh-yig‘indisidagi o‘zgarishni keyingi blokda qayd etish kerak bo‘ladi, bu esa o‘sha blokning o‘z xesh-yig‘indisini ham o‘zgartiradi. Bunda oldingi bloklarga tegilmaydi. Agar o‘zgartirilayotgan blok zanjirdagi so‘nggi blok bo‘lsa, o‘zgartirish kiritish katta kuch talab qilmasligi mumkin. Ammo undan keyin boshqa bloklar allaqachon shakllangan bo‘lsa, o‘zgartirish nihoyatda ko‘p mehnat talab qiladigan jarayonga aylanadi. Sababi, bloklar zanjirining nusxalari odatda ko‘plab turli kompyuterlarda bir-biridan mustaqil saqlanadi.
Bu atama dastlab to‘liq replikatsiya qilingan taqsimlangan ma’lumotlar bazasi uchun ishlatilgan. Mazkur baza «Bitkoin» tizimida amalga oshirilgan. Shu sababli blokcheyn ko‘pincha turli tranzaksiyalar qayd etiladigan kriptovalyutalar reyestri bilan aynan bir narsa deb qaraladi. Biroq bloklar zanjiri texnologiyasini o‘zaro bog‘liq har qanday axborot bloklariga tatbiq etish mumkin. 2008-yil oktabrda paydo bo‘lgan Bitkoin tizimi blokcheyn texnologiyasining ilk amaliy qo‘llanilishi bo‘ldi.
Hozirda blokcheyn texnologiyalari quyidagi sohalarda qo‘llanmoqda: moliyaviy operatsiyalar, foydalanuvchilarni identifikatsiya qilish yoki kiberxavfsizlik texnologiyalarini yaratish. Ular bank muassasalari va davlat tashkilotlari uchun ham dolzarbdir.
Tarixi

Blokcheynga o‘xshash protokolni ilk bor amerikalik kriptograf Devid Chaum 1982-yildagi «Bir-biriga shubha bilan qaraydigan guruhlar tomonidan yaratiladigan, qo‘llab-quvvatlanadigan va ishonch bildiriladigan kompyuter tizimlari» nomli dissertatsiyasida taklif qilgan (ingl. Computer Systems Established, Maintained, and Trusted by Mutually Suspicious Groups). Keyinchalik S. Xaber va U. Skott Stornetta 1991-yildagi ishida kriptografik usulda himoyalangan bloklar zanjirini tavsiflagan. Matematiklar hujjatlarning vaqt belgilarini soxtalashtirish mumkin bo‘lmagan tizim yaratishni maqsad qilgan. 1992-yilda Xaber, Stornetta va Deyv Bayer texnologiyaga xesh daraxtini qo‘shib, uning samaradorligini oshirishgan: buning natijasida bir nechta hujjat sertifikatini bitta blokka birlashtirish imkoni tug‘ilgan. Ishlab chiqilayotgan texnologiyaning tijoriy salohiyatini anglagan tadqiqotchilar o‘z sxemasini amalda qo‘llash uchun Surety nomli vaqt belgisi xizmatini yaratgan. Surety hujjat sertifikatlarining xeshlari 1995-yildan buyon har hafta quyidagi gazetada e’lon qilinadi: New York Times.
2008-yilda Satoshi Nakamoto taxallusi ostidagi dasturchi (uning haqiqiy shaxsi noma’lum, bu taxallus ortida bir guruh bo‘lgan bo‘lishi ham mumkin) bitkoin tizimining umumiy algoritmini taklif qilgan. Uning asosiy tarkibiy qismi axborot bloklaridan iborat uzluksiz ketma-ket zanjir bo‘lib, u blockchain deb atalgan. Ilgari taklif etilgan shunga o‘xshash texnologiyalardan (jumladan, Hashcash) asosiy farqi zanjirli xeshlashni navbatdagi blokning to‘g‘riligi yuzasidan konsensusga erishishning rasmiy mexanizmi bilan birlashtirish edi. Bu tizimdagi axborotni ishonchli vositachi (administrator) tasdiqlashi zaruratini yo‘qotdi va tizimni umuman markazlashmagan holga keltirdi.
2009-yilda barcha tranzaksiyalarni saqlovchi markazlashmagan blokcheyn joriy etilgan bitkoin kriptovalyutasining birinchi versiyasi ishga tushirildi.
Bitkoin tizimida amalga oshirilishi
Tranzaksiyalar bloki
Tranzaksiyalar bloki — Bitkoin va unga o‘xshash tizimlarda tranzaksiyalar guruhini qayd etish uchun mo‘ljallangan maxsus tuzilma. Tranzaksiyaning formati va imzolari tekshirilgach, u bir nechta boshqa tranzaksiya bilan birlashtirilib, blok deb ataladigan maxsus tuzilmaga yozilgach, yakunlangan va ishonchli («tasdiqlangan») hisoblanadi. Bloklarning mazmunini tekshirish mumkin, chunki har bir blok oldingi blok haqidagi ma’lumotni saqlaydi. Barcha bloklar ma’lumotlar bazasida qachonlardir amalga oshirilgan barcha operatsiyalar haqidagi ma’lumotlarni saqlovchi yagona zanjirga birlashtirilgan. Zanjirdagi eng birinchi blok — boshlang‘ich blok (ingl. genesis block) — alohida holat hisoblanadi, chunki uning oldingi («ota») bloki mavjud emas.
Blok sarlavha qismi va tranzaksiyalar ro‘yxatidan tashkil topadi. Blokning sarlavha qismida uning o‘z xeshi, oldingi blok xeshi, tranzaksiyalar xeshlari va qo‘shimcha xizmat ma’lumotlari bo‘ladi. Bitkoin tizimida blokdagi birinchi tranzaksiya har doim yaratilgan blok uchun maynerga mukofot bo‘ladigan to‘lovni olishni ifodalaydi. Keyin oldingi bloklarga hali yozilmagan tranzaksiyalar navbatidan tuzilgan ro‘yxat keladi. Mayner navbatdan tanlash mezonini o‘zi belgilaydi. Tranzaksiyalarni vaqt bo‘yicha ketma-ket kiritish shart emas. Masalan, faqat komissiyasi yuqori operatsiyalar yoki muayyan manzillar ro‘yxati ishtirokidagi operatsiyalar kiritilishi mumkin. Blokdagi tranzaksiyalar uchun daraxtsimon xeshlash usuli ishlatiladi; u xesh-yig‘indisini fayl uchun BitTorrent protokolida hosil qilish jarayoniga o‘xshaydi. Blok yaratish uchun to‘lov hisoblash tranzaksiyasidan tashqari tranzaksiyalar input parametrida ma’lumotlarning avvalgi holatini belgilovchi tranzaksiyaga havolani saqlaydi (masalan, Bitkoin tizimida sarflanayotgan bitkoinlar qaysi tranzaksiya orqali olinganiga havola beriladi). Blok yaratganlik uchun maynerga to‘lov o‘tkazish operatsiyalarida «kiruvchi» tranzaksiyalar bo‘lmaydi, shu sababli ushbu parametrda istalgan ma’lumot ko‘rsatilishi mumkin (ularda bu maydon ingl. Coinbase parameter).
Har qanday ishtirokchi istalgan vaqtda yangi blok yaratishi mumkin. Ammo buni oson bajarish mumkin bo‘lsa, oldin yaratilgan bir qator bloklarni o‘zgartirishga to‘siq qolmaydi va qaysi blokni haqiqiy deb hisoblash yuzasidan noaniqlik kelib chiqadi. Bundan tashqari, tizim blok yaratganlik uchun emissiyasi ommaviy va vaqt jihatidan tartibsiz bo‘lmasligi kerak bo‘lgan «yangi» bitkoinlar bilan mukofotlaydi. Yangi blokni yaratish muayyan vaqt talab qilishi uchun Bitkoin va ko‘plab boshqa tizimlarda bajarilgan ishni isbotlash mexanizmi qo‘llanadi: belgilangan tuzilishga ega har qanday blok emas, balki xeshining sonli qiymati vaqti-vaqti bilan tuzatiladigan maqsadli sondan oshmaydigan blokgina to‘g‘ri hisoblanadi. Agar xesh shartga mos kelmasa, sarlavhadagi nonce parametri o‘zgartirilib, xesh qayta hisoblanadi. Xeshlash natijasi SHA-256 funksiyasi yordamida hisoblanganda qaytarib bo‘lmaydigan deb hisoblanadi: tasodifiy urinish yoki to‘liq variantlarni tekshirish usulidan tashqari, blok xeshi kerakli natijani berishi uchun nonce parametrini bevosita aniqlash algoritmi ma’lum emas. Mos variant topilgach, tugun hosil qilingan blokni boshqa ulangan tugunlarga yuboradi, ular esa uni tekshiradi. Xatolar bo‘lmasa, blok zanjirga qo‘shilgan hisoblanadi va keyingi blok uning xeshini o‘z ichiga olishi kerak.
Odatda (statistik jihatdan) xeshni juda ko‘p marta qayta hisoblash talab qilinadi va bu ancha vaqt oladi. Bitkoin tizimida xesh bilan taqqoslanadigan maqsadli son har 2016 blokdan keyin shunday o‘zgartiriladiki, butun tarmoq yangi blokni topishga o‘rtacha 10 daqiqa sarflaydi. Agar navbatdagi 2016 blok 20160 daqiqadan tezroq tuzilsa, maqsadli son biroz kamayadi va nonce parametrini tanlash orqali unga mos keladigan xeshni topish qiyinlashadi; sekinroq tuzilsa, maqsadli son oshadi. Hisoblash murakkabligining o‘zgarishi Bitkoin tarmog‘ining ishonchliligiga ta’sir qilmaydi va faqat tizim tarmoq ishtirokchilarining hisoblash quvvatidan deyarli mustaqil ravishda bloklarni taxminan bir xil tezlikda yaratib borishini ta’minlash uchun kerak.
Bajarilgan ishni isbotlash mexanizmi juda ko‘p energiya talab qiladi va blok yaratish jarayonini faqat nihoyatda katta hisoblash quvvatiga ega bo‘lganlar qo‘lida jamlaydi. Bir qator boshqa kriptovalyutalarda avval tuzilgan bloklarni o‘zgartirishga to‘sqinlik qiladigan, biroq buncha ko‘p hisoblash talab qilmaydigan muqobil algoritmlar (ulushga egalikni isbotlash, faollikni isbotlash) joriy etilgan.
Bloklar zanjiri

Bloklar bir vaqtning o‘zida ko‘plab «maynerlar» tomonidan yaratiladi. Talablarga javob beradigan bloklar tarmoqqa yuborilib, bloklarning taqsimlangan ma’lumotlar bazasidagi barcha nusxalariga kiritiladi. Taqsimlangan tarmoqning turli qismlarida bir nechta yangi blok bir xil blokni o‘zidan oldingi blok sifatida ko‘rsatadigan vaziyatlar muntazam uchraydi, ya’ni bloklar zanjiri tarmoqlanishi mumkin. Yangi bloklar haqidagi ma’lumotlarning uzatilishini ataylab yoki tasodifan cheklash mumkin (masalan, zanjirlardan biri mahalliy tarmoq doirasida rivojlanishi mumkin). Bunday holatda turli tarmoqlar parallel ravishda kengayishi ehtimoli bor. Yangi bloklarning har birida bir xil tranzaksiyalar ham, faqat bitta tarmoqqa kiritilgan turli tranzaksiyalar ham uchrashi mumkin. Bloklarni qayta uzatish tiklanganda maynerlar xeshning murakkablik darajasi va zanjir uzunligini hisobga olib, asosiy zanjirni aniqlaydi. Murakkablik va uzunlik teng bo‘lsa, oxirgi bloki avvalroq paydo bo‘lgan zanjirga ustunlik beriladi. Faqat rad etilgan tarmoqqa kiritilgan tranzaksiyalar (jumladan, mukofot to‘lovlari) tasdiqlangan maqomini yo‘qotadi. Agar bu bitkoin o‘tkazish tranzaksiyasi bo‘lsa, u navbatga qo‘yilib, keyinchalik navbatdagi blokka kiritiladi. Chiqarib tashlangan bloklarni yaratganlik uchun mukofot olish tranzaksiyalari boshqa tarmoqda takrorlanmaydi. Shunday qilib, chiqarib tashlangan bloklar uchun to‘langan «ortiqcha» bitkoinlar keyingi tasdiqlarni olmaydi va «yo‘qoladi».
Shunday qilib, bloklar zanjiri egalik tarixini saqlaydi va uni, masalan, maxsus saytlarda ko‘rish mumkin.
Blokcheyn barcha tranzaksiyalar haqidagi yozuvlarni o‘z ichiga olgan, uzluksiz o‘sib boradigan bloklar zanjiri sifatida shakllanadi. Ma’lumotlar bazasining to‘liq yoki qisman nusxalari bir vaqtning o‘zida ko‘plab kompyuterlarda saqlanib, bloklar zanjirini tuzishning rasmiy qoidalariga muvofiq sinxronlashtiriladi. Bloklardagi ma’lumotlar shifrlanmagan va ochiq ko‘rinishda mavjud, biroq ular o‘zgarmaganligi xesh zanjirlari orqali kriptografik usulda tasdiqlanadi (raqamli imzo).
Ma’lumotlar bazasi shifrlanmagan holatda barcha tranzaksiyalar haqidagi ma’lumotlarni ochiq saqlaydi, tranzaksiyalarni imzolash uchun asimmetrik shifrlashdan foydalaniladi. Bir xil summani qayta-qayta sarflashning oldini olish uchun vaqt belgilari qo‘llanadi. Buning uchun ma’lumotlar bazasi maxsus bloklar zanjiriga ajratiladi; har bir blok boshqa ma’lumotlar bilan bir qatorda oldingi blokning xeshini va o‘z tartib raqamini saqlaydi. Har bir yangi blok o‘z ichidagi tranzaksiyalarni tasdiqlaydi va zanjirdagi avvalgi barcha bloklarning tranzaksiyalarini qo‘shimcha ravishda tasdiqlaydi. Zanjirdagi blok ma’lumotlarini o‘zgartirish amaliy jihatdan maqsadga muvofiq emas, chunki buning uchun keyingi barcha bloklardagi ma’lumotlarni ham o‘zgartirish kerak. Shu sababli ikki marta sarflash (double-spending) hujumi (oldin sarflangan mablag‘larni qayta sarflash) amalda juda kam ehtimollikka ega.
Ko‘pincha ma’lumotlar bazasining bitta nusxasiga yoki hatto ko‘p sonli nusxalariga ataylab kiritilgan o‘zgartirishlar haqiqiy deb tan olinmaydi, chunki ular qoidalarga mos kelmaydi. Ayrim o‘zgartirishlar bazaning barcha nusxalariga kiritilsa, qabul qilinishi mumkin (masalan, bloklar noto‘g‘ri yaratilgani tufayli oxirgi bir necha blokni o‘chirish).
To‘lov tizimining ishlash mexanizmini tushunarliroq izohlash uchun Satoshi Nakamoto tushunchasini kiritdi: «raqamli tanga». Uni raqamli imzolar zanjiri sifatida ta’riflagan. Oddiy tangalarning standart nominallaridan farqli ravishda, har bir «raqamli tanga»ning o‘z nominal qiymati bor. Har bir bitkoin manziliga istalgan miqdordagi «raqamli tangalar» bog‘lanishi mumkin. Tranzaksiyalar yordamida ularni bo‘lish va birlashtirish mumkin; bunda komissiya chegirilgach, umumiy nominal qiymat saqlanadi.
0.8.0 versiyasigacha bloklar zanjirini saqlash uchun asosiy dastur-mijoz Berkeley DBdan foydalangan, 0.8.0 versiyasidan boshlab esa ishlab chiquvchilar quyidagi tizimga o‘tgan: LevelDB.
Tranzaksiyalarni tasdiqlash
Tranzaksiya blokka kiritilmaguncha tizim muayyan manzildagi bitkoinlar miqdori o‘zgarmagan deb hisoblaydi. Shu vaqtda bitta manzildan bir xil bitkoinlarni turli qabul qiluvchilarga yuborish bo‘yicha bir nechta turli tranzaksiyani rasmiylashtirishning texnik imkoniyati mavjud. Ammo bunday tranzaksiyalardan biri blokka kiritilishi bilanoq, tizim ayni bitkoinlarga tegishli qolgan tranzaksiyalarni e’tiborsiz qoldiradi. Masalan, blokka keyinroq bajarilgan tranzaksiya kiritilsa, oldingisi xato deb hisoblanadi. Tarmoqlanish vaqtida ikkita shunday tranzaksiya turli tarmoqlardagi bloklarga tushib qolishining kichik ehtimoli mavjud. Ularning har biri to‘g‘ri deb hisoblanadi, faqat tarmoqlardan biri bekor bo‘lgach, tranzaksiyalardan biri noto‘g‘ri deb topiladi. Bunda operatsiya bajarilgan vaqt ahamiyatga ega bo‘lmaydi.
Demak, ayni bitkoinlarga oid boshqa tranzaksiyalar bor-yo‘qligidan qat’i nazar, tranzaksiyaning blokka kiritilishi uning ishonchliligini tasdiqlaydi. Har bir yangi blok oldingi bloklardagi tranzaksiyalar uchun qo‘shimcha «tasdiq» hisoblanadi. Zanjirda 3 ta blok bo‘lsa, oxirgi blokdagi tranzaksiyalar 1 marta tasdiqlangan, birinchi blokdagilari esa 3 ta tasdiqqa ega bo‘ladi. Tranzaksiyaning bekor qilinishi ehtimoli juda past bo‘lishi uchun bir nechta tasdiqni kutish kifoya.
Bunday holatlarning tarmoqqa ta’sirini kamaytirish maqsadida yangi olingan bitkoinlarni sarflashga cheklovlar qo‘yilgan. blockchain.info xizmatiga ko‘ra, 2015-yil mayigacha rad etilgan zanjirlarning maksimal uzunligi 5 ta blok bo‘lgan. Qabul qilingan mablag‘dan foydalanish uchun talab etiladigan tasdiqlar soni dastur-mijozga yoki qabul qiluvchining talablariga bog‘liq. «Bitcoin-qt» mijozi yuborish uchun tasdiqlarni talab qilmaydi, ammo qabul qiluvchilarning aksariyatida sukut bo‘yicha 6 ta tasdiq sharti belgilangan. Ya’ni olingan mablag‘dan amalda odatda bir soatdan keyin foydalanish mumkin. Turli onlayn xizmatlar ko‘pincha o‘z tasdiq chegarasini belgilaydi.
Protokol blok yaratganlik uchun olingan bitkoinlardan 100 ta tasdiqdan keyin foydalanishga ruxsat beradi, ammo standart dastur-mijoz komissiyani 120 ta tasdiqdan keyin ko‘rsatadi. Demak, odatda hisoblangan komissiyadan taxminan 20 soatdan keyin foydalanish mumkin.
«Ikki marta sarflash»
Ushbu Bajarilgan ishni isbotlash mexanizmining o‘ziga xos zaifligi bor: agar tarmoqning umumiy hisoblash quvvatining 50 % dan ko‘prog‘i nazorat qilinsa, tasdiqlar soni uchun belgilangan har qanday chegarada ayni bitkoinlarni ikki marta turli qabul qiluvchilarga o‘tkazishning nazariy imkoniyati paydo bo‘ladi. Tranzaksiyalardan biri ochiq bo‘lib, odatdagi tartibda tasdiqlanadi; ikkinchisi esa oshkor qilinmaydi va uning tasdiqlari yashirin parallel tarmoq bloklarida amalga oshadi. Oradan ma’lum vaqt o‘tgachgina tarmoq ikkinchi tranzaksiya haqida ma’lumot oladi, u tasdiqlangan hisoblanadi, birinchi tranzaksiya esa tasdiqlarini yo‘qotib, e’tiborsiz qoldiriladi. Natijada bitkoinlar ikki baravar ko‘paymaydi, biroq ularning amaldagi egasi o‘zgaradi, birinchi qabul qiluvchi esa hech qanday kompensatsiyasiz bitkoinlardan mahrum bo‘ladi.
Bloklar zanjirining ochiqligi istalgan blokga o‘zgartirish kiritish imkonini beradi. Ammo buning uchun faqat o‘zgartirilgan blokning emas, undan keyingi barcha bloklarning ham xeshini qayta hisoblash zarur. Amalda bu ish o‘zgartirilgan va undan keyingi bloklarni yaratishga sarflangan quvvatdan (ya’ni joriy jami quvvatdan) kam bo‘lmagan quvvatni talab qiladi; shu bois bunday imkoniyat nihoyatda kam ehtimolli.
1-dekabr 2013-yilda tarmoqning jami quvvati 6000 THash/s dan oshdi. 2014-yil boshidan buyon maynerlar birlashmasi (pul) — Ghash.io — uzoq vaqt davomida «Bitkoin» tarmog‘i umumiy quvvatining 40 % dan ko‘prog‘ini nazorat qilgan, 2014-yil iyun boshida esa tarmoq quvvatining 50 % dan ko‘prog‘i qisqa vaqt shu yerda jamlangan.
Bitkoinlarni amalda ikki marta sarflash biror marta qayd etilmagan. 2015-yil may holatiga ko‘ra, parallel zanjirlar hech qachon 5 ta blokdan oshmagan.
Hisoblash quvvatiga bog‘liq bo‘lmagan yangi blok yaratish huquqini aniqlashning boshqa mexanizmlarida ikki marta sarflashga olib kelishi mumkin bo‘lgan o‘zga zaifliklar mavjud.
Murakkablik
Blok xeshlariga qo‘yiladigan talablar «murakkablik» deb ataladigan maxsus parametr orqali boshqariladi. Tarmoqning hisoblash quvvati doimiy bo‘lmagani uchun bu parametr tarmoq mijozlari tomonidan har 2016 blokdan keyin qayta hisoblanadi. Maqsad — blokcheyn shakllanishining o‘rtacha tezligini 2016 blokni 20160 daqiqada (14 kunda) yaratish darajasida ushlab turish. Demak, 1 blok taxminan har o‘n daqiqada yaratilishi kerak. Amalda tarmoq hisoblash quvvatining oshishi blokni shakllantirishga ketadigan o‘rtacha vaqtni qisqartiradi, umumiy quvvatning pasayishi esa bu vaqtni uzaytiradi. Murakkablikni vaqtga bog‘lab qayta hisoblash blok sarlavhalarida ularning yaratilish vaqti mavjudligi tufayli mumkin. Bu vaqt Unix formatida blok muallifining tizim soati bo‘yicha qayd etiladi (blok pulda yaratilsa, shu pul serverining tizim soati asosida).
Muammolar va ularning mumkin bo‘lgan yechimlari
Keng ko‘lamda taqsimlangan ma’lumotlar bazalarini yaratish texnologiyasi sifatida blokcheyn undan foydalanishni qiyinlashtiradigan bir qator o‘ziga xos muammolarga duch keladi. Jumladan:
- blokcheyn fayllari hajmining uzluksiz ortishi
- tarmoq tugunlari o‘rtasidagi aloqa kanallari o‘tkazuvchanligining cheklangani va shu bilan bog‘liq ravishda ayrim nusxalarni sinxronlashtirishdagi qiyinchiliklar
- konsensus algoritmlarining ishlash xususiyatlaridan kelib chiqadigan blokcheyn umumiy unumdorligining cheklanishi.
Blokcheynning yangi turlarini yaratish ko‘pincha aynan shu muammo va cheklovlarni bartaraf etish yoki chetlab o‘tish bilan bog‘liq. Shu bilan birga, hech bir blokcheyn tizimi quyidagi funksiyalarsiz ishlay olmaydi:
- Ma’lumotlar bloklar zanjiri shaklidagi tuzilmada saqlanadi va unda har bir blok oldingisiga bog‘langan bo‘ladi. Blokdagi axborotni undan keyingi barcha bloklarni o‘zgartirmasdan o‘zgartirish mumkin emas.
- Tarmoqning har bir ishtirokchisida barcha ma’lumotlarning (butun bloklar zanjirining) nusxasi mavjud. Ishtirokchilar o‘zaro teng huquqli tugunlar shaklida (peer-to-peer).
- ) muloqot qiladi. Konsensus mexanizmi — zanjirning navbatdagi blokiga yoziladigan axborotning to‘g‘riligi bo‘yicha kelishuvga erishishni va bir nechta muqobil bloklardan zanjirga kiritiladiganini tanlashni ta’minlaydigan tugunlar o‘zaro hamkorligi — o‘rnatilgan bo‘ladi.
Vitalik Buterin 2015-yildagi «Ommaviy va xususiy blokcheynlar haqida» nomli maqolasida blokcheynning uch turini ajratgan: ommaviy, xususiy va konsorsium blokcheynlari. Buterinning ta’kidlashicha, muayyan tarmoq yoki vazifa uchun maqbul bo‘lgan turli aralash shakllar ham bo‘lishi mumkin (masalan, ommaviy blokcheyndagi xususiy smart-shartnomalar yoki ommaviy va xususiy blokcheyn o‘rtasida ma’lumot almashish shlyuzi). Ayrim hollarda ochiqlik yaqqol afzal, boshqalarida esa ma’muriy nazorat shunchaki zarur.
Ommaviy blokcheynlar
Ommaviy blokcheynlar barcha uchun ochiq. Istalgan kishi bloklarni o‘qishi, ularga ma’lumot yuborishi va konsensus mexanizmida qatnashishi mumkin. Shu bilan birga, foydalanuvchilar anonim qolishi mumkin. Bunday blokcheynlar odatda to‘liq markazlashmagan, ya’ni administratorlari yoki ishonch markazlari yo‘q. Axborotning o‘zgarmasligi va yaxlitligi iqtisodiy rag‘batlar hamda kriptografik tekshiruvlar orqali ta’minlanadi. Bunda bajarilgan ishni isbotlash yoki ulushga egalikni isbotlash.
kabi mexanizmlar qo‘llanadi. Ommaviy blokcheynlarda odatda bloklarga joylashtiriladigan ma’lumotlar hajmi va tezligi sezilarli darajada cheklangan.
Ommaviy blokcheyn foydalanuvchilari ko‘p jihatdan dasturchilarning o‘zboshimchaliklaridan himoyalangan: ishlab chiquvchilar avvalboshdan foydalanuvchilar vakillari bilan kelishmasdan harakat qilishdan voz kechgan. Bir tomondan, bu dasturda foydalanuvchilardan yashirin funksiyalar bo‘lmasligiga ishonchni oshiradi. Ikkinchi tomondan, davlat organlari bosim o‘tkazganda ishlab chiquvchilar hatto xohlagan taqdirda ham talabni bajarish vakolati yo‘qligini chin dildan ayta oladi. Biroq tarmoq faoliyatini o‘zgartirish ham muammo bo‘lishi mumkin: yangilikni ishtirokchilarning kamida yarmi qo‘llab-quvvatlashi kerak. Shunda ham blokcheynning turli protokollarni qo‘llaydigan parallel loyihalarga bo‘linib ketishi xavfi bartaraf etilmaydi.
Kriptovalyutalarning aksariyati ommaviy blokcheynlardan foydalanadi.
Xususiy blokcheynlar
Xususiy blokcheynlarda axborot yozish huquqi faqat bir ishtirokchiga yoki shu yagona administrator vakolat bergan tugunlarga tegishli. Bular markazlashgan va ishtirokchilari aniq belgilangan tizimlar, chunki ularda vakolatlar iyerarxiyasi mavjud. Nosozliklarni qo‘lda tez tuzatish mumkin. Bajarilgan ishni isbotlash yoki ulushga egalikni isbotlash mexanizmini qo‘llashga hojat yo‘q: axborot zarurat tug‘ilganda tuziladigan bloklarga kechikishsiz yoziladi va qo‘shimcha tasdiq talab qilmaydi. Bu tarmoq tezligini maksimal darajaga chiqarib, tranzaksiya xarajatlarini kamaytiradi. Shu bilan birga, ma’lumotlar taqsimlangan holda saqlanadi: tugunlar o‘zaro bog‘langan bloklar zanjiri shaklidagi to‘liq nusxalarni o‘zida saqlaydi. Axborotdan foydalanish hamma uchun ochiq bo‘lishi yoki istalgan cheklovlarga ega bo‘lishi mumkin. Ko‘pincha gap bitta kompaniya ichida axborot almashish tizimi haqida boradi. Bunday tizim barcha ma’lumotlarga umumiy kirishni talab qilmaydi, lekin omma uchun ochiq audit imkoniyatini nazarda tutishi mumkin.
Ishtirokchilar aniq belgilangan bo‘lsa-da, axborotga kirish cheklovlari xususiy blokcheynlarda maxfiylikning yuqoriroq darajasini ta’minlashi mumkin.
Xususiy blokcheynda nafaqat qoidalarni o‘zgartirish, balki tranzaksiyalarni bekor qilish, ma’lumotlarni tuzatish va hokazolarni ham oson amalga oshirish mumkin. Masalan, bu yer kadastrida zarur: xatolarni tuzatish imkoni bo‘lmasa, bunday tizimlar boshqarib bo‘lmaydigan holga kelib, qonuniyligini yo‘qotishi mumkin.
Tugunlar zararli harakat qila boshlasa, buni aniqlash va ularning tarmoqqa kirishini to‘sish oson.
Konsorsium blokcheynlari
Konsorsium blokcheynlarida kelishuv jarayoni oldindan belgilangan bir nechta teng huquqli tugun tomonidan ta’minlanadi. Masalan, 15 ta bankdan iborat konsorsium blokning ko‘p tomonlama imzosi kamida 10 ta konsorsium ishtirokchisi tomonidan qo‘yilgan bo‘lsa, uni haqiqiy deb hisoblashga kelishadi. Yangi bloklar juda tez yaratilishi mumkin. Bunda konsorsium ishtirokchilari blokcheyndagi ma’lumotlarni hammaga ochiq qilishi, faqat tanlangan doira uchun cheklashi yoki miqdor, mazmun yoxud vaqtga oid boshqa cheklovlarni joriy etishi mumkin. Bunday blokcheynlarni «qisman markazlashmagan» deb hisoblash mumkin.
Ishonchli tugunlar sonining cheklangani tizimni ommaviy blokcheynga nisbatan ancha oson modernizatsiya qilish imkonini beradi. Ammo bunday tarmoq tugunlarning asosiy qismi halol ishlagandagina faoliyat yurita oladi.
Konsorsium blokcheynlari tranzaksiyalar o‘tkazish yoki axborot almashish uchun yagona platformaga muhtoj bo‘lgan bir necha tashkilot uchun eng foydalidir.
Kvant tahdidi
Yangi kvant kompyuterlari paydo bo‘lishi bilan zamonaviy kriptografik tizimlarni, jumladan blokcheynda ishlatiladigan tizimlarni buzishning faraziy xavfi haqida munozaralar yuzaga keldi.
Tadqiqot olib borgan Kornell universiteti olimlari 2017-yilda «Bitkoinga kvant hujumlari va ulardan qanday himoyalanish mumkin» nomli ilmiy ishni e’lon qildi. Unda yetarlicha qudratli kvant kompyuteri paydo bo‘lsa, kriptografik protokollar hujumga bardosh berolmasligi mumkinligi tan olingan. Ammo blokcheyn tizimlari uchun oqibatlar qaysi nishon tanlanganiga bog‘liq.
Haqiqatan mavjud kvant kompyuterlarining tezligi unchalik yuqori emas, kvant hisoblash algoritmlari esa universal emas — ular barcha variantlarni to‘liq tekshirish talab qilinadigan vazifalarda ustunlik bermaydi. Tadqiqotda keyingi 10 yil davomida (2027-yilgacha) Bitkoin va boshqa ko‘plab kriptovalyutalarda qo‘llanadigan bajarilgan ishni isbotlash algoritmi hech qanday o‘zgartirishsiz ham kvant kompyuterlari amalda ta’minlay oladigan hisoblash tezligining ehtimoliy sezilarli o‘sishiga yetarlicha chidamli bo‘lishi xulosa qilingan. Shu bilan birga, hozirdanoq bajarilgan ishni isbotlash algoritmini (xeshlash natijalaridagi kolliziyalarni izlash asosida) modernizatsiya qilish takliflari paydo bo‘lgan. Bunday algoritm kvant kompyuterlarida ham ancha vaqt talab qiladi.
Elektron imzo sxemasi esa ko‘proq zaiflikka ega. Tadqiqotda Bitkoinning mavjud 64 bitli ochiq kalitlari (ularni blokcheynning o‘zidan yoki bitkoin manzilini o‘zgartirish orqali oson olish mumkin) uchun 2027-yilga kelib kvant kompyuterlari maqbul vaqt ichida yopiq kalitlarni topa olishi prognoz qilingan. Bu tranzaksiyani yopiq kalit egasi emas, balki ochiq kalitni buzgan kvant kompyuteri egasi imzolashi xavfini tug‘diradi. Tadqiqotda bunday buzish uchun kvant algoritmlari hali yaratilmagan bo‘lsa-da, buzish jarayonida kvant kompyuterlariga ustunlik bermaydigan bir nechta muqobil imzo sxemalari mavjudligi va tahlil qilinayotgani ta’kidlanadi. Variantlardan biri — bir martalik imzolardan foydalanish. Bunday imzoga misol sifatida Lamport imzosini keltirish mumkin. Boshqa texnologiya Bytecoin — bir martalik anonim imzolar va manzillar o‘zgartirilgan halqali imzo algoritmi.
Kriptovalyutalardan tashqarida qo‘llanilishi
Hozirda turli soha vakillari blokcheyn texnologiyasiga qiziqish bildirmoqda. Biroq iqtisodiyotning turli tarmoqlarida kompaniyalarning qiziqish darajasi sezilarli farq qiladi. Moliya sektori blokcheynni keng joriy etishga faol tayyorlanmoqda. Ko‘plab mualliflar faqat markazlashmagan ommaviy blokcheyn variantlarini ko‘rib chiqib, markazlashgan blokcheynlarni «noto‘g‘ri», eskirgan ma’muriy texnologiyalarning bir ko‘rinishi deb hisoblaydi. Xususiy yoki konsorsium blokcheynlariga qarshi e’tirozlar ko‘pincha falsafiy yoki isyonkorona tusga ega. Holbuki, ma’muriy boshqariladigan yoki aralash blokcheynlar markazlashmagan tizimlarga qaraganda ancha samarali hal qiladigan vazifalar toifalari ham mavjud.
Dunyoning 15 ta eng yirik korporatsiyasi Ethereum platformasi asosida turli tovarlar (jumladan, neftdan bug‘doygacha) savdosini moliyalashtirish uchun texnologiya ishlab chiqishga mo‘ljallangan komgo SA kompaniyasini tashkil etdi. Uning ta’sischilari orasida BNP Paribas, ING, Citigroup, Shell plc, The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ, ABN AMRO va Crédit Agricole.
Bank sektori, investitsiyalar va birjalar
Rossiya bank sektorida mazkur texnologiyaga VTB va Sberbank.
kabi kompaniyalar qiziqish bildirmoqda. Blokcheyn texnologiyasini ishlab chiqish va undan foydalanish rejalari haqida VISA, Mastercard, Unionpay va SWIFT.
to‘lov tizimlari ham ma’lum qilgan. Deutsche Bankning Londondagi Innovation Lab bo‘limi blokcheyn texnologiyasiga asoslangan investitsiya tizimini ishlab chiqmoqda. U vositachilar, advokatlar (vakillar), auditorlar va kliring agentlarining rolini yo‘qotish yoki kamaytirish hisobiga investitsiya jarayonini tezlashtiradi, soddalashtiradi va arzonlashtiradi.
2017-yil iyulda S7 Airlines va Alfa-bank agentlar bilan savdo operatsiyalarini avtomatlashtirish uchun Ethereum.
2019-yilda Sberbank Finaward mukofotining «Blokcheyndagi pilot loyiha» nominatsiyasida MTS mobil operatorining tijorat obligatsiyalarini smart-shartnomalar orqali muvaffaqiyatli joylashtirgani uchun g‘olib bo‘ldi. Smart-shartnomalar quyidagi tashkilotning blokcheyn platformasida amalga oshirildi: Milliy hisob-kitob depozitariysi. Xaridor Sberbank CIB (Sberbankning korporativ-investitsion biznesi) bo‘lgan. Bu Rossiyada taqsimlangan reyestr texnologiyasi yordamida amalga oshirilgan, pul hisob-kitoblarini «to‘lov evaziga yetkazib berish» mexanizmi asosida o‘z ichiga olgan birinchi to‘liq siklli bitim edi. Joylashtirish vazifalaridan biri «ushbu usulning obligatsiyalarni an’anaviy joylashtirishdan ustunligini tajribada isbotlash» bo‘lgan.
2021-yilda Rossiya qonunchiligiga «Raqamli moliyaviy aktivlar» tushunchasi kiritildi. U tegishli ma’lumotlarni taqsimlangan reyestr tizimiga yozish orqali yaratiladigan va o‘zgartiriladigan turli huquqlarni anglatadi. Raqamli moliyaviy aktivlarning dastlabki operatorlari Rossiya Markaziy banki tomonidan 2022-yilda ro‘yxatga olindi va ular ilk joylashtirishlarni amalga oshirdi.
2022-yil iyulda Hindiston Markaziy banki xorijga pul o‘tkazmalari uchun blokcheyn texnologiyalaridan foydalana boshladi.
Yer reyestri
Shvetsiya, Ukraina va BAA yer reyestrini blokcheyn texnologiyasi yordamida yuritishni rejalashtirmoqda.
Hindiston hukumati blokcheyn yordamida yer bilan bog‘liq firibgarlikka qarshi kurashmoqda. Andhra-Pradesh hukumati blokcheyn yechimlarini joriy etish choralarini ko‘rgan birinchi Hindiston shtati bo‘ldi. Buning uchun Vishakhapatnam shahrida Apla, Phoenix va Oasis Grace blokcheyn kompaniyalari ishtirokida texnopark tashkil etiladi.
2018-yilning birinchi yarmida Moskva hududida Ko‘chmas mulkning yagona davlat reyestri (EGRN) ma’lumotlarining ishonchliligini kuzatishda blokcheyn texnologiyasidan foydalanish bo‘yicha tajriba o‘tkazilishi rejalashtirilgan.
Shaxsni tasdiqlash
2014-yilda Bitnation kompaniyasi tashkil etilgan. U an’anaviy davlat xizmatlarini, jumladan shaxsni tasdiqlash, notarial xizmatlar va boshqa bir qator xizmatlarni taqdim etadi.
2017-yil iyunda Accenture va Microsoft blokcheynga asoslangan raqamli shaxsni tasdiqlash tizimini taqdim etdi.
2017-yil avgustda Braziliya hukumati blokcheynga asoslangan shaxsni tasdiqlash tizimini sinovdan o‘tkaza boshladi.
Finlyandiya qochqinlarni blokcheyn texnologiyalari yordamida identifikatsiya qiladi.
Estoniyada elektron fuqarolikni ta’minlovchi blokcheyn tizimi ishlaydi.
To‘lov vositasi
Jahon oziq-ovqat dasturi qochqinlarga oziq-ovqatni to‘g‘ridan to‘g‘ri tarqatish yoki xarid uchun naqd pul berish o‘rniga ularni hududdagi mavjud savdo nuqtalari va tarmoqlar orqali oziq-ovqat bilan ta’minlashda blokcheyn texnologiyasidan foydalanadi. G‘oya Xuman Haddod (Houman Haddad)ga tegishli. Oziq-ovqat oluvchilarni aniqlash uchun biometrik usul — ko‘zning rangdor pardasini skanerlash — qo‘llanadi. Faqat 2018-yilda ushbu texnologiyani Iordaniyada qo‘llash hisobiga oyiga 150 000 dollar tejalgan.
O‘yin sanoati
Blokcheyn va smart-shartnomalar texnologiyalari asosida o‘yin buyumlarini noyob o‘zaro almashtirib bo‘lmaydigan tokenlar (NFT) shaklida taqdim etish mumkin.
Onlayn ovoz berish
Blokcheyn texnologiyasidan onlayn ovoz berishda foydalanish mumkin. Bunday ovoz berish jismoniy shaxslar, kompaniyalar yoki davlat miqyosida o‘tkazilishi mumkin. Anonimlikni ta’minlash va ayni paytda ikki marta ovoz berishning oldini olish uchun kuzatiladigan halqali imzo algoritmi qo‘llanishi mumkin.
Qurilish biznesi
2022-yil avgustda Alfa-bank va Gaskar Group o‘zlari ishlab chiqqan blokcheyn platformasiga asoslangan, buyurtmachi va pudratchilar o‘rtasida qurilish-montaj ishlari bo‘yicha o‘zaro hisob-kitoblarni amalga oshirishga mo‘ljallangan raqamli tizimni sinovdan o‘tkazdi.
Logistika
Blokcheyn texnologiyasi tovarlarni yetkazib berish zanjirlarida sifatni nazorat qilish uchun qo‘llanadi. Walmart, Unilever, Nestle va Dole turli mamlakatlardan keladigan oziq-ovqat mahsulotlarining holatini kuzatadi. Alibaba sho‘ba kompaniyasi Lynx import yuklari ma’lumotlarini hisobga oladi. Microsoft yuk tashishni kuzatish yechimlari yetkazib beruvchisi Adents bilan hamkorlikda ta’minot zanjirini boshidan oxirigacha kuzatish platformasini ishlab chiqdi. ShipChain yuklarni ishlab chiqaruvchidan iste’molchigacha kuzatadi.
Tanqid
Xalqaro banklararo axborot uzatish va moliyaviy tranzaksiyalar tizimi SWIFT bank sohasida bloklar zanjiri va ta’qsimlangan reyestrlar texnologiyalari atrofidagi shov-shuv natijasida yuzaga kelgan noreal kutishlar xavfi haqida ogohlantirdi.
Amerikalik iqtisodchi Nuriyel Rubini blokcheyn texnologiyasini tanqid qilib, o‘n yil davomida bu texnologiyada Internetni hamma uchun ochiq qilgan TCP/IP va HTML kabi umumiy va universal asosiy protokollar paydo bo‘lmaganini aytdi. Nuriyel Rubini vositachilarsiz markazlashmagan tranzaksiyalar va’dasini ham «shubhali, utopik orzu» deb hisoblaydi.
Xitoy axborot va kommunikatsiya texnologiyalari akademiyasi (CAICT) yaqinda blokcheyn loyihalarini o‘rganib, ularning taxminan 92 % muvaffaqiyatsizlikka uchrashini va amalga oshirishning o‘rtacha muddati 1,22 yil ekanini aniqladi.
Rossiyada
2017-yil iyulda Novgorod viloyatida blokcheyn texnologiyasini Rosreyestr faoliyatiga tatbiq etish bo‘yicha pilot loyihani ishga tushirish rejalashtirilgan edi. Loyihada Vneshekonombank va Ipoteka uy-joy kreditlash agentligi.
ishtirok etishi kerak edi. Tatariston prezidenti topshirig‘iga binoan «Kivi platforma» kompaniyasi mutaxassislari blokcheyn texnologiyasini davlat boshqaruvida qo‘llash imkoniyatini o‘rgandilar. Ular blokcheynni idoralararo hujjat aylanishi, notariat, diplomlar hisobi, ovoz berish, sog‘liqni saqlash, yer kadastri, raqamli shaxs, fuqarolik holatini ro‘yxatga olish tizimlariga joriy etishni taklif qildilar. Qarorlar ko‘rib chiqilmoqda.
Sberbank va SWIFT 2017-yil Torontoda bo‘lib o‘tgan Sibos konferensiyasida «banklararo hisob-kitob platformalarida blokcheyn texnologiyasini qo‘llash imkoniyatini baholash bo‘yicha harakatlarni muvofiqlashtirishga kelishib oldilar. SWIFT platformasi to‘lovlar haqidagi ma’lumotlarni real vaqt rejimida solishtirish uchun blokcheyn texnologiyasiga asoslangan taqsimlangan reyestr imkoniyatlaridan foydalanadi».
18-oktabr 2017-yilda Vneshekonombank va Novgorod viloyati hukumati Moskvadagi xalqaro «Ochiq innovatsiyalar» forumida viloyat aholisini dori vositalari bilan ta’minlashni nazorat qiluvchi tizimni yaratish bo‘yicha pilot loyiha sentabr oyida ishga tushirilganini e’lon qildilar. Viloyat gubernatori «dori vositalari yetkazib berishning butun zanjirini blokcheyn texnologiyasi orqali kuzatish suiiste’mollarning oldini olish, qimmatbaho dorilarning noqonuniy aylanishini aniqlash hamda sifatsiz dori qabul qilish oqibatidagi o‘lim holatlarini kamaytirishga yordam berishi»ni aytdi. Loyiha ishchi prototipini sinovdan o‘tkazishni 2017-yil dekabrda yakunlash rejalashtirildi.
19-oktabr 2017-yilda Moskva hukumati ko‘chmas mulkni ro‘yxatga olishda blokcheyn texnologiyasini joriy etish uchun Rosreyestrga hisoblash serverini taqdim etishga tayyorligi ma’lum bo‘ldi.
1-fevral 2018-yilda «Gazprom neft» va «Gazpromneft-Snabjeniye» blokcheyn texnologiyasi hamda narsalar interneti konsepsiyasini logistikada muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazganini ma’lum qildi. Pilot loyihaning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi blokcheyn texnologiyasidan ta’minot zanjirlarini boshqarishda foydalanish mumkinligini tasdiqladi.
4-iyun 2019-yilda «Diksi» do‘konlar tarmog‘i yetkazib beruvchilar bilan hamkorlikni «Faktorin» blokcheyn platformasiga o‘tkazdi.
16-dekabr 2019-yilda «Magnit» do‘konlar tarmog‘i Aggregion bilan hamkorlikda va Microsoftning texnologik ko‘magida yaratilgan raqamli reklamani boshqarish uchun ochiq blokcheyn platformasini ishga tushirdi. Platforma o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatish (self-service) rejimida marketologlarga chakana savdo tarmog‘i auditoriyasining shaxsga bog‘lanmagan, tuzilmali ma’lumotlaridan foydalanish imkonini beradi. Bunda mijozlarni xulq-atvorning 100 dan ortiq belgisi va bir necha ming tovar toifasi bo‘yicha guruhlarga ajratish mumkin.
2019-yil oxiridagi ma’lumotlarga ko‘ra, Rossiya iqtisodiyotida blokcheyndan muvaffaqiyatli foydalanayotgan yetakchi tarmoqlarga energetika, qazib olish va qayta ishlash sanoati, moliya hamda logistika kiradi.
2021-yil iyulda MTS kompaniyasi Factorin blokcheyn platformasining nazorat aksiyalar paketini sotib oldi. Operator blokcheyn yordamida faktoring xizmatlarini ko‘rsatishni boshlashni rejalashtirmoqda.
2022-yil yanvarda Markaziy bank Rossiyada kriptovalyutalarni qattiq tartibga solish choralarini tavsiflovchi hisobotni e’lon qildi.
Adabiyotlar
Rus tilida
- Artyom Genkin, Aleksey Mixeyev. Blokcheyn. U qanday ishlaydi va ertaga bizni nimalar kutmoqda. — M.: Alpina Pablisher, 2017. — 592 b. — ISBN 978-5-9614-6558-7.
- Artyom Genkin, Aleksey Mixeyev. Blokcheyn hamma uchun. Kriptovalyutalar, BaaS, NFT, DeFi va boshqa yangi moliyaviy texnologiyalar qanday ishlaydi.. — Alpina Pablisher, 2023. — 588 b. — ISBN 978-5-9614-8046-7.
- Loran Lelu. Blokcheyn A dan Z gacha. O‘n yillik texnologiyasi haqida hammasi. — M.: Eksmo, 2018. — 256 b. — ISBN 978-5-699-98942-3.
- Oleg Mazonka, Vlad Popov. Hasq xesh zanjirlari texnologiyasi. — 2014.
- Uilyam Mogayar, Vitalik Buterin. Biznes uchun blokcheyn. — M.: Eksmo, 2017. — 224 b. — ISBN 978-5-699-98499-2.
- Svon, Melani. Blokcheyn: yangi iqtisodiyot sxemasi. — M.: «Olimp-biznes», 2017. — 240 b. — ISBN 978-5-9693-0360-7.
- Aleksandr Tabernakulov, Yan Koyfmann. Blokcheyn amaliyotda. — M.: Alpina Pablisher, 2019. — 264 b. — ISBN 978-5-9614-2382-2.
- Aleks Tapskott, Don Tapskott. Blokcheyn texnologiyasi — bugungi moliyaviy inqilobning harakatlantiruvchi kuchi. — M.: Eksmo, 2017. — 448 b. — ISBN 978-5-699-95092-8.
- Vitalik Buterin. Ko‘proq pul: Ethereum nima va blokcheyn dunyoni qanday o‘zgartirmoqda. — Individuum, 2023. — B. 400. — ISBN 978-5-6048295-8-5.
Boshqa tillarda
- Satoshi Nakamoto. Bitcoin: Teng huquqli tugunlardan iborat elektron naqd pul tizimi (Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System) (ingl.). — 2008. — 9 b.
- Andreas M. Antonopulos. 7. Blokcheyn // Bitkoinni mukammal o‘rganish (Mastering Bitcoin). — O'Reilly Media, Inc., 2014. — ISBN 978-1-4493-7404-4.
- Pedro Franko. Blokcheyn // Bitkoinni tushunish: kriptografiya, muhandislik va iqtisodiyot (Understanding Bitcoin: Cryptography, Engineering and Economics). — John Wiley & Sons, 2014. — 288 b. — ISBN 978-1-119-01916-9.
- Raval S. Markazlashmagan ilovalar. Bitkoin blokcheyni texnologiyasidan foydalanish (Decentralized Applications. Harnessing Bitcoin's Blockchain Technology). — 2016. — 118 b. — ISBN 978-1-491-92454-9.
- Vitalik Buterin. Ulushga egalikni isbotlash: Ethereumning yaratilishi va blokcheynlar falsafasi (Proof of Stake: The Making of Ethereum and the Philosophy of Blockchains). — Seven Stories Press, 2022. — B. 384. — ISBN 978-1644212486.
Havolalar
- Ochiq va yopiq blokcheynlar sharhi — BitFury.
- Korporativ blokcheyn: afzalliklari va kamchiliklari. Mutaxassis fikri.
- Blokcheyn hayotimizni qanday o‘zgartiradi?
- Blokcheyn texnologiyasi — murakkab mavzu sodda tilda |. internetboss.ru. Murojaat qilingan sana: 7-avgust 2024-yil. Arxivlangan 7-avgust 2024-yil.
Vitalik Buterinning MFTI Fiztexparkidagi blokcheyn bo‘yicha ochiq ma’ruzasi (18-may 2016-yil)