
Grafik protsessor (ingl. grafikani qayta ishlash qurilmasi (graphics processing unit), GPU) — alohida qurilma shaxsiy kompyuter yoki o‘yin konsoli, grafik renderlashni amalga oshiradi; 2010-yillarning boshlarida grafik protsessorlar boshqa qurilmalarda ham keng qo‘llanila boshladi: planshet kompyuterlar, o‘rnatilgan tizimlar va raqamli televizorlarda.
Zamonaviy grafik protsessorlar juda samarali qayta ishlaydigan va aks ettiradigan axborot turi — kompyuter grafikasi. Maxsus konveyerli arxitektura tufayli ular grafik axborotni qayta ishlashda odatiy markaziy protsessor.
Grafik protsessor zamonaviy videoadapterlarda tezlatkich sifatida uch o‘lchamli grafikaga ishlov beradi.
Alohida videokarta tarkibida ham, integratsiyalashgan yechimlarda (ya’ni shimoliy ko‘prik yoki gibrid protsessorga o‘rnatilgan holatda) ham qo‘llanilishi mumkin.
Tavsif



Grafik protsessorning markaziy protsessordan (CPU) farq qiladigan xususiyatlari quyidagilardan iborat:
- arxitektura — teksturalar va murakkab grafik obyektlarni hisoblash tezligini imkon qadar oshirishga yo‘naltirilgan;
- buyruqlarning cheklangan to‘plami.
GPUning yuqori hisoblash quvvati uning arxitekturaviy xususiyatlari bilan izohlanadi. Zamonaviy CPUlar nisbatan kam sonli yadrolarga ega (grafik protsessorlarga qaraganda), grafik protsessor esa dastlab ko‘p yadroli, ko‘p oqimli tuzilma sifatida yaratilgan. Arxitekturadagi tafovut ishlash tamoyillaridagi farqlarni ham belgilaydi. CPU arxitekturasi ma’lumotlarni ketma-ket qayta ishlashni nazarda tutsa, GPU tarixan kompyuter grafikasini qayta ishlash uchun mo‘ljallangan. Shu sababli u keng ko‘lamli parallel hisoblashlar.
Bu ikki arxitekturaning har biri o‘z afzalliklariga ega. CPU ketma-ket bajariladigan vazifalarda yaxshiroq ishlaydi. Bir turdagi katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlashda esa GPUning ustunligi yaqqol namoyon bo‘ladi. Buning yagona sharti — vazifada parallel ishlash imkoniyati bo‘lishi kerak.
Grafik protsessorlar shu darajada rivojlandiki, ko‘plab amaliy hisoblash vazifalarini ularda osonlik bilan bajarish mumkin va ular ko‘p yadroli tizimlarga qaraganda ancha tez ishlaydi. Kelajakdagi hisoblash arxitekturalari parallel yadrolardan tashkil topgan grafik protsessorlar va ko‘p yadroli markaziy protsessorlar birgalikda ishlaydigan gibrid tizimlar bo‘ladi.
Asl matn (ingliz tilida)Grafik protsessorlar shu darajada rivojlandiki, ko‘plab real amaliyotlarga mo‘ljallangan dasturlarni ularda osongina amalga oshirish va ko‘p yadroli tizimlarga nisbatan sezilarli darajada tezroq ishlatish mumkin. Kelajakdagi hisoblash arxitekturalari parallel yadroli GPUlar ko‘p yadroli CPUlar bilan birgalikda ishlaydigan gibrid tizimlar bo‘ladi.Professor Jek Dongarra (Jack Dongarra), Tennessi universiteti Innovatsion hisoblash laboratoriyasi direktori, 2011
Videoadapter tarkibidagi zamonaviy grafik protsessorlardan umumiy maqsadli hisoblashlar uchun ham to‘laqonli foydalanish mumkin (qarang: GPGPU). Bunga quyidagi chiplar misol bo‘la oladi: 5700XT (AMD kompaniyasidan) yoki GTX 1660 Super (NVIDIA).
Tashqi grafik protsessor (eGPU)
Tashqi grafik protsessor — kompyuter korpusidan tashqarida joylashgan grafik protsessordir. Tashqi grafik protsessorlardan ba’zan portativ kompyuterlar bilan birga foydalaniladi. Noutbuklar katta hajmdagi tezkor xotira (RAM) va yetarlicha kuchli markaziy protsessorga (CPU) ega bo‘lishi mumkin, ammo ko‘pincha ularda kuchli grafik protsessor yetishmaydi. Uning o‘rniga quvvati pastroq, lekin energiyani tejaydigan integratsiyalashgan grafik chip ishlatiladi. Bunday o‘rnatilgan grafik chiplarning quvvati, odatda, eng yangi o‘yinlarni ishga tushirish yoki video tahrirlash kabi katta grafik resurslarni talab qiladigan vazifalarni bajarish uchun yetarli bo‘lmaydi.
Shu sababli grafik protsessorni noutbukning biror tashqi shinasiga ulash imkoniyati bo‘lgani ma’qul. Bu maqsadda odatda ishlatiladigan yagona shina — PCI Express. Masalan, ExpressCard yoki mPCIe porti (PCIe × 1, mos ravishda 5 yoki 2,5 Gbit/s gacha), yoxud Thunderbolt 1, 2 yoki 3 porti (PCIe × 4, mos ravishda 10, 20 yoki 40 Gbit/s gacha) qo‘llanilishi mumkin. Bunday portlar faqat ayrim noutbuklarda mavjud.
Tashqi GPUlar ishlab chiqaruvchilar tomonidan keng miqyosda rasmiy qo‘llab-quvvatlanmagan. Biroq bu ishqibozlarning eGPU tizimlarini sozlash va joriy etishiga to‘sqinlik qilmagan.
Tarix
Dasturiy ta’minot
Dasturiy darajada videoprotsessor o‘z hisoblashlarini (uch o‘lchamli grafikani hisoblashni) tashkil etish uchun muayyan amaliy dasturlash interfeysidan (API) foydalanadi.
Eng dastlabki tezlatkichlar Glidedan foydalangan. Bu uch o‘lchamli grafika uchun 3dfx Interactive kompaniyasi tomonidan o‘zining Voodoo Graphics grafik protsessorlariga asoslangan videokartalar uchun ishlab chiqilgan API edi.
Videokartalardagi tezlatkichlarning avlodlarini ular qo‘llab-quvvatlaydigan DirectX va OpenGL versiyalariga qarab ajratish mumkin.
Shuningdek qarang: videodrayver.
Havolalar
- Ish stoli kompyuterlari uchun AMD Radeon grafik mahsulotlari
- NVIDIA kompaniyasining rasmiy veb-sayti Arxiv nusxasi (25-noyabr, 2007-yil), Wayback Machine saytida
- Chekka qaydlar. Qaysi biri tezroq: CPU yoki GPU? Arxiv nusxasi (1-oktabr, 2009-yil), Wayback Machine saytida // 3DNews, 27-sentabr, 2009-yil