Dastlabki kod nima

Sahifaning dastlabki kodi: belgilash tili — HTML; unga kiritilgan dasturlash tili kodi — JavaScript

Dastlabki kod (shuningdek dastlabki matn) — kompyuter dasturi yoki uning bir qismining dasturlash tilida yoki belgilash tilida yozilgan, inson o‘qiy oladigan matnidir. Keng ma’noda esa bu — translyatorga beriladigan har qanday kirish ma’lumoti.

Dasturning dastlabki kodi translyatsiya qilinib, ishga tushirishdan avval to‘liq bajariladigan kodga aylantirilishi mumkin. Bunda kompilyator ishlatiladi. Yoki kod bevosita interpretator yordamida bajarilishi mumkin.

Vazifasi

Dastlabki kod obyekt kodini hosil qilish uchun ishlatiladi yoki interpretator tomonidan bevosita bajariladi.

Dastlabki kodning yana bir muhim vazifasi — dasturni tavsiflashdir. Dastur matni orqali uning ishlash mantig‘ini tiklash mumkin. Dastlabki kodni tushunishni osonlashtirish uchun izohlar ishlatiladi. Shuningdek, dastlabki kod asosida hujjatlarni avtomatik yaratishga imkon beradigan maxsus vositalar — hujjatlar generatorlari ham mavjud.

Bundan tashqari, dastlabki kodning boshqa qo‘llanish sohalari ham bor. U ta’lim vositasi sifatida ishlatilishi mumkin. Dasturlashni endi o‘rganayotgan dasturchilar mavjud dastlabki kodni tahlil qilish orqali dasturlash texnologiyasi va metodologiyasini o‘rganishlari mumkin. Dastlabki kod ixcham va aniq bo‘lgani uchun tajribali dasturchilar o‘rtasida muloqot vositasi sifatida ham xizmat qiladi. Dasturchilarning kodni bir-biri bilan bo‘lishishi ularning tajribasini oshiradigan omillardan biri sifatida ko‘p tilga olinadi. Dasturiy ta’minotni ishlab chiqishda dastlabki kodni tahlil qilish tizimlaridan foydalaniladi.

Dasturchilar dastlabki kodni (modullar shaklida, asl holicha yoki moslashtirgan holda) ko‘pincha bir loyihadan boshqasiga ko‘chiradilar. Bu koddan qayta foydalanish deb ataladi. Dastlabki kodlarning o‘xshashligini tekshirishda mashinaviy o‘rganish usullari qo‘llanadi.

Hamma foydalanishi va qayta ishlatishi uchun ommaga e’lon qilingan dastlabki kod ochiq kod deb ataladi.

Dastlabki kod — dasturiy ta’minotni boshqa platformalarga moslashtirib ko‘chirish jarayonining eng muhim tarkibiy qismidir. Dasturiy ta’minotning biror qismi dastlabki kodisiz boshqa platformaga ko‘chirilishi juda qiyin, hatto mutlaqo imkonsiz bo‘lishi mumkin.

Kompyuter matematikasi tizimida sirtlarni modellashtirish ham mumkin.

Dunyodagi eng katta dastlabki kod ombori, shu jumladan ochiq dastlabki kodlar ombori — GitHub.

Tashkil etilishi

Dasturiy ta’minotning ma’lum bir qismi (modul yoki komponent) dastlabki kodi bir yoki bir nechta fayldan iborat bo‘lishi mumkin. Dastur kodi faqat bitta dasturlash tilida yozilishi shart emas. Masalan, C tilida yozilgan dasturlarda optimallashtirish maqsadida ko‘pincha assembler tilidagi kod parchalari kiritiladi. Ayrim hollarda dasturning turli qismlari turli dasturlash tillarida yozilib, keyinchalik maxsus texnologiya — bog‘lash yordamida yagona bajariladigan modulga birlashtiriladi. Bu usul — kutubxonalarni bog‘lash (library linking).

Murakkab dasturiy ta’minotni yig‘ish uchun o‘nlab, ba’zan esa yuzlab dastlabki kod fayllari kerak bo‘ladi. Bunday holatlarda yig‘ish jarayonini osonlashtirish uchun odatda loyiha fayllaridan foydalaniladi. Ularda dastlabki kod fayllari o‘rtasidagi bog‘liqlik va yig‘ish jarayoni tavsiflanadi. Ushbu fayllarda kompilyator hamda dastur ishlab chiqish muhiti uchun parametrlar ham bo‘lishi mumkin. Turli ishlab chiqish muhitlari uchun turlicha loyiha fayllari qo‘llanadi. Ba’zi muhitlarda bu fayllar oddiy matn ko‘rinishida bo‘lib, dasturchi ularni universal matn muharririda bevosita tahrirlay oladi. Boshqa muhitlarda esa maxsus formatlar qo‘llab-quvvatlanadi va fayllarni yaratish hamda o‘zgartirish maxsus dasturiy vositalar yordamida bajariladi. Odatda loyiha fayllari ham «dastlabki kod» tushunchasiga kiritiladi. Ko‘pincha dastlabki kod deganda dasturni yig‘ish uchun zarur bo‘lgan turli ma’lumotlar, masalan, grafik tasvirlarni o‘z ichiga oluvchi resurs fayllari ham tushuniladi.

Dastlabki kod bilan ishlashni yengillashtirish va dasturchilar jamoasining kod ustida birgalikda ishlashini ta’minlash uchun versiyalarni boshqarish tizimlaridan foydalaniladi.

Sifat

Insondan farqli ravishda, kompyuter uchun «yaxshi yozilgan» yoki «yomon yozilgan» kod tushunchasi yo‘q. Biroq kodning qanday yozilgani dasturiy ta’minotga texnik xizmat ko‘rsatish jarayoniga jiddiy ta’sir qilishi mumkin. Dastlabki kod sifatini quyidagi mezonlarga ko‘ra baholash mumkin:

  • kodning o‘qilishi osonligi (jumladan, izohlarning mavjudligi);
  • kodga xizmat ko‘rsatish, uni sinash, nosozliklarni aniqlash va xatolarni tuzatish, o‘zgartirish hamda boshqa platformalarga ko‘chirishning osonligi;
  • resurslardan tejamkor foydalanish: xotira, protsessor va disk maydoni;
  • kompilyator tomonidan chiqariladigan ogohlantirishlarning yo‘qligi;
  • «ortiqcha» elementlarning yo‘qligi — ishlatilmaydigan o‘zgaruvchilar, hech qachon bajarilmaydigan kod bloklari, keraksiz va eskirgan izohlar va hokazolar;
  • xatolarga tegishli tarzda ishlov berilishi;
  • interfeysni internatsionallashtirish imkoniyati.

Bajarilmaydigan dastlabki kod

Kopileft turidagi erkin dasturiy ta’minot litsenziyalari dastlabki kodni tarqatishni talab qiladi. Bunday litsenziyalar dastur bo‘lmagan asarlarga, masalan, hujjatlar, tasvirlar hamda kompyuter o‘yinlarining ma’lumot fayllariga nisbatan ham ko‘p qo‘llanadi.

Bunday hollarda asarning dastlabki kodi deb uni tahrirlash uchun eng qulay shakli tushuniladi. Faqat dasturiy ta’minotga emas, boshqa asarlarga ham tatbiq etiladigan litsenziyalarda u «shaffof formatdagi» versiya deb ham atalishi mumkin. Masalan:

Havolalar