Zanjirda energiya manbai bilan birga ikki yoki undan ortiq elektr qurilma bo‘lsa, ularni ulashning bir nechta asosiy usullari mavjud. Ular ketma-ket (series) yoki parallel (parallel) kombinatsiyada ulanishi mumkin. Ketma-ket zanjir (series circuit) — bu ikki komponent umumiy bitta tugun (common node)ni bo‘lishadigan va ulardan bir xil tok (current) oqib o‘tadigan zanjirdir. Parallel zanjirda esa komponentlar ikki ta umumiy tugunni bo‘lishadi. Ushbu maqolada ketma-ket ulanish va parallel ulanish zanjirlari o‘rtasidagi farqlarni batafsil ko‘rib chiqamiz.
Ketma-ket zanjir (Series Circuit) nima?
Zanjir ketma-ket ulangan deyiladi, agar zanjirdagi barcha komponentlar orqali bir xil tok oqsa. Bunday zanjirlarda tokning faqat bitta yo‘li bo‘ladi. Masalan, uyda bezak sifatida ishlatiladigan girlyanda chiroqlarini ketma-ket zanjirga misol qilib olish mumkin. Bu — ketma-ket ulangan bir nechta juda kichik lampochkalar zanjiridir. Agar bitta lampochka kuysa (fuse bo‘lsa), ketma-ket ulangan barcha lampochkalar yonmay qoladi.
Parallel zanjir (Parallel Circuit) nima?
Zanjir parallel ulangan deyiladi, agar elektr toki oqishi uchun bir nechta yo‘l (paths) mavjud bo‘lsa. Parallel zanjir tarkibidagi komponentlarda barcha uchlar bo‘ylab kuchlanish (voltage) doimiy (constant) bo‘ladi.
Ketma-ket va parallel zanjirlar o‘rtasidagi farq
Ketma-ket va parallel zanjir o‘rtasidagi asosiy farq — zanjirdagi har bir komponent orqali oqadigan tok miqdoridadir. Ketma-ket zanjirda joylashtirilgan barcha komponentlar orqali bir xil miqdordagi tok oqadi. Parallel zanjirlarda esa komponentlar bir-biriga parallel joylashtirilgani sababli zanjir tok oqimini bo‘lib yuboradi. Manbadan kelayotgan tok har bir komponentdan oqadigan tokka bo‘linadi.
| Ketma-ket va parallel zanjirlar o‘rtasidagi farq | |
|---|---|
| Ketma-ket (Series) | Parallel (Parallel) |
| Barcha komponentlar orqali bir xil miqdordagi tok oqadi | Har bir komponentdan oqadigan toklar qo‘shilib, manbadagi umumiy tok oqimini hosil qiladi. |
| Elektr zanjirida komponentlar bir chiziq bo‘ylab joylashtiriladi | Elektr zanjirida komponentlar bir-biriga parallel joylashtiriladi |
| Rezistorlar ketma-ket zanjirga ulanganida, hammasidan bir xil tok o‘tsa ham, har bir rezistordagi kuchlanish turlicha bo‘ladi. | Rezistorlar parallel zanjirga ulanganida, har bir rezistordagi kuchlanish bir xil bo‘ladi. Hatto qutblanish (polarity) ham bir xil bo‘ladi. |
| Agar bitta komponent ishdan chiqsa, butun zanjir ishlamay qoladi. | Agar bitta komponent ishdan chiqsa ham, boshqa komponentlar ishlashda davom etadi, chunki har birining alohida, mustaqil zanjiri bor. |
| Agar Vt — umumiy kuchlanish bo‘lsa, u holda Vt = V1 + V2 + V3 | Agar Vt — umumiy kuchlanish bo‘lsa, u holda Vt = V1 = V2 = V3 |
Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ
Q1
Qaysi turdagi ulanishda barcha komponentlar orqali bir xil miqdordagi tok oqadi?
Ketma-ket ulanish (Series connection).
Q2
Zanjir ulanishining ikki turi qaysilar?
Zanjir ulanishining ikki turi:
- Ketma-ket ulanish (series connection)
- Parallel ulanish (parallel connection)
Q3
Parallel zanjir (parallel circuit) nima?
Zanjir parallel deyiladi, agar elektr toki oqishi uchun bir nechta yo‘l (paths) mavjud bo‘lsa.
Q4
Istalgan ketma-ket zanjirning umumiy qarshiligi qanday hisoblanadi?
Ketma-ket zanjirdagi umumiy qarshilik — alohida qarshiliklar yig‘indisiga teng.
Q5
2kΩ, 3kΩ va 4kΩ qarshiliklar ketma-ket ulangan zanjirning umumiy qarshiligi nechaga teng?
Umumiy qarshilik (R) = 2kΩ + 3kΩ + 4kΩ = 9kΩ
