| HTML5 (Gipermatnli belgilash tili) | |
|---|---|
| | |
| | |
| Kengaytma |
. |
| MIME-turi |
text/html |
| Ishlab chiquvchi | Butunjahon o‘rgimchak to‘ri konsorsiumi va WHATWG |
| E’lon qilingan | 28-oktabr 2014 |
| Format turi | Belgilash tili |
| Asosi | SGML |
| Undan rivojlangan | XHTML5 |
| Standart(lar) |
W3C HTML 5.2 WHATWG HTMLning doimiy yangilanadigan standarti |
| Ochiq format? | Ha |
| Veb-sayt | html.spec.whatwg.org/… (ingl.) |
HTML5 (ingl. Gipermatnli belgilash tili, 5-versiya) — belgilash tili bo‘lib, u Butunjahon o‘rgimchak to‘ri tarkibini tuzilmalash va taqdim etish uchun xizmat qiladi. Bu HTMLning beshinchi versiyasidir. Standart faqat 2014-yilda yakunlanib, foydalanish uchun tavsiya etilgan bo‘lsa-da (undan oldingi to‘rtinchi versiya 1999-yilda e’lon qilingan), brauzerlar 2013-yildayoq uni faol qo‘llab-quvvatlagan, ishlab chiquvchilar esa amaldagi standartdan (ingl. HTML Living Standard) foydalana boshlagan. HTML5 ni ishlab chiqishdan maqsad — multimedia texnologiyalarini qo‘llab-quvvatlashni yaxshilash, ayni vaqtda avvalgi versiyalar bilan moslikni, kodning inson uchun o‘qishga qulayligini hamda parserlar uchun uni oson tahlil qilish imkoniyatini saqlashdir.
Butunjahon o‘rgimchak to‘rida uzoq vaqt davomida HTML 4.01, XHTML 1.0 va XHTML 1.1 standartlaridan foydalanilgan. Veb-sahifalar amalda turli spetsifikatsiyalarning xususiyatlari, jumladan, veb-brauzerlar kabi dasturiy mahsulotlar spetsifikatsiyalari hamda ommalashgan usullar aralashmasidan foydalanib tuzilgan. HTML5 yagona belgilash tili sifatida yaratilgan. U HTML va XHTMLning sintaksis qoidalarini birlashtiradi, hujjatlarning belgilanishini kengaytiradi, yaxshilaydi va tartibga soladi, shuningdek, murakkab API talab qiladigan veb-ilovalar uchun yagona interfeysni ham qo‘shadi.
HTML5 da ko‘plab yangi sintaktik imkoniyatlar joriy etilgan. Masalan, <video>, <audio> va <canvas> elementlari, shuningdek, SVG va matematik formulalardan foydalanish imkoniyati mavjud. Bu yangiliklar internetda grafik va multimedia obyektlarini yaratish hamda boshqarishni uchinchi tomon API va plaginlarga ehtiyoj qolmasdan soddalashtirish uchun ishlab chiqilgan. <section>, <article>, <header> va <nav> kabi boshqa yangi elementlar esa hujjat (sahifa) mazmunining semantik jihatini boyitishga mo‘ljallangan. Shu maqsadda yangi atributlar ham joriy qilingan, ayrim element va atributlar esa olib tashlangan. Masalan, <a>, <menu> va <cite> elementlari o‘zgartirilgan, qayta ta’riflangan yoki standartlashtirilgan. API va DOM HTML5 spetsifikatsiyasining asosiy qismlariga aylandi. HTML5 sahifa belgilashidagi ayrim xatolarni qayta ishlash tartibini ham belgilaydi. Shu sababli, sintaktik xatolar barcha mos brauzerlarda bir xil tarzda talqin qilinishi kerak.
Yaratilishiga zamin bo‘lgan omillar
W3C 2004-yilga kelib, brauzerlar bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan ko‘plab kompaniyalar, masalan, Adobe ham qo‘shilgan tashkilotga aylangan edi. U XHTML — mashina o‘qishi uchun qulay, ammo inson tomonidan tahrirlash uchun uncha mos bo‘lmagan formatni ilgari surar, yangiliklarni esa juda sekin joriy etardi. Shu sababli yangi ishchi guruh tashkil etildi — WHATWG.
2005-yilda YouTube paydo bo‘ldi. U hozirgi kungacha (2021-yil holatiga ko‘ra) internetdagi asosiy videoxosting hisoblanadi. Uning pleyeri Adobe Flash — internet ilovalarini yaratishda keng tarqalgan platformada yozilgan edi. YouTube paydo bo‘lgan vaqtda bu odatiy hol edi: veb-sahifalar asosan kompyuter va noutbuklarda ko‘rilardi, Flash esa barcha yirik operatsion tizimlar uchun mavjud edi.
2007-yilda iPhone paydo bo‘ldi. Undan oldingi telefonlar odatda WAP kabi sof mobil texnologiyalardan foydalangan yoki serverda sahifani tayyorlab berishga (Opera Mini) tayangan. iPhone esa to‘laqonli brauzerga ega edi, biroq Flash asosida ishlaydigan YouTube unda alohida dastur orqali taqdim etilgan. HTML5 ning vazifalaridan biri Flashga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirish edi. Buning uchun HTML5 video, SVG va kanvaslardan foydalanish ko‘zda tutilgan.
iPhone smartfon uchun yangi mezonni belgiladi: old panelning deyarli butun yuzasini egallagan sensorli ekranga ega qurilma. Ekran klaviaturasi odatda kichik bo‘lgani sababli raqam, sana yoki elektron pochta manzili kabi turli ma’lumotlarni kiritish uchun har xil klaviatura turlari talab etiladi. HTML5 mobil qurilmalar uchun boshqa yangiliklarni ham, jumladan, geolokatsiya, oflayn ishlash uchun keshni boshqarish va boshqa imkoniyatlarni qo‘shdi. HTML5 da ham, CSS3 da ham saytlarni mobil qurilmalar va sahifalangan media formatlariga (elektron kitob, bosma hujjat) moslab qayta joylashtirish mexanizmlari qo‘shilgan.
Tobora ko‘proq AJAX hamda bir sahifali saytlar ommalashdi va ulardagi ko‘rish tarixini boshqarish uchun API qo‘shildi.
Ma’lum bo‘lishicha, veb-ustalar DOCTYPE qatorida dolzarb va ishonchli ma’lumot bermas ekan. Shu sababli bu qator <!DOCTYPE html> ko‘rinishigacha soddalashtirildi. Hujjatdagi xatolarga ishlov berishning boshqa jihatlari ham birxillashtirildi.
Tarix
WHATWG 2004-yilda yangi standart ustida ishlashni boshladi. O‘sha paytda Butunjahon o‘rgimchak to‘ri konsorsiumi (W3C) bo‘lajak XHTML 2.0 ishlanmalariga e’tibor qaratgan, HTML 4.01 standarti 2000-yildan beri o‘zgarmagan edi. 2009-yilda W3C XHTML 2.0 ishchi guruhining faoliyat muddati tugaganini tan oldi va uni uzaytirmaslikka qaror qildi. Keyinchalik W3C va WHATWG HTML5 ni hamkorlikda ishlab chiqdi.
HTML5 bir necha yil davomida veb-ishlab chiquvchilar orasida yaxshi tanilgan bo‘lsa-da, faqat 2010-yil aprelida ommaviy axborot vositalarining asosiy mavzusiga aylandi. Shundan so‘ng Apple Inc. kompaniyasi rahbari Stiv Jobs «Flash haqidagi fikrlar» nomli ochiq xat yozdi. Unda HTML5 ishlab chiqilishi bilan videolarni tomosha qilish yoki boshqa turdagi ilovalardan foydalanish uchun Adobe Flash endi zarur emas, degan xulosaga keldi. Bu masala veb-ishlab chiquvchilar orasida bahslarga sabab bo‘ldi. Ayrimlar HTML5 kengaytirilgan imkoniyatlar taqdim etsa-da, ishlab chiquvchilar brauzerlar o‘rtasidagi farqlar, standartning turli qismlari qo‘llab-quvvatlanishi zarurati, shuningdek, HTML5 va Flashning funksional imkoniyatlari orasidagi tafovutlarni hisobga olishi kerakligini ta’kidladilar.
Standartlashtirish jarayoni
WHATWG 2004-yil iyunida Web Applications 1.0 nomi ostida spetsifikatsiya ustida ish boshladi. 2011-yil yanvaridan boshlab spetsifikatsiyaning Draft Standard (standart loyihasi) maqomi WHATWG tomonidan, Working Draft (ishchi loyiha) maqomi esa W3C tomonidan tasdiqlanadi. Yan Xikson esa Google kompaniyasidan bo‘lib, HTML5 spetsifikatsiyasining muharriri hisoblanadi.
HTML5 spetsifikatsiyasi W3C ning HTML ishchi guruhi tomonidan 2007-yilda yangi HTML ustidagi ishlarning boshlang‘ich asosi sifatida qabul qilindi. Guruh 22-yanvar 2008-yilda spetsifikatsiyaning birinchi ommaviy ishchi loyihasini (working draft) e’lon qildi. Ishchi loyiha davom etayotgan ishni anglatadi va u bir necha yil shu maqomda qoldi. HTML5 ning ayrim qismlari butun spetsifikatsiya yakuniy «Tavsiya etilgan» maqomiga erishmasidan oldin yakunlanib, brauzerlarga joriy etildi.
Yan Xikson 2012-yil davomida Candidate Recommendation (tavsiya etishga nomzod) maqomiga erishilishini kutgan edi.
Spetsifikatsiya W3C tavsiyasi maqomini olishi uchun 100 % yakunlangan va bir-biri bilan to‘liq ishlay oladigan ikkita mustaqil amalga oshirilgan yechim zarur.
TechRepublic nashriga bergan intervyusida Xikson bu 2012-yilda yoki undan keyin sodir bo‘lishini taxmin qilgan. Biroq spetsifikatsiyaning ko‘plab qismlari allaqachon barqaror bo‘lib, mahsulotlarga joriy etilishi mumkin edi:
«Ayrim qismlar hozirdanoq nisbatan barqaror, yakunlanishga ancha yaqin bo‘lgan yechimlardan esa bugunning o‘zida foydalanish mumkin».
— WHAT ishchi guruhi, «HTML5 qachon tugallanadi?», tez-tez beriladigan savollar
2009-yil dekabrida WHATWG HTML5 spetsifikatsiyasini ishlab chiqishda universal modelga o‘tdi. W3C esa HTML5 spetsifikatsiyasining muayyan vaqtdagi nusxalarini e’lon qilishni davom ettirdi.
14-fevral 2011-yilda W3C HTML ishchi guruhining HTML5 bo‘yicha oraliq nusxalarni tayyorlash uchun ish muddatini uzaytirdi. Ishchi guruh HTML5 ni Last Call (yakuniy fikr-mulohaza bosqichi) darajasiga olib chiqib, hamjamiyatlarni W3C bilan hamkorlikka chorlashni va spetsifikatsiyadagi texnik nuqsonlar yo‘qligini 2011-yil mayida tasdiqlashni rejalashtirdi. So‘ng guruh amalga oshirilgan yechimni sinashga o‘tdi. W3C yakuniy spetsifikatsiyaning keng ko‘lamli o‘zaro mosligini ta’minlash maqsadida har tomonlama tekshiruvlarni ishlab chiqdi. «Tavsiya» maqomiga erishish 2014-yilga mo‘ljallangan edi.
«HTML5 ning innovatsion rivoji davom etayotgan bo‘lsa ham, uni “Tavsiya” maqomiga ko‘tarish butun veb-ekotizimni barqaror, sinovdan o‘tgan va o‘zaro mos standart bilan ta’minlaydi. HTML5 ni 2011-yil mayida Last Call bosqichiga olib chiqish haqidagi qaror sohadagi kutilmalarni muvofiqlashtirish yo‘lida muhim qadam bo‘ldi. Bugun biz 2014-yilgacha tavsiya maqomini olish maqsadimizni e’lon qilib, navbatdagi qadamni tashladik».
— Jeff Jaffe, W3C
28-oktabr 2014-yildan boshlab W3C HTML5 dan foydalanishni rasman tavsiya etadi. Bu standart to‘liq yakunlanib, keng foydalanishga tayyor bo‘lganini anglatadi.
Standartlarning yangi versiyalarini chiqarish rejasi
- HTML5 — 28-oktabr 2014-yil;
- HTML 5.1 ni ishlab chiqish 17-dekabr 2012-yilda boshlangan. Undan foydalanish 1-noyabr 2016-yildan tavsiya etilgan.
- HTML 5.2 14-dekabr 2017-yilda taqdim etilgan.
| 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| HTML 5.0 | Tavsiya etishga nomzod | Ko‘rib chiqishga chaqiriq | Tavsiya | ||||
| HTML 5.1 | 1-ishchi loyiha | Yakuniy ko‘rib chiqish | Tavsiya etishga nomzod | Tavsiya | |||
| HTML 5.2 | W3C ning birinchi ochiq ishchi loyihasi | Tavsiya etishga nomzod, Tavsiya | |||||
| HTML 5.3 | W3C ning birinchi ochiq ishchi loyihasi |
Xususiyatlari
Belgilash
HTML5 bir qator yangi elementlar va zamonaviy veb-saytlarda belgilashning odatiy qo‘llanilishiga mos atributlarni joriy etadi. Ulardan ayrimlari umumiy blokli (<div>) va satr ichidagi (<span>) elementlarning semantik o‘rnini bosadi. Masalan, <nav> (sayt bo‘ylab navigatsiya bloki), <footer> (odatda sahifaning pastki qismi yoki HTML kodining so‘nggi qatoriga tegishli) yoki <audio> va <video> elementlari <object> o‘rniga ishlatiladi. HTML 4.01 da qo‘llash mumkin bo‘lgan ayrim eskirgan elementlar, jumladan, faqat bezak vazifasini bajaradigan <font> va <center> kabi elementlar chiqarib tashlangan. Ularning vazifasini kaskadli uslublar jadvallari. Shuningdek, gipermatnli sahifalar xatti-harakatida DOM skriptlarining (masalan, JavaScript).
HTML5 sintaksisi endi SGML ga asoslanmaydi, garchi uning belgilash shakli o‘xshash bo‘lsa ham. Shu bilan birga, u HTML ning eski versiyalarini odatiy tahlil qilish tartibi bilan ortga mos holda ishlab chiqilgan. HTML5 da SGML dagi hujjat turini e’lon qilishga o‘xshash yangi boshlang‘ich qator qo‘llaniladi: <!DOCTYPE html>, bu standartlarga mos ko‘rsatish rejimini ishga tushiradi. 5-yanvar 2009-yildan boshlab HTML5 tarkibiga Web Forms 2.0 ham kiritilgan. U ilgari alohida WHATWG spetsifikatsiyasi edi.
Yangi API lar
HTML5 belgilash qoidalarini belgilash bilan birga, APIdan JavaScript yordamida foydalanish imkonini ham yaratadi. DOM imkoniyatlari kengaytirilgan va amalda foydalaniladigan xususiyatlari hujjatlashtirilgan. Bundan tashqari, quyidagi yangi API lar qo‘shilgan:

- «kanvas» elementi — bevosita ikki o‘lchamli (2D) tasvir chizish usuli uchun. Canvas 2D API Specification 1.0 spetsifikatsiyasiga qarang;
- mediafayllarni ijro etishni boshqarish; bundan, masalan, subtitrlarni video bilan sinxronlashtirishda foydalanish mumkin;
- ma’lumotlarni saqlash — brauzer ichida;
- File API: faylni tanlash (
<input type="file">tegi) yoki sudrab tashlash (Drag-and-drop) orqali hujjatni yuklash imkoniyati; - Sudrab tashlash (Drag-and-drop): har bir DOM elementi uchun uning hududiga kirish va shu hududda turish kabi hodisalar to‘plamini taqdim etadi. Bu orqali ishlab chiquvchi foydalanuvchiga kerakli harakatlar haqida va sudralayotgan fayl identifikatori, manzili, nomi, turi, hajmi hamda o‘zgartirilgan sanasi haqida ma’lumot berishi mumkin;
- brauzer tarixini boshqarish;
- turi — MIME va protokol ishlov beruvchisini ro‘yxatdan o‘tkazish;
- mikroma’lumotlar.
Yuqorida sanab o‘tilgan texnologiyalarning barchasi ham W3C ning HTML5 spetsifikatsiyasiga kirmaydi, ammo ular WHATWG HTML spetsifikatsiyasida mavjud. Quyida ikkala spetsifikatsiyaga ham kirmaydigan bir nechta bog‘liq texnologiya keltirilgan. W3C ular uchun alohida spetsifikatsiyalar e’lon qiladi.
- geolokatsiya;
- ma’lumotlar bazasi — SQL uchun veb, ichki ma’lumotlar bazasi (endi qo‘llab-quvvatlanmaydi);
- Indekslangan ma’lumotlar bazasi (IndexedDB) API, kalit–qiymat juftligi asosida indekslash (ilgari WebSimpleDB);
- File API, fayllarni yangilash va boshqarish vositasi;
- Tizim bilan ishlash. Ushbu API ma’lumotlar bazasini boshqarmasdan, ma’lumotlarni mijoz tomonida saqlashni ta’minlash uchun mo‘ljallangan;
- Faylga yozish, ya’ni API orqali ilovadagi ma’lumotlarni faylga yozish.
XHTML5
XHTML5 — HTML5 tilining XML ko‘rinishidagi seriyalashtirilgan shakli. XML hujjatlari XML internet-media turi bilan birga berilishi kerak, masalan, application/xhtml+xml yoki application/xml. XHTML5 XML ning qat’iy va to‘g‘ri tuzilgan sintaksisini talab qiladi. HTML5 va XHTML5 orasidagi tanlov MIME/kontent turini tanlashga bog‘liq: tanlangan media turi qanday hujjat turidan foydalanish kerakligini belgilaydi. XHTML5 da hujjat turini e’lon qilish (doctype) <html> majburiy emas, uni butunlay tushirib qoldirish mumkin. HTML va XHTML ning texnik talablariga birday mos yozilgan hamda HTML yoki XML sifatida tahlil qilinganda bir xil DOM daraxtini hosil qiladigan HTML ko‘p tilli deb ataladi.
Xatolarni qayta ishlash
HTML5 spetsifikatsiyasi ham foydalanuvchi agentlari (brauzerlar), ham hujjatlar uchun talablarni belgilaydi. Hujjatlarda sintaksis har doim ham to‘g‘ri bo‘lmasligi mumkin. Biroq HTML5 bilan mos brauzerlar, o‘zidan oldingi brauzerlar kabi, hujjatdagi belgilash xatolarini tahlil qilish algoritmlari orqali to‘g‘ri hujjat obyekt modelini (DOM) yaratadi. Foydalanuvchi agentlariga qo‘yiladigan talablar turli ishlab chiqaruvchilarning brauzerlari o‘rtasida moslikka erishish maqsadida aniq belgilangan. Hujjatlarni belgilash sintaksisiga qo‘yiladigan talablar ham ularning turli brauzerlarda to‘g‘ri ko‘rsatilishini ta’minlaydi. Eski brauzer versiyalari HTML5 ning yangi teglarini shunchaki e’tiborsiz qoldiradi.
HTML5 ning HTML4.01 va XHTML1.0 dan farqlari
Quyida farqlar ro‘yxati keltirilgan:
|
|
O‘zgarishlarning to‘liq ro‘yxati HTML5 haqidagi muntazam yangilanib turadigan ishchi loyihada, ya’ni W3Cning «HTML5 ning HTML4 dan farqlari» hujjatida keltirilgan (so‘nggi versiyasi — 9-dekabr 2014-yil).
HTML5 logotipi

18-yanvar 2011-yilda W3C HTML5 dan foydalanishni ifodalash yoki unga qiziqishni oshirish maqsadida logotip taqdim etdi. W3C ilgari chiqargan boshqa belgilardan farqli ravishda, bu logotip muayyan standartga moslikni bildirmaydi. 1-aprel 2011-yildan u rasmiy logotip hisoblanadi.
W3C logotipni ilk bor ommaga ko‘rsatganida HTML5 logotipini «keng ko‘lamli ochiq veb-texnologiyalar, jumladan, HTML, CSS, SVG, WOFF va boshqalar uchun yagona vizual identifikatsiya belgisi» deb e’lon qildi. Veb-standartlarning ayrim himoyachilari, jumladan The Web Standards Project, HTML5 ni bunday umumlashtirilgan va noaniq tushuncha sifatida ta’riflashni tanqid qildi. Oradan uch kun o‘tib, W3C hamjamiyat fikriga javoban logotip ta’rifini o‘zgartirdi va unga aloqador texnologiyalar ro‘yxatini olib tashladi. Keyin W3C bu logotip «zamonaviy veb-ilovalarning asosiy tayanchi bo‘lgan HTML5 ni ifodalaydi», deb bildirdi.
HTML5 veb-sahifasiga misol

<!DOCTYPE html>
<html>
<head>
<meta charset="utf-8">
<title>
(Это title) Пример страницы на HTML5
</title>
</head>
<body>
<header>
<hgroup>
<h1>
Заголовок "h1" из hgroup
</h1>
<h2>
Заголовок "h2" из hgroup
</h2>
</hgroup>
</header>
<nav>
<menu>
<li>
<a href="link1.html">
Первая ссылка из блока "nav"
</a>
</li>
<li>
<a href="link2.html">
Вторая ссылка из блока "nav"
</a>
</li>
</menu>
</nav>
<section>
<article>
<h3>
Заголовок статьи из блока "article"
</h3>
<p>
Текст абзаца статьи из блока "article"
</p>
<details>
<summary>
Блок "details", текст тега "summary"
</summary>
<p>
Абзац из блока "details"
</p>
</details>
</article>
</section>
<footer>
<time>
Содержимое тега "time" блока "footer"
</time>
<p>
Содержимое абзаца из блока "footer"
</p>
</footer>
</body>
</html>
Adabiyotlar
- Piter Labbers, Brayan Olbers, Frenk Salim. Mutaxassislar uchun HTML5: zamonaviy veb-ilovalarni yaratishning kuchli vositalari = Professional HTML5 dasturlash: boy imkoniyatli internet ilovalari uchun kuchli API lar. — Moskva: «Vilyams», 2011. — B. 272. — ISBN 978-5-8459-1715-7.
- Jennifer Niderst Robbins. HTML5, CSS3 va JavaScript. Mukammal qo‘llanma = Veb-dizaynni o‘rganish, 4-nashr / ingliz tilidan M. A. Raytman tarjimasi. — 4-nashr. — Moskva: «Eksmo», 2014. — B. 528. — ISBN 978-5-699-67603-3.
- Stiven Holtsner. HTML5 ni 10 daqiqada o‘rganish, 5-nashr = HTML5 ni 10 daqiqada mustaqil o‘rganish, 5-nashr. — Moskva: «Vilyams», 2011. — ISBN 978-5-8459-1745-4.
- Arseniy Mirniy. HTML5 Flash-videoga qarshi // UP Special : jurnal. — 2010. — № 5. — 42–45-betlar.
Havolalar
- WHATWG HTML (ingl.)
- W3C HTML5 (ingl.)
- W3C HTML5.1 WD (ingl.)
- W3C HTML5.1 Nightly (ingl.)
- W3C HTML ishchi guruhi (ingl.)
- W3C: HTML5 ning HTML4 dan farqlari (ingl.)
- WHATWG: HTML ning HTML4 dan farqlari (ingl.)
- Mark Pilgrimning «HTML5 ga chuqur nazar» qo‘llanmasi (ingl.)
- Brauzerlarning HTML5 testi (ingl.)
- HTML5 chegaralaridan tashqarida — Yet another Conference
- HTML5 Rocks — Googlening HTML5 ga bag‘ishlangan loyihasi, HTML5 taqdimoti
- HTML teglari bo‘yicha ma’lumotnoma — mavjud barcha HTML elementlari, jumladan, eskirganlari.