Odamlar Yer sayyorasidan ko‘rinmaydigan Oy yuzini nazarda tutib ko‘pincha “Oyning qorong‘i tomoni” (“the dark side of the moon”) deb aytishadi. Bu atama har doim Oyning Yerga qarama-qarshi tomoni — ya’ni Oyning narigi tomoni (far side) ni anglatadi. Biroq u Yerga qarama-qarshi yo‘nalgan bo‘lsa ham, Yerga qaragan tomon kabi xuddi shuncha quyosh nurlarini oladi. Demak, Oyning “qorong‘i tomoni” aslida doim qorong‘i bo‘lmaydi. Uning mavjud bo‘lishiga sabab — fizika hodisasi bo‘lgan tidal locking (gelgitli sinxronlanish)dir. Keyingi bo‘limlarda bu haqida batafsilroq to‘xtalamiz. Endi, keling, Oyning “qorong‘i tomoni” haqida batafsil bilib olaylik.

Biz tun osmoniga qarab Oyni ko‘rganimizda, u har safar bir xil ko‘rinadi. Oyni qanday ko‘rishimizdan va qayerdan kuzatishimizdan qat’i nazar, unda doimo bir xil manzara (landscape) aks etayotgandek tuyuladi. Yerda turib hech qachon ko‘ra olmaydigan Oy tomoni “Oyning qorong‘i tomoni” (“dark side of the moon”) deb ataladi. Ammo bu tomonni “qorong‘i” deb atash uni doim qorong‘i degani emas — bunday deyish noto‘g‘ri bo‘ladi. Bu tomon hech qachon Yerga qaramaydi va faqat kosmosdan turibgina ko‘rinadi.

Oyning qorong‘i tomoni kashf etilishi

1959-yilda “Luna” dasturi doirasida sovet kosmik zondi — Luna 3 kosmosga uchirilgan. U Yerda yashovchi odamlar hech qachon ko‘rmagan Oy tasvirlarini yuborgan. Bu tasvirlar bizga hech qachon ko‘rinmaydigan — Oyning “qorong‘i tomoni”ga tegishli edi.

Nega biz Oyning qorong‘i tomonini ko‘ra olmaymiz?

Biz Oyning “qorong‘i tomoni”ni ko‘ra olmasligimizning sababi — Oy Yerga tidal locking (gelgitli sinxronlanish) orqali “bog‘langan” (tidally locked)ligidir. Yer o‘z o‘qi atrofida uzluksiz aylanadi, Oy ham o‘z o‘qi atrofida aylanadi. Yer va Oy gelgitli sinxronlanish holatida bo‘lgani uchun, Oyning o‘z o‘qi atrofida aylanishiga ketadigan vaqt uning Yer atrofida aylanishiga ketadigan vaqt bilan aynan mos keladi. Oddiy qilib aytganda, Oyning aylanish davri (rotational period) va orbital davri (orbital period) bir xil. Shuning uchun biz Oy yuzining faqat bitta tomonini ko‘ramiz. Boshqacha aytganda, Yer va Oyning aylanishi va aylanish harakati (rotation and revolution) sinxron bo‘lgani sababli Oy tomoni doimo Yerga qarab turadi, ikkinchi tomoni esa bizga hech qachon ko‘rinmaydi — shu bois u “qorong‘i tomon” deb ataladi.

Oydagi harorat qanday?

Oydagi harorat Quyoshning qaysi holatda (position) ekaniga bog‘liq ravishda juda keskin o‘zgaradi: juda issiqdan qattiq sovuqqacha. Quyosh nuri Oy yuzasiga tushganda harorat 127℃ bo‘ladi, Quyosh botganda esa harorat -173℃ gacha tushadi. Oydagi kunduz 13,5 kun davom etadi, tun esa 13 kun davom etadi.

Oyning turli fazalari

Oyning 8 ta fazasi bor, ular quyidagilar:

• Yangi oy (New moon): Bu Oyning birinchi fazasi bo‘lib, Oy Quyosh bilan Yer orasida joylashadi. Ushbu fazada Oy ko‘rinmaydi, chunki Oyning “qorong‘i tomoni” Yerga qarab turadi.
• O‘suvchi hilol (Waxing crescent): Bu ikkinchi faza bo‘lib, yangi oydan bir necha kun o‘tgach yuz beradi. Bu fazada Oy sharqqa tomon siljiydi. Ba’zan “earthshine” (Yer nuri) deb ataladigan hodisa sabab Oyning qolgan qismi ham ko‘rinishi mumkin: bunda Yer qaytargan quyosh nuri Oyga aks etadi.
• Birinchi chorak (First-quarter): Bu uchinchi faza bo‘lib, joylashuvga qarab odamlar yoritilgan Oyning o‘ng yarmi yoki chap yarmini ko‘rishi mumkin. Oy fazasining 1/4 qismini yakunlaydi.
• O‘suvchi bo‘rtma oy (Waxing gibbous moon): Bu to‘rtinchi faza. “Waxing” — kattalashib borish, “gibbous” esa shakl (bo‘rtma ko‘rinish) degani; ya’ni “kattalashib borayotgan bo‘rtma shakl”.
• To‘lin oy (Full moon): Bu beshinchi faza bo‘lib, bunda Quyosh va Oy Yerning qarama-qarshi tomonlarida bo‘ladi. Oy Yerga eng yaqin nuqtada bo‘lsa, u “supermoon” (superoy) deyiladi; Yerga eng uzoq nuqtada bo‘lsa, “micro-moon” (mikro-oy) deyiladi.
• Kamayuvchi bo‘rtma oy (Waning gibbous moon): Bu oltinchi faza. “Waning” — kamayish degani; shu bois bu faza Oyning yoritilgan qismi yarmigacha kamayguncha davom etadigan “shaklning kamayishi” sifatida ta’riflanadi.
• Uchinchi chorak (Third-quarter moon): Bu yettinchi faza bo‘lib, Oy fazasining 3/4 qismini yakunlaydi.
• Kamayuvchi hilol (Waning crescent moon): Bu Oyning so‘nggi fazasi bo‘lib, bunda ham “earthshine” (Yer nuri) kuzatiladi. Bu faza Quyosh chiqishi va Oy chiqishi bir vaqtda sodir bo‘lib, yangi oy siklini boshlab berguncha davom etadi.

Ko‘p beriladigan savollar – FAQs

Q1

Oyning qorong‘i tomoniga ta’rif bering?

Yerda turib hech qachon ko‘ra olmaydigan Oy tomoni Oyning qorong‘i tomoni deb ataladi.

Q2

Oyning qorong‘i tomonini birinchi bo‘lib tasvirga olgan sovet kosmik zondi qaysi?

Sovet kosmik zondi Luna 3 Oyning qorong‘i tomonini birinchi bo‘lib tasvirga olishda foydalanilgan.

Q3

To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri: Oyning aylanish davri va orbital davri bir xil.

TO‘G‘RI.

Q4

Quyosh nuri Oy yuzasiga tushganda Oydagi harorat qancha bo‘ladi?

Quyosh nuri Oy yuzasiga tushganda harorat 127℃ bo‘ladi.

Q5

Oyning 8 ta fazasi qaysilar?

Oyning 8 ta fazasi:

• Yangi oy (New moon)
• O‘suvchi hilol (Waxing crescent)
• Birinchi chorak (First-quarter)
• O‘suvchi bo‘rtma oy (Waxing gibbous moon)
• To‘lin oy (Full moon)
• Kamayuvchi bo‘rtma oy (Waning gibbous moon)
• Uchinchi chorak (Third-quarter moon)
• Kamayuvchi hilol (Waning crescent moon)