Asalarilar
Asalari
Ilmiy tasnifi
Domen: Eukariotlar Olam: Hayvonlar Kenja olam: Haqiqiy ko‘p hujayralilar Rangsiz: Ikki tomonlama simmetriyalilar Rangsiz: Birlamchi og‘izlilar Rangsiz: Tullovchilar Rangsiz: Panarthropoda Tip: Bo‘g‘imoyoqlilar Kenja tip: Traxeya bilan nafas oluvchilar Katta sinf: Olti oyoqlilar Sinf: Hasharotlar Kenja sinf: Qanotli hasharotlar Infrasinf: Yangi qanotlilar Klada: To‘liq o‘zgarish bilan rivojlanuvchi hasharotlar Katta turkum: Hymenopterida Turkum: Pardaqanotlilar Kenja turkum: Poyachaqorinlilar Infraturkum: Nishlilar Katta oila: Apoidea Klada: Asalarilar
Xalqaro ilmiy nomi
Anthophila Latreille, 1804
Oilalar
Andrenidlar (Andrenidae) Haqiqiy asalarilar, apidlar (Apidae) Kolletidlar (Colletidae) Galiktidlar (Halictidae) Megaxilidlar (Megachilidae) Melittidlar (Melittidae) Stenotritidlar (Stenotritidae)
Geoxronologiya  paydo bo‘lgan 100 mln yil mln yil Davr Era Eon 2,588 To‘rtlamchi Ka F a n e r o z o y 23,03 Neogen 66,0 Paleogen 145,5 Bo‘r M e z o z o y 199,6 Yura 251 Trias 299 Perm P a l e o z o y 359,2 Karbon 416 Devon 443,7 Silur 488,3 Ordovik 542 Kembriy 4570 Kembriygacha bo‘lgan davr ◄ Hozirgi davr ◄ Bo‘r– paleogen qirilishi ◄ Trias qirilishi ◄ Ommaviy Perm qirilishi ◄ Devon qirilishi ◄ Ordovik–silur qirilishi ◄ Kembriy portlashi
Tasvirlar Vikimedia omborida FW   255345

Asalarilar (lot. Anthophila) — klada, ya’ni uchuvchi hasharotlar guruhi bo‘lib, ular Apoidea katta oilasi va pardaqanotlilar turkumiga kiradi; arilar va chumolilarga qarindoshdir. Asalarilar haqidagi fan apiologiya (apidologiya) deb ataladi.

Rus tilidagi «пчела» («asalari») so‘zi qadimiy kelib chiqishga ega bo‘lib, praslav. *bъčela yoki *bьčela. Dastlabki *bъčela shakli tovushga taqlid qiluvchi *bučati «g‘uvillamoq» ma’nosidagi so‘z bilan bog‘liq, boshqa dastlabki *bьčela shakli esa protohind-yevropa o‘zagi *bhei- bilan bog‘lanadi. Asalari nomi boshqa hind-yevropa tillarida ham shu o‘zakka borib taqaladi (irland. bech «asalari», lot. fūcus «erkak asalari», litva. bìtė, pruss. bitte, latish. bitе «asalari», qadimgi yuqori nemis. bîа, bini, nemis. Biene, ingl. bee «asalari»).

Asalarilarning taxminan 21 ming turi va 520 urug‘i mavjud. Ular barcha qit’alarda, Antarktida mustasno, uchraydi. Asalarilar nektar va gulchangi bilan oziqlanishga moslashgan. Nektardan asosan energiya manbai, gulchangidan esa oqsillar va boshqa oziq moddalarni olish uchun foydalanadi. Ularga eusotsiallik xosdir.

Asalarilarning uzun xartumi bor. Ular undan o‘simlik nektarini so‘rish uchun foydalanadi, shuningdek, mo‘ylovlari (yoki antennalari, mo‘ylovchalari), ularning har biri erkaklarda 13, urg‘ochilarda esa 12 bo‘g‘imdan iborat. Ammo erkaklarda istisnolar bor: mo‘ylovlari 11 (yoki 12) bo‘g‘imli ayrim Systropha, 12 bo‘g‘imli ayrim Euryglossina, Pasites, Biastes va boshqa turlar ham mavjud. Gulchang yig‘ish uchun asalarilarda skopa yoki maxsus gulchang savatchasi — korbikula.

Asalarilarning barchasida ikki juft qanot mavjud, orqa qanotlari oldingilaridan kichikroq. Faqat ayrim turlarning bir jinsi yoki kastasida qanotlar nihoyatda qisqa bo‘lib, bu uchishni qiyinlashtiradi yoki imkonsiz qiladi.

Asalarilarning o‘lchami 2,1 mm li mitti asalari (Plebeia minima) dan 39 mm li Megachile pluto turigacha o‘zgaradi; keyingi tur Indoneziyada yashaydi. Asalarilarning ko‘plab turlari kam o‘rganilgan.

• Asalarilarning xilma-xilligi
• 
  Asalari (Apis mellifera)
• 
  Xitoy mum asalarisi (Apis cerana)
• 
  Ulkan asalari (Apis dorsata)
• 
  Binafsharang duradgor asalari (Xylocopa violacea)
• 
  Beda bargkesari asalarisi (Megachile rotundata)
• 
  Osmia cornuta

Zamonaviy tasnifga ko‘ra, asalarilar qarindosh sfekoid arilar bilan birgalikda bitta guruh (katta oila)ga birlashtiriladi. Ilgari bu arilar alohida katta oila Sphecoidea sifatida ajratilgan. Miosen davri qahrabosidan topilgan qazilma vakillari, jumladan, yo‘qolib ketgan asalarilarning qariyb 20 ta urug‘i ma’lum: †Electrolictus, Paleomelitta, Eomacropis, Electrobombus (Engel, 2001), shuningdek, qazilma asalari †Apis miocenica Hong (1983) tomonidan tasvirlangan. Qirilib ketgan Sinostigma Hong (1983) urug‘ining Sinostigma spinalata turi (dastlab Melittidae, keyinroq Megachilidae oilasiga kiritilgan — Hong, 1985; hozir esa Pemphredon spinalatum arisi sifatida qaraladi). 1975-yilda qazilma arilarning †Angarosphecidae Rasnitsyn, 1975 (= Baissodinae Rasnitsyn, 1975) oilasi ajratilgan; keyinchalik uning darajasi Angarosphecinae kenja oilasigacha tushirilgan (†Angarosphex Rasnitsyn, 1975, †Archisphex Evans, 1969, †Baissodes Rasnitsyn, 1975 va boshqa urug‘lar). 2001-yilda asalarilarning qazilma †Paleomelittidae oilasi (†Paleomelitta Engel, 2001 urug‘i) ajratilgan. 2006- va 2020-yillarda eng qadimgi †Melittosphex burmensis asalarilari yangi Melittosphecidae oilasiga, †Discoscapa apicula esa yangi Discoscapidae oilasiga mansub sifatida tavsiflangan. 2024-yilda qazilma asalarisimon arilarning quyidagi oilasi ajratilgan: Temnogynidae (6).

• Anthophila — asalarilar seksiyasi
  • Andrenidae (taxminan 3000 tur)
  • Apidae (taxminan 6000 tur), jumladan Anthophoridae (Nomadinae va Xylocopinae) hamda Ctenoplectridae.
  • Colletidae (taxminan 2700 tur)
  • Dasypodaidae (90)
  • Halictidae (taxminan 4500 tur)
  • Megachilidae (taxminan 4100 tur)
  • Meganomiidae (11)
  • Melittidae (200)
  • Stenotritidae (21)

Turlar soni jihatidan eng yirik asalari urug‘lari quyidagilar:

Barcha qit’alarda, bundan Antarktida mustasno, uchraydi. Neotropik mintaqada 5016 tur (shu jumladan 16 qazilma tur) aniqlangan; eng boy fauna Braziliyada (1678 tur) qayd etilgan. Afrotropik mintaqada 2755 asalari turi 99 urug‘ga mansub deb topilgan (2010-yil holatiga ko‘ra). Avstraliyada 2018-yilga kelib 58 urug‘ va 1546 tur ma’lum bo‘lgan (ularning yarmi Colletidae).

• Teodor Kokkerell (Theodore Cockerell, 1866—1948) — amerikalik zoolog, professor, 3200 dan ortiq tan olingan asalari turini tavsiflagan yirik taksonom (jami 6400 asalari taksoni yoki hasharotlarning 9000 turi va urug‘i, shuningdek, mollyuskalar, o‘rgimchaksimonlar, baliqlar, sutemizuvchilar, zamburug‘lar va o‘simliklarning 1000 turini tavsiflagan).
• Genrix Frize (Heinrich Friese) — 1300 ta tan olingan asalari turini tavsiflagan entomolog. Eufriesea Cockerell, 1908 urug‘i uning sharafiga nomlangan.
• Charlz Michener (22.09.1918 — 31.10.2015) — amerikalik entomolog, asalarilar biologiyasi va sistematikasi bo‘yicha zamonaviy davrning yetakchi mutaxassisi.
• Ferdinand Ferdinandovich Moravits (3.8.1827, Sankt-Peterburg — 15.9.1896) — rossiyalik entomolog, Rossiya entomologiya jamiyati vitse-prezidenti, 500 ta tan olingan asalari turini tavsiflagan.
• Karl fon Frish — fiziologiya va tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti sovrindori. U, asosan, asalarilarni o‘rganish bo‘yicha ishlari bilan mashhur.
• Eng ko‘p yangi asalari turlarini ilm-fanga tavsiflab bergan entomologlar orasida quyidagilar bor: Teodor Kokkerell (Cockerell, 3275 tur), Genrix Frize (Friese, 1305), Smit (Smith, 942), Timberleyk (Timberlake, 848), Vashal (Vachal, 547), Varnke (Warncke, 521), Ferdinand Moravits (Morawitz, 520), Kresson (Cresson, 433), Charlz Michener (Michener, 387), A. L. M. Lepeletye (Lepeletier, 164), Iogann Fabritsiy (Fabricius, 134), Oktaviy Radoshkovskiy (Radoszkowski, 117), Anna Zaxarovna Osichnyuk (Osytshnjuk, 74 tur).

Asalarilar gulli o‘simliklarni changlatishda muhim o‘rin tutadi. Ular gullar bilan bog‘liq changlatuvchilar ichida ekotizimlarda eng ko‘p sonli guruh hisoblanadi. Asalarilar ayni paytdagi ehtiyojiga qarab nektar yoki gulchang yig‘ishga ko‘proq e’tibor qaratishi mumkin. Har ikkala holatda ham ular o‘simliklarning changlanishiga yordam beradi, ammo gulchang yig‘ish jarayonida changlatish ancha samaraliroq kechadi.

Ko‘pchilik asalarilarning tanasi ko‘plab elektrostatik xususiyatli, shoxlangan tukchalar bilan qoplangan; ular gulchangning yopishishi va tashilishiga yordam beradi. Asalarilar vaqti-vaqti bilan tanasidagi gulchangni maxsus cho‘tkachalar yordamida (ko‘pchilik turlarda oyoqlarda, ayrimlarida qorin qismida joylashgan qilsimon tuklar bilan) tozalab, keyin uni orqa oyoqlar orasida joylashgan maxsus gulchang savatchasiga (corbicula) o‘tkazadi. Ko‘plab asalari turlari faqat ma’lum o‘simliklarning gulchangini yig‘ishga moyil, boshqalari esa turli gulli o‘simliklardan foydalanadi. Ayrim o‘simliklar gulchang o‘rniga oziqlantiruvchi gul moyi ishlab chiqaradi, uni yig‘ishga faqat muayyan asalari turlari ixtisoslashgan. Kichik bir guruh nishsiz asalarilar (Meliponini) o‘limtik bilan oziqlanishga moslashgan: bular o‘simlik mahsulotlari bilan oziqlanmaydigan yagona asalarilardir. Gulchang bilan nektar aralashtirilib, quyuq oziqa massasi hosil qilinadi va kichik katakchalarga (mumkataklarga) joylanadi. So‘ng uning ustiga bo‘lajak asalarilarning tuxumlari qo‘yiladi va katakcha germetik yopiladi. Natijada voyaga yetgan asalarilar bilan ularning lichinkalari keyinchalik bevosita aloqa qilmaydi.

Changlatuvchi sifatida asalarilar qishloq xo‘jaligi uchun nihoyatda muhimdir. Shu sabab ko‘plab mamlakatlarda fermerlar bilan asalarichilar ekin maydonlari yaqinida asalarilarni o‘zaro manfaatli asosda boqish to‘g‘risida kelishadilar. Monokultura (ya’ni bir maydonda uzoq muddat bir xil o‘simlikni uzluksiz yetishtirish) hamda changlanuvchi o‘simliklar sonining kamayishi asalarichilarning muayyan o‘simliklarni kerakli vaqtda changlatish zarur bo‘lgan hududlarga mavsumiy ko‘chishiga olib keladi. Asalarilar qushlar va boshqa yovvoyi hayvonlarning oziqlanishida ham juda muhim, garchi yetarlicha o‘rganilmagan bo‘lsa-da, rol o‘ynaydi. Ko‘plab yovvoyi asalarilar ekin maydonlaridan uzoqda yashaydi va ba’zida chivinlar, toq ipak qurti (Lymantria dispar) hamda boshqa zararkunandalarga qarshi maxsus kurash dasturlaridan zarar ko‘radi.

Gulga qo‘ngan asalari unda yashirinib yotgan triatoma qandalalari (Triatominae) yoki yonlama yuruvchi o‘rgimchaklar (Thomisidae) o‘ljasiga aylanishi mumkin. Uchayotgan asalarini esa qushlar tutib olishi mumkin. Insektitsidlar (zararli hasharotlarni yo‘q qilishga mo‘ljallangan vositalar) ko‘plab asalarilarni bevosita nobud qilishi yoki o‘simlik gullarini zaharlashi mumkin. Bahorda ona asalari kuniga 2000 tagacha, asal yig‘ish davrida esa kuniga 1000–1500 ta tuxum qo‘yadi; bu orqali nobud bo‘lgan asalarilar o‘rnini to‘ldirib, oila sonini tiklaydi.

Asalarilar sonining ko‘payishi ularning samaradorligi va miqdoriga bog‘liq. Masalan, yovvoyi tukli arilarning samaradorligi taxminan 10 baravar ortadi, ayniqsa qovoqdoshlar (Cucurbitaceae) oilasiga mansub o‘simliklar yaqinida. Shuningdek, katta koloniyali asalarilarning umumiy samaradorligi ham yuqori bo‘ladi. Biroq bog‘ o‘simliklari erta bahorda gullaganda, tukli ari onalarining soni bir necha dona bilan cheklanadi; shuning uchun ular erta pishuvchi mevalarni changlatishda sezilarli rol o‘ynamaydi.

Asalarilarda ikki xil ko‘z mavjud: uchta oddiy va ikkita murakkab ko‘z. Oddiy ko‘zlarning vazifasi to‘liq o‘rganilmagan; taxminlarga ko‘ra, ular yorug‘lik darajasini aniqlaydi. Murakkab ko‘zlar olti burchakli birliklar — fasetkalardan tashkil topgan. Ularning joylashuvi va soni asalari kastasiga bog‘liq bo‘lib, to‘rt mingdan o‘n mingtagacha yetadi. Tajribalarda asalarilar ko‘zi oq, to‘q sariq, sariq, yashil, ko‘k, binafsharang va ultrabinafsha ranglarni farqlashi aniqlangan. Ammo ular qizil rang tuslarini ajrata olmaydi. Tasvir mozaika shaklida hosil bo‘lishi taxmin qilinadi. Bunday ko‘zlar yuqori tezlikda uchayotganda obyektlarni ko‘rishga moslashgan. Bundan tashqari, asalari ko‘zi yorug‘likning qutblanishini ham sezadi va bu ularga fazoda yaxshiroq mo‘ljal olishga yordam beradi.

Asalarilar ham chumolilar kabi mohiyatan arilarning ixtisoslashgan shaklidir. Asalarilarning ajdodlari qum arilari (Crabronidae) oilasiga mansub yirtqich arilar bo‘lgan. Hasharot bilan oziqlanishdan gulchang iste’mol qilishga o‘tish, ehtimol, gulchangga belangan changlatuvchi hasharotlarni yeyish natijasida yuz bergan. Shunga o‘xshash evolyutsion jarayon arisimonlar (Vespoidea) katta oilasida ham kuzatiladi. Uning gul arilari yoki mazarinalar (Masarinae) deb ataluvchi guruhlaridan biri hozir gullarni changlatadi, ammo ajdodlari yirtqich bo‘lgan.

Hozirgi ma’lumotlarga ko‘ra, asalarining eng qadimgi shubhasiz qazilma qoldig‘i Birma qahrabosidan, «Hukawng Valley» (Myanma) hududidan topilgan (2006-yilda tavsiflangan). Topilmaning yoshi taxminan 100 mln yil (ilk bo‘r davri); ushbu asalari turi Melittosphex burmensis deb nomlangan va yirtqich arilardan changlatuvchi asalarilarga o‘tish bosqichini yaqqol ifodalaydi. M. burmensis ning orqa oyoqlari yirtqich arilarga, qalin tuk qoplami esa changlatuvchi hasharotlarga xosdir.

Dastlabki changlanuvchi o‘simliklarni boshqa hasharotlar, masalan, qo‘ng‘izlar (magnoliya) changlatgan; demak, asalarilar paydo bo‘lgan vaqtga kelib gullarning changlanishi tabiatda mavjud edi. Yangilik shunda ediki, asalarilar changlatishga butunlay ixtisoslashib, qo‘ng‘izlar, pashshalar, kapalaklar va boshqa hasharotlarga qaraganda ancha samarali changlatuvchilarga aylangan. Bunday gul mutaxassislarining paydo bo‘lishi gulli o‘simliklar hamda asalarilarning adaptiv radiatsiyasiga (atrof-muhit sharoitidagi muntazam, keskin bo‘lmagan, bir yo‘nalishdagi o‘zgarishlarga moslashishiga) olib kelgan deb hisoblanadi.

Asalarilar yuqori darajada uyushgan hasharotlardir. Xususan, ijtimoiy asalarilar oziq, suv va zarur bo‘lganda boshpana izlashda hamda dushmanlardan himoyalanishda birgalikda harakat qiladi. Uyada ular birgalikda mumkataklar quradi, nasliga va ona asalariga g‘amxo‘rlik qiladi.

Yakka yashovchi asalarilar

Boshqa asalarilarning aksariyati, shu jumladan beda bargkesari asalarisi (Megachile rotundata), Xylocopa virginica, Osmia lignaria va Osmia cornifrons yakka yashovchi asalarilar sanaladi. Ularda ham ko‘payadigan, ham avlodiga oziqa to‘playdigan faqat bitta turdagi urg‘ochilar mavjud. Bu asalarilarda alohida ishchi kasta bo‘lmaydi. Odatda ular na asal, na mum ishlab chiqaradi. Ularning kanalarga qarshi immuniteti bor, biroq o‘ziga xos parazitlari, zararkunandalari va kasalliklari ham bor.

Yakka asalarilar o‘simliklarning muhim changlatuvchilaridir; ular yig‘gan gulchang avlodini oziqlantirishga sarflanadi. Ko‘pincha gulchang nektar bilan aralashtirilib, xamirsimon massa hosil qilinadi. Ko‘p turdagi yakka asalarilarning tanasida gulchang tashishga moslashgan murakkab tuzilmalar mavjud. Yakka asalarilarning faqat ayrim turlari o‘simliklarni changlatish uchun boqiladi, qolganlari esa faqat yovvoyi tabiatda uchraydi.

Yakka asalarilar ko‘pincha faqat muayyan o‘simlik turlaridan yig‘ilgan gulchang bilan oziqlanadi (masalan, asalarilar yoki tukli arilardan farqli ravishda). Ba’zan ma’lum bir o‘simlikning yagona changlatuvchisi faqat bitta asalari turi bo‘ladi. Agar shu asalarilar biror sababga ko‘ra nobud bo‘lsa, o‘simlik ham yo‘qolib ketish xavfiga duch keladi.

Yakka asalarilar uyasini, asosan, yerdagi inlarda, kamroq daraxt kovaklari yoki qamishning yoxud maymunjonning ichi bo‘sh poyalarida quradi. Odatda urg‘ochi asalari katakcha (mumkatak) yasab, unga bitta tuxum qo‘yadi, lichinka uchun oziqa aralashmasini qo‘shadi va uni mahkam yopadi. Bitta uya birdan bir necha o‘nlab katakchalargacha bo‘lishi mumkin. Uya yog‘och ichida joylashgan bo‘lsa, odatda chiqishga yaqin katakchalarda erkak asalarilarning tuxumlari bo‘ladi. Keyinchalik asalari avlodiga g‘amxo‘rlik qilmaydi va odatda bir yoki bir nechta uya qurgach nobud bo‘ladi. Ko‘p turlarda erkaklar birinchi chiqadi va urg‘ochilar paydo bo‘lguniga qadar juftlashishga tayyor bo‘ladi. Bog‘bonlar orasida yakka asalarilarga uya qurish sharoitini yaratish juda ommalashgan. Yakka asalarilar odatda nishsiz yoki faqat o‘zini himoya qilish uchun juda kam chaqadigan bo‘ladi.

Ba’zi turlarda ibtidoiy ijtimoiylik belgilari kuzatiladi: urg‘ochilar o‘z turiga mansub boshqa uyalarga juda yaqin joyda uya quradi. Boshqa turlarda bir nechta urg‘ochi tuxum qo‘yish uchun bitta uyadan foydalanadi, biroq har biri faqat o‘z katakchasini gulchang va nektar bilan to‘ldiradi. Birga yashashning bunday noyob shakli «kommunal» deb ataladi. Uning asosiy afzalligi — bir nechta urg‘ochi bir uyani navbat bilan qo‘riqlashidir. Haqiqiy ijtimoiy xulqqa yaqin odatlar ksilokopin asalarilarida uchraydi: urg‘ochi uya qurib bo‘lgach, asosiy yo‘lning kirish qismida qolib, rivojlanayotgan avlodini ular chiqib kelguniga qadar qo‘riqlaydi.

Asalari oilasining tuzilishi

Asalari oilalari yaqqol ifodalangan ijtimoiy koloniyalarga kiradi. Oilada har bir asalari o‘z vazifasini bajaradi. Asalarining vazifalari shartli ravishda uning biologik yoshiga bog‘liq. Biroq kuzatuvlarga ko‘ra, katta yoshli asalarilar bo‘lmaganida ularning vazifalarini yoshroqlari ham bajarishi mumkin.

Asalarining haqiqiy yoshi bilan biologik yoshini farqlash zarur. Negaki nektar yig‘ish mavsumida ishchi asalari 30–35 kun yashaydi, qishlov davomida esa biologik jihatdan 9 oygacha yosh bo‘lib qolishi mumkin (Rossiya shimoli va Sibir sharoitidagi o‘rta rus kulrang asalarisi). Asalarilarning umri va rivojlanish davrlari ko‘rsatilganda odatda nektar yig‘ish mavsumidagi umr davomiyligi asos qilib olinadi.

Yosh ishchi asalarilar (10 kungacha bo‘lganlari) ona asalarining atrofida yuradi, unga va lichinkalarga oziq beradi. Chunki yosh asalarilarda ona ari suti yaxshi ajraladi.

Taxminan 7 kunlik yoshdan asalarining qorin pastidagi mum bezlari ishlay boshlaydi va mayda plastinkalar shaklida mum ajraladi. Bunday asalarilar asta-sekin uyada qurilish ishlariga o‘tadi. Odatda bahorda oq mumkataklar ommaviy quriladi: bu qishdan chiqqan asalarilarning ayni paytda biologik jihatdan uya quruvchi asalarilar yoshiga ko‘plab yetib kelishi bilan bog‘liq.

Taxminan 14–15 kunlikda mum bezlarining mahsuldorligi keskin kamayadi va asalarilar uyani parvarishlashning boshqa ishlariga — katakchalarni tozalash, uyani yig‘ishtirish va chiqindilarni olib chiqishga o‘tadi.

Taxminan 20 kunlikdan boshlab asalarilar uyani shamollatish va kirish teshigini qo‘riqlashga o‘tadi.

22–25 kundan katta asalarilar asosan asal to‘plash bilan shug‘ullanadi. Nektar joyini boshqalarga bildirish uchun yig‘uvchi asalari ko‘rgazmali biokommunikatsiyadan foydalanadi.

30 kundan oshgan asalarilar asal yig‘ishdan oilaning ehtiyoji uchun suv tashishga o‘tadi.

Asalarining bunday hayot sikli oziq moddalaridan eng oqilona foydalanishga va oiladagi mavjud asalarilar sonidan samarali foydalanishga xizmat qiladi. Asalari organizmidagi ortiqcha oziq moddalari eng ko‘p miqdorda katakchadan endigina chiqqanida bo‘ladi. Shu bilan birga, asalarilar eng ko‘p tabiiy suv havzalaridan suv olish jarayonida nobud bo‘ladi. Gullardan asal yig‘ishda va uyaga uchib kelishda esa ancha kam nobud bo‘ladi.

Asalarilar orasida kleptoparazitlar, ya’ni boshqa hayvonlarning oziqasini o‘g‘irlab yoki tortib olib yeydigan turlar ham uchraydi. Ularning xulqi kakkularga o‘xshagani uchun «kakku asalarilar» yoki kakku-asalarilar deb ataladi. Bu xulq bir necha asalari oilasida uchraydi, ammo atama, ayniqsa, Nomadinae kenja oilasiga, ya’ni haqiqiy asalarilar oilasiga mansub guruhga ko‘proq mos keladi. Bu guruh asalarilarida gulchang yig‘ishga moslashgan tuzilmalar yo‘q, ular o‘z uyalarini ham qurmaydi. Buning o‘rniga boshqa asalarilar uyalaridagi nektar va gulchang to‘ldirilgan tayyor katakchalarga tuxum qo‘yadi. «Kakku-asalari» lichinkasi chiqqach, begona lichinkalarni o‘ldirib yeydi (agar buni onasi oldinroq qilmagan bo‘lsa) va tayyorlangan barcha oziqni iste’mol qiladi. Ba’zan asosiy uyalar ijtimoiy turlarga mansub bo‘lsa, kleptoparazitlar uyaning o‘zida qolib ko‘plab tuxum qo‘yadi, ayrim hollarda esa ona asalarini o‘ldirib, uning o‘rnini egallaydi.

Ko‘plab kleptoparazitlar o‘z qurbonlari bilan yaqin qarindosh va ularga o‘xshash (masalan, kakku-tukli ari (Psithyrus) kenja urug‘i asalarilari o‘zlariga yaqin tukli arilar (Bombus)) parazitlik qiladi. Shu va boshqa misollarga asoslangan qoida «Emeri qoidasi» deb ataladi: unga ko‘ra, ijtimoiy parazitlar va ularning asosiy xo‘jayinlari yaqin qarindosh bo‘ladi.

Asalarilar katta oilalarda yashaydi. Odatdagi sharoitda oila bitta ona asalaridan, minglab ishchi asalarilardan (urg‘ochilar), yozda esa erkak asalarilardan (oila bilan yaqin yashovchi erkak individlar) iborat bo‘ladi. Ona asalari ham, ishchi asalarilar ham, erkak asalarilar ham alohida yashay olmaydi va mustaqil yangi oila tashkil eta olmaydi.

Asalari oilasi o‘ziga xos biologik birlikdir. Har bir oilaning o‘ziga xos individual sifatlari va faqat unga mansub irsiy xususiyatlari mavjud.

Qushlar orasida asalarilarni kurkunaklar, qarqunoqlar, uzunqanotlar, chumchuqsimonlar va pashshaxo‘rlar ovlaydi. Arixo‘r qushlar asalari uyalariga hujum qilib, lichinkalari bilan oziqlanadi. Shuningdek, asalarilar o‘rgimchaklar, asalaribo‘rilar yoki beshiktebratarlar o‘ljasiga aylanishi mumkin. Bundan tashqari, kaltakesaklar ham asalarilarni yeydi.

2006-yilda AQSHda quyidagi hodisa qayd etilgan: asalari oilalarining yemirilish sindromi, bunda xonakilashtirilgan (xonaki) asalarilar uyalarini tark etib, qaytib kelmaydi. Bu asalari sonining umumiy miqdoriga ta’sir ko‘rsatmagan, chunki ularning soni asalarichilar tomonidan nazorat qilinadi. Shunga qaramay, ushbu hodisa keng jamoatchilik e’tiborini asalarilar salomatligi muammosiga qaratdi. Vaziyatni pestitsidlar va qishloq xo‘jaligida qo‘llaniladigan boshqa kimyoviy vositalarning asalarilar immunitetini zaiflashtirib, ularni kasalliklarga yanada moyil qilishi murakkablashtiradi. Shuningdek, shaharlarning kengayishi va yovvoyi asal beruvchi o‘simliklarning kamayishi asalarilarni nektar qidirib juda uzoqqa uchishga majbur qiladi. Bu esa, ayniqsa, viruslar tarqalish xavfini oshiradi.

Asalarilar keng tarqalgani va asalarichilar tomonidan nazorat qilinishi tufayli ularning butunlay yo‘qolib ketish xavfi yo‘q, biroq ko‘plab yovvoyi asalari turlari tahdid ostida. Oxirgi 100 yilda AQSH O‘rta G‘arbining yovvoyi asalarilaridan 50 %i o‘zlarining tarixiy yashash hududlaridan yo‘qolgan. Mahalliy tukli arilarning to‘rt turida 96 % qisqarish oxirgi 20 yil ichida qayd etilgan, uch turi esa yo‘qolib ketgan deb hisoblanadi. Bu xavotir uyg‘otadi, chunki yovvoyi asalarilar ko‘p o‘simliklarni changlatishda xonaki asalarilardan samaraliroq. Masalan, tarvuzlarning 90 %i yovvoyi asalarilar orqali changlanadi, pomidorlarni esa kichik o‘lchami sabab oddiy asalarilar samarali changlata olmaydi.

2019-yilda asalarilarning ommaviy nobud bo‘lishi Boshqirdistonda, Udmurtiyada, Mari Elda, Tula viloyatida va Oltoy o‘lkasida qayd etilgan. Ushbu hodisaning sababi sifatida Rosselxoznadzor zararkunandalar va begona o‘tlarga qarshi pestitsidlar hamda agrokimyoviy vositalarning, shu jumladan raps dalalarida, faol va nazoratsiz qo‘llanilishini ko‘rsatgan.

Mahalliy miqyosda asalarilarga yordam berish uchun tomorqada pestitsidlardan voz kechish va turli xil asalshiraga boy o‘simliklar ekish mumkin.

Asalarilar bilan qadim zamonlardan beri ko‘plab afsona va rivoyatlar bog‘liq. Qadimgi misrliklarning tasavvuricha, marhumning ruhi odam tanasidan asalari qiyofasida chiqib ketgan. Xettlar mifologiyasida aynan asalari yo‘qolib qolgan xudo Telepinni topib, chaqishi bilan uyg‘otgan. Bu xudo bilan birga yerdan farovonlik ham ketgan edi. Qadimgi yunonlar esa Olimpdagi xudolar «shirin nektar» iste’mol qilishiga, ularning hukmdori Zevsni go‘dakligida asal bilan Krit podshosi Melissiyning qizi Melissa boqqaniga, ov va hayvonlarning homiysi bo‘lgan ma’buda Artemida ko‘pincha asalari qiyofasida tasvirlanganiga ishonganlar. Qadimgi Yunonistonda zarb qilingan dunyoning eng qadimiy tangalaridan ayrimlarida asalari tasviri bor. Qadimgi yunon rivoyatlariga ko‘ra, odamlarga asalarichilikni Aristey — xudo Apollon va nimfa Kirenaning o‘g‘li o‘rgatgan. Aslida esa voqealar quyidagicha kechgan.

Qadim zamonlarda Falastinda asalarichilik rivojlangani ma’lum. Ko‘plab asalari to‘dalari qoyalarda yashagan; issiq kunlarda mumkataklardan (asalarilar quradigan olti burchakli mum katakchalardan) oqib chiqqan asal toshlar bo‘ylab pastga oqardi. Shu sabab bu joylar she’riy ravishda « sut va asal oqib turadigan yer» deb atalgan. Paleontologik ma’lumotlarga ko‘ra, asalarilar Yerda allaqachon 30 million yildan beri mavjud — ularning qazilma qoldiqlari, xususan, uchlamchi davr qatlamlaridan topilgan. Inson esa bor-yo‘g‘i 2 million yildan beri, Homo sapiens esa bundan ham qisqa — atigi bir necha o‘n ming yildan beri mavjud.

Odamlar asalari uyasi qimmatli o‘lja ekanini allaqachon tosh davrida bilgan. Shu sabab ular asal va mum olish uchun uyalarni astoydil qidirgan, garchi bu xavfli va mashaqqatli ish bo‘lgan. Odamlar o‘lgunicha chaqilishi mumkin edi: ular qoyalardagi yoki baland daraxtlarning kovaklaridagi yoriklardan asal va mumli katakchalarni kesib olar edi. Ajdodlarimiz qadimda asal yig‘ganini qoyatosh rasmlari tasdiqlaydi. Ispaniyada, masalan, O‘rgimchak g‘ori bor. Uning devorida asalari uyasidan mumkatak olayotgan odam tasvirlangan (qoyatosh rasmi taxminan miloddan avvalgi 7 ming yilga tegishli). Qadimgi odamlar qachon asal yig‘ishdan asalarichilikka o‘tgani aniq emas, ammo arxeologik ma’lumotlar 6 ming yil avval Misrda xonaki asalarilar boqilganini tasdiqlaydi.

Asalga boy hududlar yuqori oqimida joylashgan daryo — Nil. Misrliklar asalari uyalarini — somondan yoki qamishdan yasalgan savatlar, ba’zan esa sopol idishlarni katta to‘qilgan sallarda u yerlarga olib borgan. Biroz vaqt o‘tgach, mo‘l asal bilan uyga qaytganlar. Qadimgi Misrda asal juda qadrlangan. Misr fir’avnlari «Asalarilar hukmdori» unvonini olgan^{[ishonchsiz manba]}. Ushbu hasharotning ramziy tasviri fir’avn tirikligida podshohlik timsolini bezagan, o‘limidan keyin esa uning maqbarasini.

Qadimgi Yunonistonda asalarichilar ilk bor uyaga to‘siqlar o‘rnatishni va ular yordamida ortiqcha asalni olishni o‘rganganlar. Gomer asalni va uning ajoyib shifobaxsh hamda oziqlantiruvchi xususiyatlarini madh etgan. Uning qahramonlaridan biri kikeon ichimligi (uning katta qismini asal tashkil etgan) bilan uyqusizlikni davolagan va jangchilarni jasoratga ruhlantirgan. Faylasuf Aristotel (miloddan avvalgi IV asr) ilmiy asalarichilikka asos solgan, qadimgi tibbiyotning asoschilaridan Gippokrat esa asalning shifobaxsh xususiyatlarini tavsiflagan. Bir rivoyatda aytilishicha, Gippokratning qabri ustiga asalari to‘dasi joylashib, turli kasalliklarni davolovchi alohida asal tayyorlagan. Qadimgi Rim shoiri Vergiliy «Georgikalar» asarida asalari oilasining tuzilishini va o‘sha davrdagi asalarichilik usullarini anchagina aniq tasvirlagan; ulardan ko‘pchiligi hozirgacha dolzarbdir.

• Asalarilar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg., 1890—1907.
• Dunyo asalarilari (ingl.)
• Asalarilar, arilar va chumolilar jamiyati (ingl.)
• Barcha tirik mavjudotlar Apoidea asalarilarini aniqlash va suratlari (ingl.)
• Yakka yashovchi asalarilar Apoidea dunyosi bilan ommabop tanishuv (ingl.)
• Yevropa gullaridagi asalarilar (PDF)
• Katta oila tasnifi tarixi (ingl.)