| Ararat | |
|---|---|
| turkcha Ağrı Dağı | |
Ararat togʻi (Kichik Ararat (chapda) va Katta Ararat (oʻngda); quyidagi shahar tomondan koʻrinish: Yerevan, Armaniston) | |
| Xususiyatlari | |
| Vulqon shakli | Stratovulqon |
| Soʻnggi otilishi | 1840 |
| Eng yuqori nuqtasi | |
| Dengiz sathidan mutlaq balandligi | 5165 m |
| Nisbiy balandligi | 4365 m |
| Birinchi choʻqqiga chiqish | 27-sentabr 1829-yil Iogann Fridrix Parrot Xachatur Abovyan Aleksey Zdorovenko Matvey Chalpanov Ovannes Ayvazyan Murad Pogosyan |
| Joylashuvi | |
| 39°42′10″ sh. k. 44°18′01″ shq. u.HGЯO | |
| Mamlakat | |
| Viloyat | Igʻdir |
| Tuman | Igʻdir |
| Togʻ tizimi | Arman togʻligi |
| Togʻ tizmasi yoki massivi | Anti-Tavr |

Ararát (armancha fayl haqida va armancha Մասիս (Masis), turkcha fayl haqida, kurdcha Agirî) — sharqiy Turkiyahududidagi vulqon massivi; Turkiya va Arman togʻligining eng baland choʻqqisi boʻlib, stratovulqonlarjumlasiga kiradi. Igʻdir hududida, Araks daryosi oʻrta oqimining oʻng qirgʻogʻida, 16 kilometr naridagi Eronchegarasi va 32 kilometr naridagi Armaniston chegarasi yaqinida joylashgan.
Tubi tutashgan, hozirda faol boʻlmagan ikki vulqon konusidan tashkil topgan: Katta Ararat va Kichik Ararat. Katta Araratning dengiz sathidan balandligi 5165 metr, Kichik Araratniki esa 3896 metr (boshqa manbalarga koʻra, 3925 m). Yonma-yon joylashgan konuslar orasidagi masofa 11 km.
Togʻ hozirgi Armanistonhududidan tashqarida joylashgan boʻlsa-da, u Armanistonning asosiy milliy ramzi hamda armanlaruchun muqaddas togʻ hisoblanadi. U Armaniston gerbida Nuh kemasibilan birga tasvirlangan. Togʻ poytaxt Yerevandan yaxshi koʻrinadi.
Etimologiyasi
Sevilyalik Isidor (milodiy 560—636-yillar) VII asr boshida shunday yozgan: «Ararat — Armanistondagi togʻlardan biri; kema uning ustida toʻxtagan».
G. Sholts Ararat nomining kelib chiqishini togʻning oʻzi markaziy qismida joylashgan Armanistonning Ayraratviloyati nomi bilan bogʻlab, bu soʻzning maʼnosini «muqaddas yer» deb izohlagan.
I. Shrader togʻ nomini Ossuriya mixxat yozuvlarida tilga olingan Ararat podsholigi bilan bogʻlab, bu soʻzni «togʻli mamlakat» deb talqin qilgan.
Bir qator mualliflarning fikricha, semit matnlarida «Urartu» shakliga oʻzgargan «Ararat» atamasi protoarman tilidagi «Arar» («yaratish», «yaratilish» yoki Yaratuvchi — «Ararich» yaratgan narsa) soʻzidan kelib chiqqan; unga Arman togʻligida keng tarqalgan «at» toponimik qoʻshimchasi qoʻshilgan («batsat» — yalanglik, «anapat» — choʻl va hokazo).
«Brokgauzning Bibliya ensiklopediyasi»ga koʻra, «Ararat» nomini togʻ massiviga va uni tashkil etuvchi togʻlarga yevropaliklar bergan; XIX asrda bu nom Yevropa geograflari orasida mustahkam oʻrnashgan edi. Jeyms Brays 1876-yildagi sayohat qaydlarida «mahalliy xalqlar (armanlar, turklar, tatarlar va forslar) Araratni bunday nom bilan tanimasligini» taʼkidlagan. Braysning qayd etishicha, u bu qaydlarni yozayotgan davrda mahalliy aholi orasida rus tilidan foydalanish kengaygani sababli «Ararat» nomi ham yoyila boshlagan. Shu bilan birga, Devid Rol shunday yozadi: «Bu yerlarda yashovchilardan armanlardan boshqasi qadimda biz Ararat deb ataydigan ulkan konusni Nuh kemasi quruqlikka kelib toʻxtagan joy deb hisoblamagan... Armanlar esa katta choʻqqini Masis deb atab, atrofdagi barcha togʻlarni, shu jumladan mazkur massivni ham umumiy — Ararat togʻlari nomi bilan yuritadilar».
XIII asrda yashagan arman muallifi Ovannes Yerznkatsi Pluz (1230—1293-yillar) togʻ nomini quyidagicha keltiradi: «Ararat togʻlari uzra qad koʻtargan Masis — kemaning qoʻnim topgan joyi».
Undan ham avvalroq, III asrda Kiprlik Yepifaniyshunga oʻxshash taʼrif bergan: «U (kema) Ararat togʻlarida, Masis choʻqqisida toʻxtadi».
«Iranika» ensiklopediyasiga koʻra, «Ararat» nomi togʻga Nuh kemasihaqidagi Bibliya rivoyati asosida berilgan: Ararat mintaqaning eng baland choʻqqisi boʻlgani uchun yevropaliklar Nuh kemasi aynan shu yerga kelib toʻxtagan deb oʻylashgan (qarang: Bibliyada Ararat).
IV asr muallifi Avliyo Iyeronimning yozishicha: «Ararat — Armaniston tarkibidagi tekislik oʻlka boʻlib, undan Araks daryosi oqib oʻtadi. Bu yer nihoyatda unumdor va Tavr togʻlari etaklarigacha choʻzilgan. Demak, Nuh va uning oʻgʻillari qutulgan kema... Ararat vodiysi uzra qad koʻtargan choʻqqilarda toʻxtagan».
Robert Tomson togʻ nomining kelib chiqishini qadimgi arman viloyati Ayraratnomi bilan chalkashtirish orqali izohlaydi. Umuman, «Ararat» soʻzi kelib chiqishi jihatidan ossuriycha davlat va xalq nomi boʻlgan Urartu bilan bogʻliq.
Araratning mahalliy nomlari
- Araratning anʼanaviy armancha nomi — Masis (armancha Մասիս). Armanshunos Armen Petrosyanning fikricha, u Akkad mifologiyasidagi Mašu («egizak») nomli muqaddas togʻ nomidan kelib chiqqan; bu togʻning ikki choʻqqisi borligini aks ettiradi. Bunday izoh Erkuaḫi (armancha armancha erku — «ikki») mamlakati nomining etimologiyasiga mos keladi. Bu mamlakat Ararat togʻi atrofida joylashgan va Urartu davrida qadimgi arman Etiuni birlashmasi tarkibiga kirgan. A. P. Novoseltsev shunday deb taxmin qilgan: « Masis » soʻzi eroniy kelib chiqishga ega boʻlib, oʻz-oʻzidan «buyuk, katta» maʼnosini anglatadi, deb taxmin qilgan. Chunkioʻrta fors tilidagi masist — «eng katta» deganidir. Arman xalq etimologiyasiga koʻra, Movses Xorenatsi «Armaniston tarixi» asarida Masis soʻzini afsonaviy arman podshohi Amasiyanomidan kelib chiqqan deb hisoblaydi. Jeyms Rassellning fikricha, xalq etimologiyasida uning ismi Amasya shahri nomidan olingan.
Ayrim zamonaviy tadqiqotchilar fikricha, «Masis» nomining etimologiyasi yanada qadimiy boʻlib, shumer mixxat yozuvlarida «Aratta mamlakatidagi muqaddas togʻ»ni bildirgan «Masu» nomiga borib taqaladi. Shumer matnlariga koʻra, shu togʻda «Ziusudra kemasi» (Bibliyadagi Nuh timsolining qadimgi koʻrinishi) toʻxtagan.
- Araratning turkcha nomi Agʻridagʻ yoki Agʻri-Dagʻ (turkcha Ağrı Dağı) boʻlib, «egri togʻ» yoki «ogʻriq togʻi» degan maʼnolarni bildiradi (turkcha turkcha Ağrı — «ogʻriq, qaygʻu»). Jeyms Rassell fikricha, turkcha Ağrı soʻzi turkcha ağır («ogʻir») bilan oʻzakdosh va *masi-oʻrta eroniy soʻzining tarjimasi boʻlib, qadimgi eroniy til orqali kichik Avesto tilidagi mas- — «uzun, katta». 1865-yilda nashr etilgan «Rossiya imperiyasining geografik-statistik lugʻati»da Rossiya Armanistonidagi Ararat va Agʻridagʻ balandligi hamda joylashuvi jihatidan boshqa-boshqa togʻlar sifatida qayd etilgan.
- Araratning forscha nomi Kuhi-Nuh (forscha کوه نوح), « Nuh togʻi»».
- Araratning arabcha nomi — Jabal al-Horis (Jabal al-Ḥāreṯ), «dehqon togʻi».
- Araratning kurdcha nomi — «Agri» (kurdcha Çiyayê Agirî; kurd tilidan «Olovli togʻ» deb tarjima qilinadi va Araratning vulqon kelib chiqishini koʻrsatadi); togʻning yana bir nomi — Chiya Gri boʻlib, kurdchadan «Yigʻlayotgan togʻ» deb tarjima qilinadi.
Tuzilishi
Katta Ararat va Kichik Ararat choʻqqilari orasidagi masofa 11 km. Vulqonlarni Sardar-Buloq dovoniajratib turadi. Har ikki choʻqqining umumiy asosining aylanasi taxminan 130 km. Togʻ kaynozoy davriga oid bazaltlardantashkil topgan. Yonbagʻirlari kimsasiz, nuragan lava oqimlaridan hosil boʻlgan. Massivda taxminan 30 ta muzlik bor (eng yirigi — Avliyo Yakov muzligi, uzunligi taxminan 2 km). Katta Araratning 4250 m dan yuqori qismini doimiy qor qoplab yotadi.
Katta Ararat choʻqqisining dengiz sathidan balandligi 5165 m, Kichik Araratniki esa 3896 m.
Diqqatga sazovor jihati shundaki, Ararat togʻlari ulkan boʻlishiga, doimiy qor va muzliklar mavjudligiga qaramay, ulardan birorta ham daryo boshlanmaydi.
Otilishlari
Ararat, ehtimol, miloddan avvalgi III ming yillikda faol boʻlgan; piroklastik oqimlar yotqiziqlari ostidan ilk bronza davri ga oid buyumlar va inson jasadlari qoldiqlari topilgan.
Araratning soʻnggi otilishi 2-iyul 1840-yilda sodir boʻlgan; unga zilzilahamrohlik qilgan. Zilzila va qor koʻchkisi oqibatida togʻdagi Avliyo Yakov monastiri va Axuri (Axori, Arguri) qishlogʻi vayron boʻlgan. Oʻshandan buyon Araratda doimiy aholi manzilgohlari yoʻq.
Bu otilish haqida Sergey Mech inqilobdan oldin yozilgan Rossiya geografiyasi darsligida shunday eslatadi:
Araratning vulqon kuchlari soʻnggi bor 1840-yilda oʻzini namoyon etgan. Oʻsha paytda Araratdan oqib tushgan suv va loy oqimlari hamda ulardan oldingi zilzila silkinishlari sababli atrofdagi shahar va qishloqlarda bir necha ming kishi halok boʻlgan.
1845-yilda togʻda boʻlgan nemis geologi German Abix bu yerda ilgari yashagan armanlar dehqonchilik qilgan togʻ etaklarigacha tortilgan ariqlar tarmogʻining saqlanib qolgan izlarini qayd etgan.
Katta Araratga chiqishlar
Yangi davrda hujjatlashtirilgan Katta Araratga birinchi chiqishni 27-sentabr (9-oktabr) 1829-yilda Derpt universiteti professori Iogann Fridrix Parrot Araratga uyushtirilgan ilmiy ekspeditsiya doirasida, Turkmanchoy tinchlik shartnomasituzilganidan bir yil oʻtib amalga oshirgan. Mazkur shartnomaga koʻra, Ararat choʻqqisi Fors davlati tasarrufidan Rossiya imperiyasi. Parrot bilan choʻqqiga quyidagi hamrohlar ham koʻtarilgan: tarjimon va yoʻlboshchi Xachatur Abovyan, 41-yeger polkining ikki askari — Aleksey Zdorovenko va Matvey Chalpanov hamda Axuri qishlogʻidan ikki dehqon — Ovannes Ayvazyan va Murad Pogosyan.
«Biz yana bir necha tepalikdan toʻxtamasdan oʻtdik va shu payt choʻqqining nafasi sezildi: yonbagʻirdagi navbatdagi doʻnglikdan oshdim va quvonchdan mast koʻz oʻngimda, shubhasiz, Ararat choʻqqisining muzli chodiri yastanib yotardi. Biroq zinapoyasimon qadamlar yordamida yana bir muzlikdan oʻtish uchun soʻnggi bor kuch sarflash kerak edi... Nihoyat biz Ararat choʻqqisida turibmiz — soat 15:15, 27-sentabr 1829-yil!»
27-iyul 1845-yilda ikkinchi urinishda togʻni geolog German Abixboshchiligidagi guruh zabt etdi. Guruhga rahbarning oʻzidan tashqari topograf Buguchin, tarjimon va zodagon Petros Sharoyan, bogemiyalik Karl Tsenk hamda ikki arman yoʻlboshchi — Ovnan Martirosov va Simon Sarkisov kirgan. Soʻnggi ikki kishi vayron boʻlgan Akori (Arguri) qishlogʻining sobiq aholisi edi.
- Jeyms Brays 12-sentabr 1876-yilda Araratga birinchi yakka koʻtarilishni amalga oshirgan.
- Iogann Fridrix Parrot Araratga ilk chiqishni Xachatur Abovyan bilan birga 27-sentabr (9-oktabr) 1829-yilda amalga oshirgan.
- Xachatur Abovyan dunyoda birinchi boʻlib I. Parrot bilan birgalikda Ararat togʻini zabt etgan.
Yakka chiqishlar
Jeyms Brays Araratga birinchi yakka chiqishni 24 soatda, 12-sentabr 1876-yilda amalga oshirgan. Rus topografi Andrey Pastuxov Araratga 1893, 1894 va 1895-yillarda chiqqan. A. Abelyan 14-sentabr 1896-yilda Araratga yakka oʻzi koʻtarilgan. Turkiya alpinizm federatsiyasining sobiq raisi Boʻzqurt Ergyor 21-fevral 1970-yilda qishda ilk bor yakka oʻzi choʻqqiga chiqqan.
Bibliyada


Bibliyada «Ararat togʻlari» tilga olinadi. Hozirgi qarashlarga koʻra, bu Urartu — Ossuriya ning shimolidagi hudud va boshqa davrda Ossuriyadan shimolda joylashgan davlat haqida gap ketadi. Nuh kemasi, Bibliyaga koʻra, Ararat oʻlkasidagi togʻlardan birida toʻxtagan (Ibtido 8:4):
Kema yettinchi oyning oʻn yettinchi kuni Ararat togʻlarida toʻxtadi.
Brokgauzning Bibliya ensiklopediyasiga koʻra, kema aynan hozirgi Ararat togʻida toʻxtaganini koʻrsatadigan hech qanday dalil yoʻq.
Bibliyada bayon qilingan butun dunyoni qamragan toʻfon rivoyati Mesopotamiya afsonalari bilan bogʻliq degan qarash mavjud. Umuman olganda esa, butun dunyo toʻfoni haqidagi turli rivoyatlar Avstraliya va Okeaniya orollaridan tortib Amerika hindulari qabilalarigacha koʻplab xalqlarda uchraydi. Bu ularning manbasi yanada qadimiy ekanini koʻrsatishi mumkin. Batafsil qarang: Butun dunyo toʻfoni haqidagi rivoyatlar. Novoseltsev fikricha, Mesopotamiyaning toʻfon haqidagi afsonasi Ossuriya davrida Arman togʻligining janubiy tarmoqlari bilan bogʻlangan. Iosif Flaviy milodiy I asrda xaldeyalik Berosga tayanib, kema qoldiqlari «Armanistondagi Korduy togʻida» saqlanib qolganini xabar qilgan. Novoseltsev fikricha, bu Kordiyen togʻlari, yaʼni shimoldan Mesopotamiya tekisligiga bevosita tutashgan togʻ tizmasidir.
Novoseltsev fikriga koʻra, Nuh togʻini hozirgi Ararat bilan aynanlashtirish, aftidan, V asrdan keyin Armanistondan tashqaridagi cherkov doiralarida shakllangan va keyinchalik bu mamlakatga ham kirib kelgan. Pravoslav ensiklopediyasiga koʻra, faqat XI—XII asrlardan boshlab arman, keyin esa boshqa anʼanalarda Masis (Araratning armancha nomi) Nuh kemasi toʻxtagan joy bilan aynanlashtirila boshlagan.
Bu anʼana rivojlanishi bilan yevropaliklar togʻni «Ararat» deb atagan (qarang: Etimologiyasi).
Mahalliy xalqlar orasida bu anʼana atrofida koʻplab afsonalar paydo boʻlgan. Ararat armanlar uchun muqaddas joy hisoblanadi (shuningdek qarang: Ararat Armaniston ramzi sifatida). Fors afsonasida Ararat insoniyat beshigi deb ataladi. Ararat yonbagʻridagi Axuri qishlogʻi Nuh mehrob qurgan va birinchi uzumzorni ekkan joyda joylashgan, deb ishonilgan; qishloq nomi armanchadagi «u tok ekdi» iborasidan kelib chiqqan deb tushuntirilgan. Marand shahri nomini armanchadagi «ona shu yerda» degan iboradan kelib chiqqan deb bilib, bu joy Nuh xotini vafot etgan va dafn qilingan manzil hisoblangan. Naxichevan shahri nomi esa «u birinchi marta tushdi» deb talqin qilingan va Nuh kemadan tushgan joy bilan bogʻlangan.[ishonchli boʻlmagan manba]. Togʻ choʻqqisida xaldeylar yulduzlarga sigʻingan. Ularning uchtasi Iso Masih tugʻilgan joyga yoʻl koʻrsatuvchi Baytlahm yulduzi ga ergashgan, deb hisoblangan. Ular izlagan shaxs — Iso Masih[ishonchli boʻlmagan manba].
Avliyo Yakov va Ararat choʻqqisiga chiqib boʻlmasligi haqidagi tasavvur

XIII asrdan beri yevropaliklarga Avliyo Yakov (Agop) haqidagi arman afsonasi maʼlum. U Nisibislik Avliyo Yakovhaqidagi, Judi togʻi tilga olingan qadimiyroq rivoyatga moslashtirilgan. Bu rohib togʻ choʻqqisiga chiqib, ochiq havoda koʻrinib turadigan kemaga sajda qilishni astoydil istagan. U uch marta choʻqqiga chiqishga uringan, ammo har safar ancha balandlikka koʻtarilgach uxlab qolgan va uygʻonganida oʻzini togʻ etagida koʻrgan. Uchinchi urinishdan keyin tushida farishta paydo boʻlib, Xudo oddiy bandalarning muqaddas choʻqqiga chiqishini va kemaga tegishini taqiqlaganini aytgan. Ammo muqaddas yodgorlikka intilgani uchun farishta rohibga kema yasalgan yogʻochdan bir boʻlak sovgʻa qilgan. Axuri qishlogʻidan yuqorida joylashgan monastir Avliyo Yakovga bagʻishlangan edi (qishloq va monastir 1840-yilda butunlay vayron boʻlgan, qarang: Otilishlari).
Ararat choʻqqisiga chiqib boʻlmasligi, Jeyms Braystaʼbiri bilan aytganda, Arman cherkovieʼtiqodining «deyarli bir qismi» edi. Parrotga hamrohlik qilgan ikki arman (qarang: Araratga chiqishlar) choʻqqiga koʻtarilgach, juda balandlikka chiqqanliklarini, ammo choʻqqining oʻziga yetmaganliklarini aytgan. Shunga oʻxshash voqea 1845-yilda Araratni zabt etgan Abix bilan ham yuz bergan. 1856-yilda toqqa koʻtarilgan inglizlarga kurdlar va turklar choʻqqiga chiqib boʻlmasligini aytgan. Brays fikricha, 1876-yilda Ararat koʻrinib turadigan hududda yashovchi hech kim (ehtimol, Yerevandagi yaxshi maʼlumotli biror rossiyalik amaldor bundan mustasno) Nuh dan keyin hech kim togʻ choʻqqisiga qadam qoʻymaganiga shubha qilmagan. Araratga koʻtarilganidan soʻng Brays Echmiadzinga borgan va u yerni boshqaruvchi arximandrit bilan tanishtirilgan. Suhbatda Brays choʻqqiga chiqqanini aytgan. Tarjimon arximandritga: «Bu ingliz Masis choʻqqisida boʻlganini aytyapti», degan. Arximandrit jilmayib: «Yoʻq, bunday boʻlishi mumkin emas. U yerda hech kim hech qachon boʻlmagan. Buning iloji yoʻq», deb javob bergan.
Geosiyosiy mavqeyi

XVI—XVIII asrlarda Ararat hududi Usmonli imperiyasi va Fors davlatichegarasida boʻlgan. Katta Ararat choʻqqisi va shimoliy yonbagʻirlari, Kichik Araratning sharqiy yonbagʻirlari Fors davlati nazoratida edi.
Mazkur Turkmanchoy tinchlik shartnomasi ning 1828-yildagi shartlariga binoan, Katta Ararat choʻqqisi va uning shimoliy yonbagʻirlari Rossiya imperiyasiga oʻtgan. Kichik Araratning janubiy yonbagʻirlari esa uchala imperiya chegaralari tutashgan hududga aylangan. Uning choʻqqisi ham Rossiya tarkibiga kirgan. Jeyms Brays fikricha, bu tasodifiy hodisa emas, balki togʻ nomining siyosiy ahamiyati va Bibliya rivoyati bilan bogʻliq tasavvurlarining ifodasi edi. Nikolay I maslahatchilari Katta Araratni Rossiya hududiga qoʻshishni talab qilishgan: choʻqqiga egalik atrofdagi barcha xalqlar ushbu togʻga bildirgan chuqur hurmat bilan bogʻliq edi.
Ushbu 1921-yilgi Moskva shartnomasining shartlariga koʻra, Surmalin uyezdi (Yerevan guberniyasi), yaʼni Katta Ararat joylashgan hudud, Turkiyaga oʻtgan. 1932-yilda Turkiya va Eron oʻrtasida tuzilgan bitimga koʻra, Kichik Ararat sharqiy yonbagʻrining bir qismi (choʻqqidan 5 yoki 6 km masofadagi hudud) Turkiyaga berilgan. Shunday qilib, hozir har ikkala choʻqqi ham Turkiya hududida joylashgan.
1927—1930-yillarda Ararat Kurd Respublikasi — yangi davrdagi kurd davlat tuzilmalaridan biri — faoliyat yuritgan.
Ararat Armaniston ramzi sifatida
Ararat Armanistonning eng mashhur ramzlaridan biri hisoblanadi.
Mashhur dengiz manzaralari rassomi Ivan Ayvazovskiy Ararat togʻini kamida oʻn marta tasvirlagan. Parij dagi koʻrgazmada uning ijodida arman manzaralari ham bormi, deb soʻrashganida Ayvazovskiy: «Mana bizning Armaniston», deb javob bergan va mehmonlarni mana shu kartina oldiga boshlab borgan: «Nuhning Ararat togʻidan tushishi».
Armaniston gerbida togʻ birinchi marta mustaqil Armaniston Demokratik Respublikasi 1918-yilda eʼlon qilinganidan keyin paydo boʻlgan. Bu davlat «Ararat Respublikasi» deb ham atalgan. Ararat Zakavkazye Federatsiyasi emblemasida, Armaniston SSR gerbida va hozirgi Armaniston Respublikasi gerbida Nuh kemasi tasviri bilan birga aks etgan.
Ararat joylashgan hudud Armaniston SSR (29-noyabr 1920-yilda tashkil etilgan) tarkibidan Moskva va Kars shartnomalari (1921-yil) asosida Turkiyaga oʻtgan. Rivoyatga koʻra, Turkiya hukumati Armaniston SSR gerbida mamlakat hududiga kirmaydigan Ararat tasvirlanganiga eʼtiroz bildirgan. Bunga javoban tashqi ishlar xalq komissari Chicherin shunday javob bergan: «Turkiya bayrogʻida yarim oy tasvirlangan, ammo Oy Turkiyaning bir qismi emas».
| Gerb: Birinchi Armaniston Respublikasi | Emblema: ZSFSR , 1922-yilgi banknotda | Gerb: Armaniston SSR | Gerb: Armaniston Respublikasi |
Ararat arman mifologiyasida
| Grigor Narekatsi (taxminan 951—1003). «Qaygʻu qoʻshiqlari kitobi», XI asr boshi. Keldi endi rostini aytish fursati, |
Togʻ bulogʻi suvi tetagush qushini chaqirishga yordam beradi, deb ishonilgan. Bu qush chigirtkalarni yoʻq qilgan.
Arman mifologiyasida Ararat togʻi haqida koʻplab afsonalar bor. U arman tilida shuningdek Masis (armancha Մասիս) deb ham ataladi. Arman rivoyatlaridan biriga koʻra, Masis va Aragats togʻlari bir-birini yaxshi koʻradigan opa-singillar boʻlgan. Ammo bir kuni Masis singlisi Aragatsbilan janjallashib qolgan. Ularni Marutatogʻi yarashtirmoqchi boʻlgan, ammo urinishi natijasiz qolgan. Shundan keyin Maruta opa-singillarni qargʻagan: Masis va Aragats abadiy ajralib, boshqa hech qachon bir-birini koʻrmasligi kerak edi.
Eng qadimgi arman afsonalarida Masis (yoki Qora togʻ,[aniqlashtirish kerak]Araratni koʻpincha shunday ham atashgan) — ilonlar va vishaplar («ajdarlar») yashaydigan makon.
Qadimgi armanlarning «Vipasank» eposiga koʻra, arman podshohi Tigran I YervanduniMidiya podshohi Ajdahakni magʻlub etib, uning xotini Anuysh va koʻplab midiyaliklarni asir olgan. Midiyaliklarvishapidlar, yaʼni Ajdahak va Anuyshning avlodlari deb hisoblangan. Tigran ularni Masisning sharqiy tizmasi ortiga joylashtirgan. Masis etagida esa vishaplarning (vishapazunk, vishapidlar) avlodlari bosh vishap Argavan boshchiligida yashagan.
Boshqa afsonaning bir talqiniga koʻra, podshoh Artashesning oʻgʻli, Artavazdotasining qargʻishi sabab Masis togʻida ov qilayotgan vaqtida kajlar tomonidan asir olinib, zanjirlangan holda gʻorga qamalgan. Ikki it tinimsiz uning zanjirlarini kemirar, u esa ozod boʻlib dunyoga yakun yasashga intilar edi. Ammo temirchilar bolgʻalarining zarbalari zanjirlarni yana mustahkamlab qoʻygan. Boshqa talqinda Artavazd ismli qahramon yovuz ruhlar tomonidan qamalgan. Rivoyatga koʻra, u bir kun ozod boʻlib, butun dunyoni egallaydi. Masis choʻqqisida boshida qimmatbaho toshi bor ilonlar podshohi yashaydi. Har yetti yilda bir marta Masis atrofidagi barcha ilonlar uning huzuriga keladi.
Armanlarning butun dunyo toʻfonihaqidagi ayrim rivoyatlarida Ksisufr (Nuh) kemasi Masis togʻida toʻxtagan. Ksisufr Masis choʻqqisidan yerga tushgan.
Pul belgilarida
Ararat Turkiya Respublikasi va Armaniston Respublikasi pul belgilarida tasvirlangan.
| Turk lirasi (1972—1986) | Arman drami (1993—2004) | «Nuh kemasi» kolleksiya banknoti — 500 dram |
Faktlar
- 1930-yilda Ararat yonbagʻirlarida uzoq davom etgan dasht yongʻini boʻlgan. Uning tutuni tufayli Sevan.
Galereya
Tasviriy sanʼatda
- Yevropa sanʼati
- Jozef Pitton de Turnefor, 1718
- Robert Ker Porter, 1821
- L'Univers Pittoresque, « Kichik va Katta Ararat ning Sirbagan tatar qishlogʻidan koʻrinishi», 1838-yil
- «Ararat va Echmiadzin soborimanzarasi», 1846-yildagi inglizcha tarjimadan: «Araratga sayohat» (Iogann Fridrix Parrot)
- Jeyms Brays, 1877
- Floriant Gil, 1859
- Arman sanʼati
- Ivan Ayvazovskiy, Ararat togʻi vodiysi, 1882
- Yegishe Tadevosyan, Echmiadzindan Ararat manzarasi, 1895
- Gevork Bashinjagyan, 1912
- Fanos Terlemezyan, 1929
- Stepan Agajanyan, «Ararat va Ararat vodiysi», 1934
- Ozarbayjon sanʼati
- Behruz Kengerli, Qorli togʻlar, 1916
- Rus sanʼati
- Mixail Ivanov, Armanistondagi Ararat togʻi fonida uchta cherkov manzarasi, 1783
Fotosuratlar
- Quyidagi qishloqdan koʻrinish: Araliq, XIX asr oxiri
- Kosmik shattldan 18-mart 2001-yilda olingan surat
- Turkiya tomondan balandlikdan koʻrinish
- Quyidagi joydan Ararat manzarasi: Ararat tekisligi, Armaniston
- Armaniston tomondan Katta va Kichik Ararat manzarasi
Adabiyotlar
- Vlodavets V. I. Yer vulqonlari. — M.: Nauka, 1973. — 168 b. — (Yer va insoniyatning buguni hamda kelajagi). — 40 000 nusxa
Havolalar
- Ararat togʻi (inglizcha). Global Volcanism Program. Smithsonian Institution.
- Volcano Live — John Search (inglizcha). www.volcanolive.com. Murojaat sanasi: 17-dekabr 2021-yil. Arxivlangan 18-fevral 2022-yilda.
- Volcano World — Oregon State University (inglizcha). volcano.oregonstate.edu. Murojaat sanasi: 17-dekabr 2021-yil. Arxivlangan 23-yanvar 2022-yilda.
- Peakbagger.com (inglizcha). www.peakbagger.com. Murojaat sanasi: 17-dekabr 2021-yil. Arxivlangan 4-dekabr 2021-yilda.
- Peakware.com (inglizcha). www.peakware.com. Murojaat sanasi: 17-dekabr 2021-yil. Asl manbadan 9-dekabr 2008-yilda.
- Mountain-Forecast.com (inglizcha). www.mountain-forecast.com. Murojaat sanasi: 17-dekabr 2021-yil. Arxivlangan 17-dekabr 2021-yilda..
- Katta Ararat choʻqqisiga chiqishlar tarixi. 1912-yilgi Yerevan guberniyasi xotira kitobi / K. A. Volchanin tahriri ostida; Yerevan guberniyasi statistika qoʻmitasi nashri.. www.prlib.ru. Murojaat sanasi: 17-dekabr 2021-yil. Arxivlangan 9-fevral 2021-yilda.. — Yerevan: Guberniya boshqarmasi bosmaxonasi, 1892—1914. — 21-24 sm. — Muharrir V. E. Vasilyev.







