Pinatubo vulqoni

Pinatubo
tagal tilida Pinatubo
Извержение Пинатубо в 1991 году. Снимок USGS.
Vulqon otilishi — Pinatubo, 1991-yil. Surat: USGS.
Xususiyatlari
Vulqon shakliStratovulqon 
Hosil bo‘lgan davriIlk pleystotsen 
So‘nggi otilishi1993 
Eng baland nuqtasi
Mutlaq balandligi1486 m
Joylashuvi
15°7,80′ sh. k. 120°21′ sh. u.HGYO
Mamlakat
Tog‘ tizmasiSambales tog‘lari 
Tizma yoki massivSambales tog‘lari[vd]

Азия
Красная точка
Pinatubo
Филиппины
Красная точка
Pinatubo
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Pinatubo (tagalcha Pinatubo) — faol vulqon, u Filippinning Luson orolida joylashgan. Vulqondan 93 km janubi-sharqda mamlakat poytaxti — Manila, 26 km sharqda esa Anxeles shahri joylashgan. Pinatubo Sambales, Bataan va Pampanga provinsiyalari chegarasida joylashgan. Hozir uning balandligi 1486 m, 1991-yilgi otilishdan oldin esa 1745 m bo‘lgan. Vulqon so‘nggi marta 1993-yilda otilgan. Filippin orollari ispanlar tomonidan bosib olingan davrda qalin o‘rmon bilan qoplangan Pinatubo hududidan boshpana topganlar — aeta qabilasi vakillari.

Faolligi

1991-yildagi otilish

1991-yildagi otilishdan oldingi Pinatubo vulqoni

Vulqon otilishi Pinatuboda 1991-yil iyunida 611 yillik tanaffusdan so‘ng yuz bergan. Otilish va uning oqibatlaridan kamida 875 kishi halok bo‘lgan. Otilish Pinatubodan 18 km uzoqlikdagi AQSH Harbiy-havo kuchlarining Klark strategik bazasini va AQSH harbiy-dengiz bazasini vayron qilgan. Vulqon atrofidagi hududlar piroklastik oqimlar va laxarlar tufayli xarobaga aylangan. Bu hodisa XX asrdagi eng kuchli otilishlardan biri deb topilgan. Uning kuchi 6 ballga teng deb baholangan — vulqon otilishlarining kuch indeksi (VEI) bo‘yicha.

Pinatuboning vulqon faolligi juda tez kuchaygan. Uning dastlabki belgilari 1991-yil aprelida aniqlangan. Yerosti silkinishlaridan so‘ng cho‘qqi ustida bug‘ ustuni paydo bo‘lgan. Filippin hukumati vulqondan 20 km radiusdagi aholini zudlik bilan evakuatsiya qilishga qaror qilgan. 7-iyun kuni cho‘qqida quyuq magma gumbazi shakllana boshlagan. Uni tog‘ ichidagi gazlar bosimi yuqoriga siqib chiqargan.

Birinchi portlash 12-iyun kuni soat 3:41 da sodir bo‘lgan. Tog‘ ustida 19 km balandlikka qora kul buluti ko‘tarilgan, yonbag‘irlardan piroklastik oqimlar oqib tushgan. Oradan 14 soat o‘tib sodir bo‘lgan ikkinchi portlash yanada kuchli bo‘lgan. Gaz va kul ustuni 24 km balandlikka yetgan. Uchinchi portlovchi otilish 13-iyun kuni soat 8:41 da yuz bergan va besh daqiqa davom etgan. Otilish ustunining balandligi — 24 km bo‘lgan. Shundan so‘ng uch soatlik sukunat hukm surgan. Tush payti yerosti silkinishlari qayta boshlangan: 14-iyun kuni 13:09 da to‘rtinchi otilish sodir bo‘lgan (davomiyligi — uch daqiqa, otilish ustunining balandligi — 21 km).

15-iyun kuni paroksizmal otilish sodir bo‘lib, uning kuchi 14:30 da eng yuqori darajaga yetgan. Otilish ustuni 34 km balandlikka ko‘tarilgan. Bu otilishdan chiqqan kul 125 ming km² maydondagi osmonni zich parda kabi to‘sib qo‘ygan. Ushbu hudud bir necha soat davomida butunlay qorong‘ilikka cho‘mgan. Kul yog‘ishi quyidagi mamlakatlarda ham qayd etilgan: Vyetnam, Kambodja va Malayziya.

Ushbu portlashdan keyin otilish asta-sekin susayib, 17-iyungacha davom etgan.

Otilishning bir necha kuni davomida taxminan 10 km³ tog‘ jinsi tashqariga otilgan (XX asrda bu ko‘rsatkich bo‘yicha faqat Katmay—Novaruptaning Katmay milliy bog‘ida (Alyaska) yuz bergan otilishi undan ustun turadi). Piroklastik materiallarning otilib chiqish tezligi 300 ming m³/sek.dan oshgan. Pinatubodagi otilish XX asrdagi uchta eng kuchli otilishdan biri bo‘lib, ular orasida Santa-Mariyaning 1902-yildagi va Katmayning 1912-yildagi otilishlari ham bor. Pinatubo otilishining kuchi 6 ball deb baholangan — vulqon otilishlarining kuch indeksi (VEI) bo‘yicha. Geologlarning hisob-kitoblariga ko‘ra, bu otilish energiyasi quyidagi vulqonlar otilishidagidan 10 baravar katta: Sent-Helens (1980) va Shiveluch (1964).

Ulkan kraterning diametri 2,5 km bo‘lib, u 1991-yilgi otilish natijasida hosil bo‘lgan markaziy kraterdir. Bu otilish paytida Sent-Helens va Shiveluchdan farqli ravishda, vulqon cho‘qqisi va yonbag‘irlaridan tog‘ jinslari bo‘laklaridan iborat ko‘chkilar tushmagan. Piroklastik oqimlar Pliniy tipidagi otilish ustunlaridan paydo bo‘lgan. Vulqon konusining butunlay yemirilishiga portlashlar sabab bo‘lgan. Kraterda yomg‘ir suvlari bilan to‘yinadigan ko‘l hosil bo‘lgan va uning suv sathi asta-sekin ko‘tarilgan. 2008-yilda suv sathi keskin ko‘tarilgan taqdirda atrofdagi hududlarni suv bosishining oldini olish uchun kraterdagi suvning katta qismi chiqarib yuborilgan. Xususan, bu xavf ortadigan davr — yomg‘irlar mavsumi.

Otilish oqibatlari

Pinatubo otilishining oqibatlari butun dunyoda sezilgan. Bu hodisa aerozollarni stratosferaga Krakatau vulqonining 1883-yildagi otilishidan beri eng katta miqdorda chiqargan. Keyingi bir necha oy davomida Yer atmosferasida global sulfat kislotali tuman qatlami kuzatilgan. Havo haroratining pasayishi 0,5 °C ni tashkil etgan. Shuningdek, ozon qatlamining keskin yupqalashgani qayd etilgan. Xususan, juda katta ozon tuynugi kuzatilgan qit’a — Antarktida.

1991-yildan keyin

1991-yilgi otilishdan keyin Pinatubo atrofida muntazam yerosti silkinishlari sodir bo‘lib turadi. Shu sababli vulqondan o‘nlab kilometr radiusda qurilish ishlarini olib borish imkonsiz. 1992-yil iyulida va 1993-yil fevralida yana ikki marta otilish kuzatilgan. Har biri otilish kuchi shkalasi bo‘yicha 1 ballga teng bo‘lgan. Vulqon yonbag‘irlari va kraterning ichki qismida o‘simlik qoplami qayta tiklanmoqda.

Pinatubo vulqoni tog‘ turizmi maskani hisoblanadi.

Havolalar