Gekla vulqoni

Gekla vulqoni
islandcha Hekla
Вулкан Гекла
Gekla vulqoni
Xususiyatlari
Vulqon shaklifaol Stratovulqon 
So‘nggi otilish26-fevral 2000-yil 
Eng yuqori nuqtasi
Mutlaq balandligi1490 m
Nisbiy balandligi755 m
Birinchi ko‘tarilishEggert Olafsson, Byarni Palsson, 20-iyun 1750-yil 
Joylashuvi
63°59′ sh. k. 19°42′ g‘. u.HGЯO
Mamlakat

Исландия
Красная точка
Gekla vulqoni
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Gekla (islandcha Hekla) — faol vulqon bo‘lib, Islandiyaning janubida joylashgan. Balandligi — 1491 metr. 874-yildan beri 20 martadan ortiq otilgan va Islandiyadagi eng faol vulqon hisoblanadi. O‘rta asrlarda islandiyaliklar uni «do‘zax darvozasi» deb atagan. Vulqon kuli qatlamlarini o‘rganish Gekla kamida so‘nggi 6600 yil davomida faol bo‘lganini ko‘rsatgan. So‘nggi otilish 2000-yilda sodir bo‘lgan.

Gekla uzunligi 40 kilometr bo‘lgan vulqonli tog‘ tizmasining bir qismidir. Biroq bu tizmaning eng faol qismi uzunligi 5,5 kilometr bo‘lgan Heklugjá deb nomlanuvchi yoriq bo‘lib, u Gekla vulqoniga tegishli.

Gekla vulqoni sharafiga 30-may 2018-yilda Plutondagi botiqqa (Hekla Cavus) uning nomi berilgan.

Otilishlar tarixi

Vulqon konuslaridan birining ko‘rinishi

Eng qadimgi otilish 1104-yilda qayd etilgan va shundan beri 20–30 ta yirik otilish sodir bo‘lgan.

Geklaning otilishlari bir-biridan juda katta farq qiladi, shu bois ularni oldindan bashorat qilish deyarli imkonsiz. Ayrim otilishlar bir haftadan o‘n kungacha davom etishi mumkin, boshqalari esa oylar, hatto yillar davom etadi. 29-mart 1947-yilda boshlangan otilish faqat 1948-yil aprelida yakunlangan. Shunga qaramay, otilishlar orasida umumiy bog‘liqlik aniqlangan: Gekla qancha uzoq tinim holatida bo‘lsa, keyingi otilishi shuncha halokatli bo‘ladi.

Tarixiy va tarixdan oldingi otilishlar

Geklaning eng yirik otilishi golosen davrida, miloddan avvalgi 950-yilda (boshqa sanalashga ko‘ra — miloddan avvalgi 1159-yilda) sodir bo‘lgan. U Gekla-3[inglizcha] yoki H-3 deb ataladi. Bu otilishda atmosferaga 7,3 km3 vulqon kuli chiqarilgan. Shu sababli otilish vulqon portlash kuchi indeksi shkalasi bo‘yicha beshinchi darajali deb baholangan. Otilish kuchi Yerning Shimoliy yarimsharida haroratning bir necha yil davomida pasayishiga yetarli bo‘lgan. Uning izlari Shotlandiyadagi torf botqoqlarida va Irlandiyada.

Cho‘qqidagi fumarolalar faolligi.
Tarixdan oldingi davrdagi asosiy otilishlar
Otilish Yil
H-5 miloddan avvalgi 5050-yil
H-Sv miloddan avvalgi 3900-yil
H-4 miloddan avvalgi 2310±20-yil
H-3 miloddan avvalgi 950-yil

Shuhrati

1585-yilda Abraham Ortelius tuzgan Islandiyaning batafsil xaritasida Geklaning otilishi tasvirlangan.

“Hekla” so‘zi kapyushonli kalta plashni anglatadi. Vulqon cho‘qqisini tez-tez bulut qoplagani uchun unga shunday nom berilgan. Ilgari lotincha bir manbada tog‘ Mons Casule (so‘zma-so‘z: «plash-tog‘») deb atalgan. 1104-yildagi otilishdan so‘ng (Yevropa bo‘ylab ataylab sistersiya rohiblari tomonidan tarqatilgan) Gekla do‘zax darvozasi ekanligi haqidagi rivoyatlar paydo bo‘lgan. Sistersiya rohibi Klervolik Gerbert[fransuzcha] o‘zining «Mo‘jizalar haqida» risolasida (Geklani tilga olmasdan) shunday yozgan:

Odamlar jahannam mo‘risi deb ataydigan Sitsiliyadagi mashhur olovli qozon… bu dahshatli do‘zax yonida u qozon chindan ham kichik pechkadek ko‘rinadi.
Klervolik Gerbert
Mo‘jizalar kitobi (Liber De Miraculis), 1180

Rohib Benedikt 1120-yilda yozgan Avliyo Brendan sarguzashtlariga bag‘ishlangan «Avliyo Brendan sayohati» (Le Voyage de saint Brandan) dostonida Gekla[manba 4774 kundan beri ko‘rsatilmagan] «Iudaning zindoni» sifatida tilga olinadi.

Gekla Islandiyaning eng mashhur vulqoni va milliy ramzidir. Yaponlar uchun — Fudziyama, Islandiya uchun esa Gekla shunday ahamiyatga ega. Uning deyarli mukammal shakldagi yotiq konusi Reykyavikdan yaqqol ko‘rinadi. Reykyavik undan 110 km g‘arbda joylashgan. Har yili minglab sayyohlar uning cho‘qqisiga ko‘tarilib, kraterning qorong‘i qa’riga nazar tashlashga intiladi.

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Gekla va Islandiya oti

Gekla atrofi bir vaqtlar daraxtlar bilan qoplangan edi. O‘rmonlar va ayrim baland o‘simliklar past bo‘yli o‘simliklarga qaraganda vulqon kuliga ancha chidamli. Biroq vulqon faolligi va odamlarning bu hududda yashashi ta’sirida beqaror yer yuzasi eroziyaga juda moyil bo‘lib qolgan. Gekla yonbag‘irlarida 90 000 gektar maydondagi o‘rmonlarni, shuningdek qayin va tolning ayrim turlarini tiklash loyihasi boshlangan. Ishlar tuproqni o‘g‘itlash va o‘t ekishdan boshlangan. Bu vulqon kuli qoplagan katta maydonlarni barqarorlashtiradi, sovuq davrdagi nurashni, drenaj va suv eroziyasi sur’atini kamaytirishga hamda pirovardida biologik xilma-xillikni oshirishga yordam beradi. Bu Yevropadagi eng yirik shunday loyihadir.

Havolalar