| Mauna-Kea | |
|---|---|
| gavaycha Mauna Kea | |
Qishda cho‘qqisini qor qoplagan Mauna-Kea | |
| Xususiyatlari | |
| Vulqon shakli | Qalqonsimon |
| So‘nggi otilishi | 4500 yil avval |
| Eng baland nuqtasi | |
| Mutlaq balandligi | 4207,3 m |
| Nisbiy balandligi | 10 203 m |
| Joylashuvi | |
| 19°49′00″ sh. k. 155°28′00″ g‘. u.HGЯO | |
| Mamlakat | |
| Shtat | Gavayi |
| Orol | Gavayi |
| Tog‘ tizmasi yoki massivi | Gavayi tog‘ tizmasi |
Mauna-Kea (gavaycha va inglizcha Mauna Kea — tarjimasi «oq tog‘») — qalqonsimon vulqon bo‘lib, Gavayi orolida, Gavayi orollari arxipelagida joylashgan. Gavayi shtatining eng baland cho‘qqisi (dengiz sathidan 4205 metr balandlikda).
Qaysidir ma’noda u Yerdagi eng baland tog‘ hisoblanadi: agar balandlik dengiz sathidan emas, balki okean tubidan hisoblansa, Mauna-Keaning balandligi 10 kilometrdan ortadi.
Tavsif
Tog‘ning katta qismi suv ostida joylashgan. Okean tubidagi etagidan hisoblaganda uning balandligi 10 kilometrdan ortadi.
Mauna-Keaning geologik yoshi taxminan bir million yil deb baholanadi. Vulqonning eng faol davri yuz minglab yillar avvalga to‘g‘ri keladi. Hozirgi qalqonsimon bosqichdan keyingi davrda u quyuqroq lavani ota boshlagan, natijada yonbag‘irlari tiklashgan. So‘nggi otilish taxminan 4,5 ming yil avval sodir bo‘lgan.
Tarixi
Gavayi tilida «Mauna-Kea» «Oq tog‘» degan ma’noni anglatadi. Gavayi mifologiyasida Gavayi orolining cho‘qqilari muqaddas hisoblanadi, Mauna-Kea cho‘qqisi esa ularning eng muqaddasidir. Unga faqat o‘z qabilasining yuqori martabali sardorlari chiqishi mumkin.
3975 metr balandlikda kichik Vaiau ko‘li joylashgan. Vulqon yonbag‘irlarida yashagan qadimgi gavayiliklar keng o‘rmonlardan oziq-ovqat topish uchun foydalangan. Yevropaliklar XVIII asrda kelgach, Mauna-Keaga qoramol va qo‘ylar olib kirilgan, bu esa ekologik vaziyatga salbiy ta’sir ko‘rsatgan.
Tabiati


Vulqon yonbag‘irlarida balandlik mintaqalanishi yaqqol ko‘rinadi. U uchta asosiy tabiiy zonadan iborat:
- alp mintaqasi — eng yuqori cho‘qqida
- o‘rmonlar, jumladan, oltinbargli sofora (Sophora chrysophylla)
- sohilbo‘yi o‘rmonlari: sandal daraxti (Myoporum sandwicense), shuningdek, Acacia koa va Metrosideros polymorpha o‘rmonlari; ularning ko‘p qismi ilgari bu yerda faoliyat yuritgan shakar sanoati tufayli yo‘q qilingan.
So‘nggi yillarda mahalliy turlarni saqlab qolish borasidagi xavotirlar sud da’volariga sabab bo‘ldi va Gavayi yer va tabiiy resurslar departamenti qo‘riqlanadigan hududlarda keltirilgan o‘simlik va hayvon turlarini imkon qadar yo‘qotishga qaror qildi.
Geologiya
Mauna-Kea — oroldagi 5 vulqondan biri bo‘lib, yoshi va faolligi jihatidan to‘rtinchi o‘rinda turadi. U taxminan bir million yil avval Gavayi qaynoq nuqtasi ta’sirida qalqonsimon bosqichgacha bo‘lgan vulqon sifatida shakllangan va 500 000 yil avvalgacha qalqonsimon bosqichda juda faol bo‘lgan. Qalqonsimon bosqichdan keyingi davr 250 000—200 000 yil avval boshlangan, hozir esa vulqon faol emas.
Mauna-Keaning hajmi 32000 km3 dan oshadi. U qo‘shni Mauna-Loa vulqoniga qaraganda kichikroq. U okean po‘stini 6 km chuqurlikkacha bosib tushiradi. Vulqon o‘z og‘irligi ta’sirida yiliga kamida 0,2 mm tezlikda siljish va yassilanishda davom etmoqda. Uning massasining asosiy qismi hozirgi cho‘qqisidan sharqda joylashgan. Dengiz sathidan balandligi 4205 m bo‘lib, Mauna-Loadan atigi 35 m baland. Mauna-Keaning okean tubidagi etagidan hisoblangan balandligi 10 203 m bo‘lib, bu ko‘rsatkich dengiz sathidan o‘lchanganda 1135 m pastroq chiqadigan Everest cho‘qqisidan ham baland. U Gavayi shtatining eng baland nuqtasidir. Ikki vulqon cho‘qqisi orasidagi masofa taxminan 56 km.
Barcha Gavayi vulqonlari kabi, Mauna-Kea ham qaynoq nuqta faolligi natijasida vujudga kelgan. Bu nuqtani mantiya plyumi hosil qilgan. Plyum o‘z ustidagi harakatlanayotgan litosfera plitasi — Tinch okeani plitasini «eritib o‘tib», uzluksiz yangi vulqonlarni yuzaga keltiradi, eski vulqonlar esa bu joydan siljib, so‘nadi va yemiriladi. Shu tariqa 70 million yil davomida 6000 kilometrlik Gavayi tog‘ tizmasi vujudga kelgan, Gavayi vulqonlari esa ushbu jarayonning eng yangi mahsulidir. Keng tarqalgan qarashga ko‘ra, qaynoq nuqta kaynozoy erasining katta qismida, balki butun davrida ham harakatsiz bo‘lgan. Gavayi vulkanizmi yaxshi o‘rganilgan bo‘lsa-da, qaynoq nuqtalar hosil bo‘lishining aniq mexanizmi hanuz noma’lum.
O‘sish jarayonida Mauna-Keadan chiqqan lava oqimlari qo‘shni vulqonlarning lava oqimlari bilan ustma-ust tushgan. Ulardan eng sezilarli oqimlar shimoli-g‘arbdagi Kohala vulqonidan (ancha qadimgi) hamda janubdagi Mauna-Loa vulqonidan kelgan. Mauna-Kea yonbag‘irlaridagi dastlabki vulqon yoriqlari (rift zonalari) qalqonsimon bosqichdan keyingi vulkanizm jarayonida ko‘milib ketgan. Ilgari vulqonning sharqidagi suvosti rift zonasining o‘ziga xos tuzilmasi bo‘lgan Xilo-Rij uning bir qismi deb hisoblangan. Hozir esa u Kohala vulqoni bilan bog‘liq, deb qaraladi.
Astronomiya
Mauna-Kea — astronomik kuzatuvlar uchun dunyodagi eng qulay joylardan biri. 1964-yilda yo‘l qurilgandan buyon vulqon cho‘qqisida 13 ta teleskop 11 mamlakat tomonidan barpo etilgan. Mauna-Kea observatoriyasi elektromagnit spektrning barcha diapazonlarida tadqiqotlar olib borish uchun ishlatiladi.
Ba’zi gavayiliklar uchun «muqaddas» sanalgan bu joyda teleskoplarning qurilishi hanuz bahs-munozaralarga sabab bo‘lmoqda.
Havolalar
- Mauna-Kea — Volcano Live saytida.