Antropogenez — aqlli odam (lot. Homo sapiens) turining shakllanishi, uning jismoniy qiyofasining paydo bo‘lishi,mehnat faoliyativanutqningdastlabki rivojlanishi jarayonidir. Antropogenez —biologik evolyutsiyaningbir qismi bo‘lib, uning natijasida insonbiologik tursifatidaodamsimon maymunlarkatta oilasidan vagominidlaroilasidan ajralib chiqqan. Antropogenezni ko‘plab fanlar o‘rganadi, xususan:antropologiya, paleoantropologiya, arxeologiya, genetika, tilshunoslik.

Evolyutsiya nuqtayi nazaridan «inson» atamasi nafaqat hozir yashayotgan odamlarga, balkiHomourug‘ining yo‘q bo‘lib ketgan turlariga ham tegishlidir. Bundan tashqari, antropogenez tadqiqotlari boshqagominidlarni, masalan,avstralopiteklarniham qamrab oladi. Homourug‘i avstralopiteklardan yoki ularga o‘xshashgomininlardantaxminan 2 million yil avvalAfrikadaajralib chiqqan. Odamlarning bir necha turi mavjud bo‘lgan, ularning aksariyati qirilib ketgan. Jumladan,erektuslar vaneandertallar.

Insonni boshqa gominidlardan ajratgan antropogenezning eng muhim bosqichlari —mehnat qurollari yasash, olovdan foydalanishni o‘zlashtirishvatilning paydo bo‘lishidir.

DastlabH. habilisdavridan boshlab odamlartosh qurollardanfoydalangan va ularni tobora mohirlik bilan yasagan (qarang:Paleolit). So‘nggi 50 ming yilda texnologiya va madaniyat avvalgi davrlarga qaraganda tezroq o‘zgarmoqda.

1850
1900
1950
2002
Inson evolyutsiyasini o‘rganishdagi taraqqiyot. Fanga ma’lumgomininlarturlari sonining vaqt o‘tishi bilan ortishi. Har bir tur bosh suyagi hajmining o‘zgarish chegaralarini ko‘rsatadigan to‘rtburchak vabosh suyagihajmi bilan tasvirlangan hamda paleontologik yilnomadagi o‘rni ko‘rsatilgan. Turlar orasidagi bo‘shliqlar asta-sekin to‘lib borayotgani ko‘rinadi.

Antropogenez muammolari XVIII asrda o‘rganila boshlandi. Ungacha inson va tabiat ularniXudoqanday yaratgan bo‘lsa, azaldan shunday bo‘lgan va shundayligicha qoladi, degan tasavvur hukmron edi. Biroq ilm-fan, madaniyat va ijtimoiy ongda rivojlanish, evolyutsiya, jumladan insonga nisbatan ham, asta-sekin qaror topdi.

XVIII va XIX asrlarda

XVIII asr o‘rtalaridaK. Linneyinsonning kelib chiqishi haqidagi ilmiy tasavvurga asos soldi. U «Tabiat tizimi» (1735) asarida insonni hayvonot olamiga kiritib, uni o‘z tasnifidaodamsimon maymunlarbilan yonma-yon joylashtirdi. XVIII asrda primatologiya fani ham shakllana boshladi; jumladan, 1766-yildaJ. Byuffonning orangutanhaqidagi ilmiy asari chop etildi. Niderlandiyalik anatom P. Kamper inson va hayvonlarning asosiy a’zolari tuzilishida katta o‘xshashlik borligini ko‘rsatdi.

XVIII asr va XIX asrning birinchi yarmida arxeologlar, paleontologlar,etnograflarantropogenez haqidagi ta’limotga asos bo‘lgan katta hajmdagi empirik materiallarni to‘pladilar. Fransuz arxeologiBushe de Pertningtadqiqotlari katta rol o‘ynadi. U 1840–1850-yillarda tosh qurollarni qidirib, ularnimamontva boshqa hayvonlar bilan bir vaqtda yashagan ibtidoiy odam ishlatganini isbotlashga harakat qildi. Bu kashfiyotlarBibliyadagi xronologiyaniinkor etib, kuchli qarshilikka uchradi. Bushe de Pert g‘oyalari faqat 1860-yillarda ilm-fan tomonidan tan olindi.

Biroq hattoJan Batist Lamarkham hayvonlar va inson evolyutsiyasi g‘oyasini mantiqiy nihoyasiga yetkazib,Xudoninginson kelib chiqishidagi rolini inkor etishga jur’at etmagan («Zoologiyafanifalsafasi» asarida u inson faqat hayvonlardan kelib chiqqan degan qarashdan farqli kelib chiqishni yozgan).

Antropogenezni o‘rganishda ingliz tabiatshunosiCharlz Darvininqilobiy rol o‘ynadi. Antropogenez nazariyasi umuman olganda insonning qadimgi maymunlardan evolyutsiyalashgani haqidagi, Lamark ilgari surgan va Darvin ilmiy asoslagan farazga tayanadi (simial gipoteza). Darvin bu farazni «Insonning kelib chiqishi va jinsiy tanlanish» (1871) asarida bayon etgan. Simial gipoteza paleontologiya va paleoantropologiya, molekulyar genetika, immunologiya, qiyosiy biokimyo, etologiya va boshqa fanlarning ma’lumotlari bilan tasdiqlanadi.

Neandertalodaminingskeleti (1856) va XIX asrning birinchi yarmidagi boshqa shunga o‘xshash topilmalardan keyin fanda yangi yo‘nalish —paleoantropologiyapaydo bo‘ldi. U inson va ayrim maymunlarning anatomik o‘xshashligi bilangina emas, balki o‘tgan davrlardagi insonning biologik evolyutsiyasi masalasini ham ko‘tarish uchun faktik material berdi. Bu masalani Ch. Darvin «Turlarning kelib chiqishi» asari nashr etilganidan ko‘p o‘tmay ko‘targan, holbuki o‘sha kitobdayoq: «Insonning kelib chiqishi va tarixiga oydinlik kiritiladi», deb yozgan edi. Darvinizmning bu jihati uning zamondoshlari uchun ham tushunarli bo‘lgan.

Inson evolyutsiyasiTomas XakslivaRichard Oueno‘rtasidagi munozaralarning asosiy mavzusi edi. Xaksli «Insonning tabiatdagi o‘rni haqida» (1863) kitobida inson va maymunlar o‘rtasidagi o‘xshashlik hamda farqlarni ishonarli tarzda tasvirladi. Ch. Darvin ham bu vaqtga kelib «Insonning kelib chiqishi» nomli navbatdagi kitobini chop etgan edi. Garchi uning g‘oyalari keng tarqalgan bo‘lsa-da, asar yana qizg‘in bahslarga sabab bo‘ldi. Hatto evolyutsiya g‘oyasi tarafdorlari bo‘lganAlfred UollesvaCharlz Layellham aqliy qobiliyat va axloq insonlarda qanday paydo bo‘lganini, bunitabiiy tanlanish bilan izohlash mumkinligini tushunmaganlar.

OlimlarLinneydavridan boshlabodamsimon maymunlarniinsonning eng yaqin qarindoshlari deb hisoblab kelishgan, chunki ular anatomik jihatdan juda o‘xshash. XIX asrda hozir yashayotgan maymun turlaridan insonga eng yaqinishimpanzeekanligi va odamlar bilan Afrika maymunlarining qadimda umumiy ajdodi bo‘lgani taxmin qilingan. Shuning uchun ushbu mavjudot qoldiqlarini Afrikadan izlash mantiqan to‘g‘ri edi. Shunga qaramay, maymun bilan inson o‘rtasidagi oraliq bo‘g‘in deb taxmin qilingan dastlabki topilmalarEjen DyubuatomonidanYavaorolida topilgan. Bupitekantrop, ya’ni maymunodam edi.

Primatlar — hozirgiyo‘ldoshli sutemizuvchilarningeng qadimgi guruhlaridan biri. Primatlar evolyutsiyasi tarixini taxminan 90 million yil avvalga qadar kuzatish mumkin. O‘sha davrdaprimatsimonlarprimatlar vaqanotjunlilargaajralgan. Taxminan 87 million yil avvalquruq burunli primatlar nam burunlilardanajralgan. Taxminan 80 million yil avvaluzunoyoqsimonlarvamaymunsimonlarevolyutsion tarmoqlari ajralgan, shu bilan birgalemursimonlar lorisimonlardanajralgan. Eng qadimgi primatlar qoldiqlari hozircha faqatpaleotsenvaeotsendavrlariga oid qatlamlarda:Shimoliy Amerika, YevrosiyovaAfrika (pleziadapislar, aljiripitek, notarktus, darvinius, Ursolestes perpetior, Paromomys farrandi, Pandemonium disva boshqalar). Faqatpurgatoriuslaruchun kechkibo‘rdavriga mansublik taxmin qilinadi.

Global sovish davrida, taxminan 30 million yil avval, ertaoligotsenda, Antarktidamuz bilan qoplana boshlaganida primatlar Afrika,AmerikavaOsiyoning janubidan tashqari deyarli hamma joyda qirilib ketdi. Iqlim o‘zgarishlaridan omon qolgan tropik maymunlar populyatsiyasi, ehtimol, yuqorieotsenva quyioligotsen davrida Fayyum vohasida,Misrda (biretiya, karanisiya, saharogalago, proteopitek, egiptipitek, katopitekva boshqalar) qazilma qatlamlaridan yaxshi ma’lum bo‘lib, hozir yashayotgan barcha primatlarning ajdodlari hisoblanadi. Jumladan,lemurlar — Madagaskarda, lorilar — Janubi-Sharqiy Osiyoda,Afrikadagigalagolar, keng burunli maymunlar — Yangi Dunyodavator burunlimaymunlar —Eski Dunyoda (odamsimon maymunlarvamartishkasimonlar). Omon qolgan turlardan birigrifopitek — hozirgiGermaniyavaTurkiyahududida taxminan 16,5 million yil avval yashagan qazilma maymun bo‘lib, Afrikada o‘xshash turlar paydo bo‘lishidan 1,5 million yil oldin mavjud bo‘lgan. Dastlabki odamsimon maymunlar ham Afrikada emas, Yevrosiyoda paydo bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Boshqa tomondan,gominidlarning ajdodlari taxminan 17 million yil avval Afrika va Yevrosiyo qit’alari vaqtincha birlashib, keyinO‘rta dengizkengaygach, yana ajralgan davrda Afrikadan Yevrosiyoga ko‘chib o‘tgan degan taxmin ham bor. Ertamiotsendavrida (23,03 million yil avval) iqlim yana iliqlashib, ular Yevrosiyoda keng tarqala olgan. Shundan so‘ngulardan birining — driopitekningtarqalish hududiYevropayoki Osiyoning g‘arbiy qismidan Afrikagacha kengaygan.

Ertamiotsen davridaibtidoiy tor burunli maymunlarSharqiy Afrikadauzoq tur hosil bo‘lish davrini boshdan kechirgan. Bu davrda hozir ajratib ko‘rsatiladigan maymun tur va urug‘laridan, xususan,kamoyapitek, morotopitek, limnopitek, prokonsul, afropitek, keniapitek, chororapitek, ekvatorius, otavipitek, nyanzapitek, viktoriapitek, dendropitekkabilar Sharqiy Afrikadan ma’lum. Shuningdek,oreopitek, uItaliyadataxminan 9 million yil avval yashagan, Yevropada esa quyidagi turlar mavjud bo‘lgan:piyerolapitek, anoyapitek, driopitek, uranopitek, udabnopitek, grekopitek, ankarapitek. Hozirgi maymunlarningDNKsini taqqoslash orqali aniqlanganki,gibbonlarumumiygominidlarajdodidan taxminan 18 million yil avval,orangutanlaresa taxminan 14 million yil avval ajralgani ko‘rsatilgan.Dendropitekdan tashqari, qazilma gibbon qoldiqlari fanga noma’lum, shuning uchun ularning kelib chiqishi noaniqligicha qolmoqda. Qazilma protoorangutanlar sifatidasivapitek(taxminan 12–10 million yil avval Osiyoda yashagan) vakoratpitek—Tailanddan topilgan.

Taxmin qilinishicha, quyidagi turlargorillalar, shimpanzelarvainsonlarningumumiy ajdodiga yaqin bo‘lgan:nakalipitek(Keniya) vagrekopitek(Bolqon yarimoroli). Molekulyar biologiyama’lumotlariga ko‘ra, taxminan 7–8 million yil avval dastlab gorillalar, keyin esa shimpanzelar inson ajdodlaridan ajralgan.Shimpanze DNKsiinson DNKsiga taxminan 99% mos keladi (ilgari 98,7% deb hisoblangan). Tropik o‘rmonlarning nam iqlimi tufayli u yerdagi kislotali tuproqlarda suyaklar yomon saqlanadi. Shuningdek, tadqiqotchilar ko‘proq inson ajdodlarini izlashga e’tibor qaratganlari sababli hozirgacha gorilla va shimpanzelarning qazilma qoldiqlari deyarli topilmagan.

Ota-ona va farzand genomlarini sekvenslash orqali «uchliklar» usulida autosomal mutatsiyalar tezligi har avlodda har bir nukleotidga 1,2×10⁻⁸deb baholanganda, inson va shimpanzening so‘nggi umumiy ajdodi 13 million yil avval yashagan, deb hisoblash mumkin. Agar shimpanze uchun mutatsiya tezligi yiliga har bir juft nukleotidga 1,50×10⁻⁹, inson uchun esa yiliga har bir juft nukleotidga 0,43×10⁻⁹deb olinsa, inson va shimpanze evolyutsion yo‘llari 6,6 million yil avval ajralgan deb baholanadi.

O‘rtamiotsendavrida iqlim yana sovuqroq va quruqroq bo‘lib, bufaunaningnavbatdagi ommaviy qirilib ketishiga sabab bo‘ldi. Ammogomininlarham boshqa ko‘plab turlar (antilopalar, giyenalar, itlar, cho‘chqalar, fillar, otlar) singari iqlim o‘zgarishlaridan omon qolib, ularga moslashdi. Ularning keyingi evolyutsiyasi ko‘plab yangi urug‘lar paydo bo‘lishiga olib keldi. Hozir ulardan eng qadimgilariSahelanthropus tchadensis(7 million yil avval) vaOrrorin tugenensis(6 million yil avval) deb hisoblanadi. Ulardan keyin, jumladan, quyidagilar paydo bo‘lgan:

Ardipithecus(5,8–4,4 million yil avval), turlari:Ar. kadabbavaAr. ramidus;

Australopithecus(4–2 million yil avval), turlari:Au. anamensis, Au. afarensis, Au. africanus, Au. bahrelghazalivaAu. garhi;

Paranthropus(3–1,2 million yil avval), turlari:P. aethiopicus, P. boiseivaP. robustus;

Kenyanthropus(3 million yil avval), turi:Kenyanthropus platyops;

Homo(2 million yil avvaldan boshlab), turlari:Homo habilis(yokiAustralopithecus habilis), Homo rudolfensis, Homo ergaster, Homo georgicus, Homo antecessor, Homo cepranensis, Homo erectus, Homo heidelbergensis, Homo rhodesiensis, Homo neanderthalensis, Homo sapiens idaltu, Homo sapiens sapiens, Homo floresiensis.

ArdipitekArdiningqo‘lini 53 ta boshqa primat turi oyoq-qo‘llari bilan taqqoslash inson, shimpanze va bonoboning umumiy ajdodi shoxlarga osilib turishga moslashgan qo‘l morfologiyasini saqlaganini ko‘rsatdi. Ya’ni u uzoq vaqt daraxt shoxlarida osilib, tik holatda tura olgan.

«homo» so‘zilotin tilidantarjima qilinganda «inson» degan ma’noni anglatadi va uni tasniflash uchun haliLinneytanlagan. Lotin tilida uprotohind-yevropa *dʰĝʰem-«yer» ildizidan kelib chiqqan.

Zamonaviy taksonomiyadaHomo sapiens —Homourug‘ining hozir mavjud bo‘lgan yagona turidir. GarchiHomo sapiensning kelib chiqishini o‘rganish bo‘yicha davom etayotgan tadqiqotlar boshqaHomoturlari haqida tobora yangi ma’lumotlar taqdim etsa-da, bu turlarning hammasi allaqachon yo‘q bo‘lib ketgan. Ayrimlari hozirgi insonlarning ajdodi bo‘lishi mumkin, lekin ko‘pchiligi evolyutsiyada bizning turimizdan boshqa yo‘nalishga ketgan «amakivachchalar» xolos. Shu bilan birga ularning qaysilarini alohida tur, qaysilarini esa bir turningirqlarideb hisoblash masalasida ham munozaralar davom etmoqda. Ba’zan bahslarga kerakli ma’lumotning ozligi yoki butunlay yo‘qligi, boshqa hollarda esa tasniflashga yondashuvlarning farqlanishi sabab bo‘lmoqda.

Inson evolyutsiyasining harakatlantiruvchi kuchlarini turlicha tushuntiradigan ikkita asosiy ilmiy maktab mavjud deb hisoblanadi. Ulardan oldinroq shakllangani daraxtlarda yashagan inson ajdodlari o‘txo‘r hayvonlarni ovlash uchun tushgansavannadahayotga moslashgani haqidagi qarashdir.Savanna nazariyasini ilk bor Raymond Dart ishlab chiqqan. Bu nazariya faqat o‘rmondaligidayoq zarur anatomiya va xulq-atvor ko‘nikmalarini egallagan maymunlargina savannaga moslasha olgan bo‘lishi mumkinligini inkor etmaydi.

Xususan, tanada jun qoplamining yo‘qligini jinsiy tanlanish ham kiradigan bir necha omil bilan tushuntirish mumkin. Jun hatto issiq iqlimda ham evolyutsion afzallik beradi: u quyoshdan himoya qiladi va barcha yirtqichlarda mavjud. Ammo tik yurish tanaga bir sutkada tushadigan quyosh nurlanishini taxminan uchdan birga kamaytiradi; tush paytida esa u to‘rt baravar kam bo‘ladi. Jun bo‘lmaganda yugurish chog‘ida tana shamol ta’sirida yaxshiroq soviydi. Infraqizil reflektor ostidagi yugurish yo‘lakchasida o‘tkazilgan ishonarli tajriba shuni ko‘rsatdi: jun sviter kiygan odam 10–15 daqiqa yugurgach qizib ketadi, o‘sha odam svitersiz esa soatlab yugura oladi.

Primatologlar Robin KromptonningLiverpul universitetidanva Syuzanna TorpningBirmingem universitetidanchiqargan xulosalariga ko‘ra, ajdodlarimiz 24 million yil avvalgacha hali daraxtlarda yashagan paytidayoq ikki oyoqda yurishni o‘rgangan va yerga tushganida ham ikki oyoqli bo‘lgan. Demak, insonlar to‘rt oyoqlab yurishning oraliq bosqichini bosib o‘tmagan.

Janubiy afrikalik paleontolog Ron KlarkVitvatersrand universitetidanbo‘lib,avstralopitek StW 573^[ingl.]skeletiningSterkfonteyndantopilgan oyog‘ini o‘rganib, avstralopiteklar hali daraxtlarda yashagan paytidayoq tik yurishni o‘rgangan, degan xulosaga keldi.

Arizona universiteti mutaxassislarining tadqiqotiga ko‘ra, inson ikki oyoqda yurganda shimpanzega nisbatan to‘rt baravar kam energiya sarflaydi.

Ayrim antropologlar, masalan,Bernard Vud, Kevin XantvaFilipp Tobiassavanna nazariyasini eskirgan deb hisoblashadi.

Muqobil gipotezainsonning amfibik hayotga, ya’ni sayoz suvda mollyuskalar va boshqa oziq-ovqatni yig‘ishga moslashishi ta’sirida evolyutsiyalashganini taxmin qiladi. Buning uchun, jumladan, boshqa maymunlardan farqli ravishda suzish va sho‘ng‘ish qobiliyati talab etilgan. Gipoteza zamonaviy insonning ko‘plab anatomik xususiyatlarini, jumladan, tik yurishi, jun qoplamining yo‘qligi, teriosti yog‘ qatlamining rivojlanganligi, dengiz sutemizuvchilariga xos bo‘lgan hiqildoqning burun-halqumga nisbatan past joylashuvi,vernix caseosayokichaqaloqlardagi birlamchi moysimon qoplamani tushuntiradi. Bu qoplama maymunlarga emas, dengiz sutemizuvchilariga ham xosdir. Shuningdek, katta miya, burun teshiklari maymunlardagidek oldinga emas, pastga yo‘nalgan baland burun (suvning burun-halqumga kirishiga to‘sqinlik qiladi) hamda ko‘plabyog‘ bezlariga ega yog‘li teri suvdan himoyalanishga xizmat qilishi mumkin. Dastlabki odamlarning suv muhitida yashashga moslashishining bir necha variantlari muhokama qilinadi, jumladan, sayoz suvda terimchilik, suvda harakatlanishning yangi usullarini rivojlantirish, yig‘ilgan oziq-ovqatni qirg‘oqqa yetkazish, suzish va sho‘ng‘ish. Dastlabki odamlar suv va quruqlikda yashaganini tasdiqlovchi paleoantropologik dalillarni topish juda qiyin, hech bo‘lmaganda muzlik davri tugagach dengiz sathi ko‘tarilib, avvalgi sayoz suvlar endi 100–120 m chuqurlikda qolgan. Biroq arxeologiya va paleontologiya turliHomoturlarining oziqlanishini va uning anatomiya hamda xulq-atvor evolyutsiyasiga ta’sirini o‘rganish imkonini beradi.

Hozirgomininlarevolyutsiyasi chiziqli emas, balki ko‘proq butasimon kechgani tan olinadi. Ko‘pincha bir vaqtning o‘zida, hatto bir hududda, gominidlarning uch, to‘rt yoki undan ortiq turlari yashagan.

Gominidlarning butun dastlabki evolyutsiyasiAfrikadakechgan. 6–7 million yil avval Afrikadasahelantrop, taxminan 6 million yil avval esa shu yerdaorrorinyashagan; taxminan 4,2 million yil avvalavstralopiteklarpaydo bo‘lgan. Bu mavjudotlarning barchasiga xos xususiyat ikki oyoqda harakatlanish (bipedalizm) edi. Hozirgi kunda ikki oyoqlilik gomininlarga dastlabdan, ya’ni inson va shimpanze evolyutsion yo‘llari ajralgandan deyarli darhol xos bo‘lgani ma’lum. Bu moslashuv daraxtsiz maydonlarda yashash bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan. Ikki oyoqlilikning kelib chiqishini tushuntiradigan bir qator nazariyalar mavjud. Shunday qilib, taxminan 6 million yildan 1 million yil avvalgacha Afrikada ikki oyoqda yuradigan maymunlarning ancha katta va xilma-xil guruhi yashagan. Biroq miya kattaligi jihatidan bu maymunlar hozirgishimpanzelardanfarq qilmagan va ularning aqliy qobiliyatlari shimpanzelarnikidan yuqori bo‘lgan deb taxmin qilishga asos yo‘q.

Taxminan 2,4 million yil avval gomininlarning bir evolyutsion yo‘nalishida yangi tendensiya — miya hajmining kattalashishi boshlangan. Miya hajmi shimpanze va avstralopiteklar uchun odatiy bo‘lgan 400–450 kub sm dan oshgan ilk gominin vakili —Homo habilisedi. U birinchi bo‘lib eng sodda tosh qurollarni yasay boshlagan. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, toshga ishlov berishning eng ibtidoiyolduvay madaniyatitaxminan 3,3–2,7 million yil avval paydo bo‘lgan va taxminan 1 million yil avval yo‘qolgan. Bu gomininlar, ehtimol, yirik hayvonlarning o‘limtig‘i bilan oziqlana boshlagan; tosh qurollaridan esa tana go‘shtini nimtalash yoki suyakdan go‘shtni qirib olish uchun foydalangan bo‘lishi mumkin.

AynanHomo ergasterda, taxminan 1,9 million yil avval paydo bo‘lganidan keyin, miya hajmi va tana o‘lchamlari yanada kattalashgan. Buni ratsionda go‘shtli ovqat ulushining ortishi bilan bog‘lashadi. Ehtimol,Homo ergasteryirik va o‘rta hayvonlarni ovlashni o‘rgangan yoki o‘limtik bilan oziqlanadigan boshqa hayvonlar bilan samaraliroq raqobatlashishni o‘zlashtirgan.

Dmanisida (Gruziya) taxminan 1,85 million yillik suyaklar topilgan. Gruziyalik olimlar ularni alohidaHomo georgicusturiga kiritadi, g‘arb olimlari esaHomo ergasteryokiHomo erectusning ilk vakili yoki ikki tur orasidagi o‘tish shakli deb baholashadi:H. habilisvaH. ergaster.

1,76 million yil avval Afrikada ancha rivojlanganashel madaniyati.

Homo erectusvakillariYevrosiyoningkeng hududlariga tarqaldi. Bu odamlarning Afrikadan tashqariga tarqalishining birinchi to‘lqini edi. Taxminan 1,1–1,2 million yil avval ularning avlodlariG‘arbiy Yevropada (Ispaniya) ham paydo bo‘ldi. Ular alohidaHomo antecessorturi deb tavsiflanadi. Aftidan, ularneandertallarva hozirgi odamlarning umumiy ajdodiga yaqin. Shu bilan birga,abbevil madaniyatiYevropada taxminan 1,5 million yil avval paydo bo‘lgan deb hisoblanadi.

Insonningolovdan foydalanganigaoid dastlabki dalillar taxminan 1,5 million yil avvalga tegishli. Taomni olovda pishirish oziqlanishning yaxshilanishiga olib kelgan.

Hozirgi qazilma qoldiqlar yilnomasiga (Daka, Buia, Melka Kunturedan Gombora II, Bodo 1 namunalari) tayanib, taxminan 1 million yil avval Sharqiy Afrika o‘rta pleystotsenning oxiri va kech pleystotsen gomininlarining eng so‘nggi umumiy ajdodi (MRCA) paydo bo‘lgan eng ehtimoliy hudud bo‘lgan, deb taxmin qilish mumkin.

Dastlabki protoneandertal belgilariga ega odamlar Yevropada 600–350 ming yil avval paydo bo‘lgan. Taxminan 550–475 ming yil avval Yevropadaklekton madaniyatimavjud bo‘lgan. Janubiy Afrikada esasangoy madaniyati500 ming yil avval paydo bo‘lgan. Neandertallar bilanmikok industriyasivamustye madaniyati.

Denisovaliklarneandertallardan keyin yo‘qolib ketgangomininlarningto‘liqmitoxondrialva deyarli to‘liqyadrogenomlari aniqlangan ikkinchi turi bo‘ldi. Primatlarning yangi turi ilk marta faqat genetik tadqiqotlar asosida ajratib ko‘rsatildi.

Olimlar guruhiLeypsigdagi Maks Plank jamiyati Evolyutsion antropologiya institutiolimlari, shved biologiSvante Paabo rahbarligida,2008-yilda rossiyalik arxeologlarDenisova g‘orida(Oltoy) topgan bola barmog‘i falanga suyagi bo‘lagidan ajratilgan DNKni sekvensladi. Aniqlanishicha,mitoxondrial DNKning ushbu namunasi hozirgi odamning mtDNKsidan 385 tanukleotidbilan farq qiladi, neandertallarning mitoxondrial DNKsi esa Homo sapiensDNKsidan 202 nukleotidga farqlanadi. Ushbu kashfiyotga bag‘ishlangan maqola «Nature» jurnalida 24-mart 2010-yilda e’lon qilingan.

Keyinchalik yadro genomiga tegishli ketma-ketliklar tahlil qilinganda,denisova odamibaribir neandertalga yaqinroq ekani va ularning evolyutsion ajralishi taxminan 640 ming yil avval sodir bo‘lgani aniqlandi. DNK tahliliga asoslanib, tadqiqotchilar suyak qoldiqlari 75–82 ming yil avvalgi davrga oid deb hisoblaydi. G‘ordagi ayni qatlamlardan topilgan boshqa topilmalarning yoshiradiouglerod tahliliyordamida 40 ming yil deb belgilangan.

311 nafar gomininning 4,4 million yil avvaldan so‘nggi muzlik davrigacha yashagan qoldiqlarini o‘rganib, antropologlar taxminan 2,2–1,9 million yil avvalHomourug‘i vakillari bo‘yi (taxminan 20 sm) va vazni (15–20 kg) ortganini aniqladi. 1,4–1,6 million yil avval, Homo erectuspaydo bo‘lganidan ko‘p o‘tmay, insonlar yana 10 sm o‘sgan (Homo naledivaHomo floresiensisturlaridan tashqari), ammo vazni o‘zgarmagan. Taxminan 0,5–0,4 million yil avval qazilma qoldiqlar orasida vazni 10–15 kg ortganHomourug‘i vakillari paydo bo‘lgan. Bu O‘rta dengiz shimolidagi atrof-muhitga moslashganlikdan dalolat beradi.

Eng qadimgi vakillari —Homo sapiens— 400–250 ming yil avval evolyutsiya natijasida paydo bo‘lgan. Hozirgi kunda insonlarning kelib chiqishi haqidagi eng keng tan olingan nazariyaAfrika nazariyasibo‘lib, unga ko‘ra, bizning turimiz Afrikada paydo bo‘lgan va u yerdan butun dunyoga tarqalib, avval mavjud bo‘lganHomo erectusvaneandertalpopulyatsiyalari o‘rnini egallagan. Muqobil gipotezako‘p mintaqali nazariya. deb ataladi. Zamonaviy genetika ma’lumotlariAfrika nazariyasini qo‘llab-quvvatlaydi.

Zamonaviyturdagi eng qadimgi odamlarmadaniy jihatdan ular bilan bir davrda Yevropada yashagan ilk neandertallardan ustun bo‘lmagan. Ikkalasi ham deyarli bir xilo‘rta paleolitga oidtosh qurollarga ega edi. Faqat taxminan50 000yil avval qadimgi tosh industriyasi o‘zgargan. Barcha qit’alarda bir-biriga o‘xshash bir-ikkita arxeologik madaniyat o‘rniga ko‘plab turli madaniyatlar vaartefaktlarpaydo bo‘lgan. O‘tisho‘rtapaleolitdanso‘nggipaleolitgaso‘nggi paleolit inqilobideb ataladi. Ushbu «inqilob» sabablari haqida turli farazlar bor. Eng ommabop izohlardan biriga ko‘ra, bungainsonlarning tilni egallashiyoki «tilning zamonaviy shakli», «rivojlangan sintaktik til» sabab bo‘lgan.

Topilmalar manzili —Jabal Irhud: 240±35 ming yildan 378±30 ming yil avvalga oid qoldiqlar, shuningdek,Florisbad bosh suyagio‘tish davriga xos belgilar mozaikasi bilan ajralib turadi vaHomo helmeiturini ajratishga asos bo‘lgan. Ular aqlli odamning dastlabki vakillari guruhi (Homo sapiens kladasi)ga kiritiladi. Sapienslar va neandertallarning so‘nggi umumiy ajdodidan boshlangan evolyutsion yo‘nalishda Jabal Irhud odamlari anatomik jihatdan zamonaviy inson shajarasida taxminan IspaniyaningAtapuerkahududidagi Sima-de-los-Uesos odamlari neandertallar shajarasida egallagan o‘ringa o‘xshash o‘rinni egallaydi. Ehtimol, aynanHomo sapiensesa raqobatchi yoki ajdod turlar (Homo heidelbergensis, Homo naledi) vakillari emas, aynanAfrikaning o‘rta tosh davri^[ingl.]industriyasini qoldirgan.Dengiz izotop bosqichi9 (337–300 ming yil avval)dan ko‘p o‘tmay,Levallua industriyasiAfrika va Yevrosiyoning katta qismiga tarqalgan.

Turlipolimorfizmlarni mitoxondrial DNKasosida solishtirish va qazilma qoldiqlar yoshini aniqlash shuni ko‘rsatadiki,Homo sapiensAfrikadan kelib chiqqan. U yerda taxminan 200 ming yil avval hozir yashayotgan insonlarning ona nasli bo‘yichaso‘nggi umumiy ajdodi(«mitoxondrial Momo Havo»). Y-xromosomalarni taqqoslash natijalariga ko‘ra,Y-xromosoma neandertalniki,El-Sidron g‘oridanva afrikalikdagiA00 Y-xromosoma gaploguruhibo‘yicha neandertallar va zamonaviy odamlar yo‘llarining ajralish vaqti 588 ming yil avval (95% ishonch oralig‘i: 806–447 ming yil avval),Y-xromosomali Odam Atoningpaydo bo‘lish vaqti esa 275 ming yil avval (95% ishonch oralig‘i: 304–245 ming yil avval) deb baholangan. Qadimgidenisovaliklarva neandertallar DNKsi o‘rganilgach, olimlar hozirgi odam genomida bu gomininlarning oz miqdordagi DNKsi borligi bir necha marta duragaylanish sodir bo‘lganidan dalolat beradi, degan xulosaga keldi. Masalan, denisovaliklarning D1 yo‘nalishi hozirgi odamlar bilan 29,8 ming yil avval, D2 yo‘nalishi 45,7 ming yil avval chatishtirilgan, HST G‘arbiy Yevropa mitoxondrial yo‘nalishidagi neandertallar esa ilkHomo sapiensvakillari bilan 413–268 ming yil avval (95% ishonch oralig‘i: 460–219 ming yil avval) chatishtirilgan, lekin keyinchalik ularning o‘rnini asosan (balki butunlay) Oltoy yo‘nalishidagi neandertallar egallagan. Bunda Oltoy neandertallari genlarining taxminan 5 foizida Yevropa neandertallarida uchramaydigan Afrika mutatsiyalari mavjud. Bu Oltoy neandertallari 100 ming yildan ham oldin anatomik jihatdan zamonaviy odamlar bilan chatishtirilganini ko‘rsatadi.

Afrikaning uch populyatsiyasi — ovchi-terimchilar (biakapigmeylari va bushmenlar (san)) hamda G‘arbiy Afrika dehqonlari (mandenka) DNKsini o‘rganish bu zamonaviy Afrika populyatsiyalarida topilgan genetik materialning taxminan 2 foizi inson genomiga qariyb 35 000 yil avval kirganini ko‘rsatdi. Ular bu ketma-ketliklarni hozir yo‘q bo‘lib ketganHomourug‘ining hozirgi odamdan taxminan 700 000 yil avval ajralgan a’zosidan olgan. Yo‘qolib ketgan gomininlardan arxaik genlar kirishi yorubada 5–7,9%, boshqa populyatsiyalarda 2% ga teng:hadza, sandaweva g‘arbiy pigmeylarda ham. Hozirgi insonlarning tashqi ko‘rinishi va anatomiyasiga ta’sir etadigan genlarida neandertal va denisovaliklardan qolgan genetik aralashma deyarli uchramaydi. Hozirgi odamlarning DNKsida ba’zan uchraydigan ko‘plab neandertalenhanserlarning neandertalga xos variantlari shizofreniya, autizm va miya faoliyatining ko‘plab boshqa buzilishlari rivojlanishi bilan bog‘lanadi.

2009-yildaSara TishkoffboshchiligidagiPensilvaniya universitetiolimlari guruhi «Science» jurnalida Afrika xalqlarining genetik xilma-xilligiga oid kompleks tadqiqot natijalarini e’lon qildi. Ular ilgari taxmin qilinganidek, eng kam aralashgan qadimgi tarmoqbushmenlarvakoysan tillaridaso‘zlashuvchi boshqa xalqlar mansub bo‘lgan genetik klaster ekanini aniqladi. Ehtimol, aynan ular barcha hozirgi insonlarning umumiy ajdodlariga eng yaqin tarmoqdir.

Tadqiqotga ko‘ra,Pretoriya universitetiolimlari natijalarni «Nature» jurnalida 2019-yilda e’lon qilgan: zamonaviy turdagi inson paydo bo‘lgan hudud — hozirgiBotsvanahududi —Zambezi daryosihavzasidagiKalaxaricho‘li bilan tutash nam tekisliklardir. Taxminan 200 ming yil avval shu hududda paydo bo‘lgan odamlar 130 ming yil avvaliqlim o‘zgarishlarita’sirida u yerdan Afrikaning janubi va shimoliga tarqalgan.

Taxminlarga ko‘ra, 60 000–40 000 yil avval odamlarOsiyoga, u yerdan esaYevropaga(40 000 yil avval),AvstraliyagavaAmerikaga(35 000–15 000 yil avval) ko‘chgan (qarang:Insonning ilk migratsiyalari).

Ayrim olimlar (A. P. Derevyanko, F. J. Xabgud va N. R. Franklin)monotsentrikfarazga e’tiroz bildiradi. Unga ko‘ra,Homo sapiensturi 200–150 ming yil avval Afrikada shakllangan, 80–60 ming yil avval esaYevrosiyova Avstraliyaga tarqala boshlagan. Ularning ta’kidlashicha, Janubiy, Janubi-Sharqiy va Sharqiy Osiyodagi 60–30 ming yil avvalga oid paleolit makonlaridan topilgan katta arxeologik materiallar Afrikadan anatomik jihatdan zamonaviy odamlarning migratsiya to‘lqinini kuzatishga imkon bermaydi. Bu hududlarda mahalliy aholi kelgindilar bilan almashganida ro‘y berishi kerak bo‘lgan madaniy o‘zgarishlar ham, madaniy singish (akkulturatsiya)ni ko‘rsatadigan aniq yangiliklar ham kuzatilmaydi. Bundan tashqari, arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, zamonaviy jismoniy tipdagi odam Avstraliyaga 60–50 ming yil avval joylashgan, holbuki Sharqiy Afrikaga tutash (aynan shu yerdaHomo sapiensturi shakllangan deb taxmin qilinadi) Afrika qit’asining o‘zidagi hududlarda u keyinroq paydo bo‘lgan: Janubiy Afrikada taxminan 40 ming yil avval, Markaziy va G‘arbiy Afrikada esa taxminan 30 ming yil avval. F. J. Xabgud va N. R. Franklin Avstraliyaning tub aholisi afrikalik innovatsiyalarning to‘liq «to‘plami»ga hech qachon ega bo‘lmaganini, chunki ular Afrikadan kelmaganini ta’kidlaydi. Shu bilan birga,Xitoydaqadimgi antropologik tip bilan hozirgi Xitoy populyatsiyalari o‘rtasidagina emas, balkiHomo erectusvaHomo sapienso‘rtasida ham davomiylikni kuzatish imkonini beruvchi ko‘plab topilmalar aniqlangan. Shundan kelib chiqib, A. P. DerevyankoHomo sapiensturiHomo erectusdan mustaqil ravishda evolyutsiyalashgan bo‘lishi mumkin deb hisoblaydi, ammo unda to‘rttakenja turnito‘rtta hudud bo‘yicha ajratadi:Homo sapiens africaniensis(Afrika),Homo sapiens orientalensis(Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyo),Homo sapiens neanderthalensis(Yevropa) vaHomo sapiens altaiensis(Shimoliy va Markaziy Osiyo).

1972-yilda V. V. Sidorov «Sovet arxeologiyasi» jurnalida Derevyankoning «O‘rta Amurning Novopetrovka madaniyati» (mas’ul muharrir A. P. Okladnikov) kitobiga taqriz e’lon qildi. Unda yosh tadqiqotchining stratigrafiyani e’tiborsiz qoldirishi moddiy madaniyat qiyofasini buzishini, A. P. Derevyanko esa Amur neolit madaniyatlari ketma-ketligini isbotlamaganini qayd etgan.D. L. Brodyanskiy1987-yilda Okladnikov va Derevyanko Quyi Amurdagi o‘zlari ajratgan «Kondon neolit madaniyati»ga turli davrlarga oid materiallarni aralashtirganini ta’kidlagan. Derevyanko Okladnikov bilan birga Ulalinka va Filimoshki «makonlari»dagi geogliflarni mehnat qurollari deb e’lon qilgani haqida fikrlar bildirilgan. 2001-yilda sobiq hamkasbi A. V. Grebenshchikov Derevyankoni «Novopetrovka madaniyati» tadqiqotiga dogmatik yondashganlikda tanqid qilgan; uningcha, bu madaniyatniAnansituridagi yodgorliklar bilan umumiy madaniy majmuaga birlashtirish lozim. Tarix fanlari doktoriYu. A. MochanovA. P. Derevyankoning faoliyatini «soxta fan» deb atab, uni mansabparastlik va ilmiy axloqni buzishda tanqid qilgan.

Eslatma:raqamli ma’lumotlar asosan tegishli maqolalardan olingan.

Keng tarqalgan qarashga ko‘ra,zamonaviy jamiyatsharoitida (avvalo, tibbiyotning yuqori darajada rivojlanishi tufayli) inson evolyutsiyasigatabiiy tanlanish, populyatsiya sonining to‘lqinli o‘zgarishi vaizolyatsiyakabi omillarning ta’siri ancha kamaygan. Faqatmutatsiya jarayonining ta’siri o‘zgarmasdan qolgan. Shundan kelib chiqib, yaqin kelajakda insonning biologik qiyofasida jiddiy o‘zgarishlar kutilmaydi, degan xulosa chiqariladi^{[ishonchliligi past manba]}. Inson evolyutsiyasi davom etadigan yagona yo‘nalish hozirgacha o‘limga olib keladigan kasalliklarga chidamlilik ortishi bo‘lishi mumkin. Insonning kelajakdagi va yaqindagi o‘tmishdagi evolyutsiyasi yo‘llarini aniqlashga oid tadqiqotlar hozirgacha olib borilmoqda. Jumladan, 2026-yildaqadimgi DNKbo‘yicha o‘tkazilgan yirik tadqiqotda qishloq xo‘jaligi paydo bo‘lganidan keyingi 10 ming yil ichida inson evolyutsiyasi tezlashgani,tabiiy tanlanishyuzlaballellarga.

ta’sir ko‘rsatgani haqida xulosa qilingan. 2017-yilgi tadqiqot zamonaviy jamiyatda yuqori ta’lim darajasi va intellekt, shuningdek yaxshi jismoniy salomatlik ko‘rsatkichlariga hissa qo‘shadigan genlarga nisbatan manfiy tanlanish ro‘y berayotganini ko‘rsatdi. Ushbu xulosa, jumladan, 110 ming kishi ishtirokidagi keng ko‘lamli tadqiqot asosida chiqarilgan. Pasayish sur’ati katta emas, ammo ming yil ichida o‘rtachaIQ30 ballga kamayishi uchun yetarli bo‘lib, bu «sivilizatsiya parchalanishi»ni anglatadi.

• Antropogenez : [arxivlangan 15-iyun 2024-yil] / Zubov A. A. // Ankiloz — Banka [Elektron resurs]. — 2005. — B. 83—85. — (Katta rus ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrirYu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 2). — ISBN 5-85270-330-3.
• Guruhiy tanlanish, insonning kelib chiqishi va oilaning kelib chiqishi (A. I. Fet. Instinkt va ijtimoiy xulq-atvor. Ikkinchi nashr)
• Alekseyev V. P. Insoniyatning shakllanishi. — M.: Politizdat, 1984. — 462 b.: rasmlar.
• Boriskovskiy P. I. Insoniyatning eng qadimgi o‘tmishi. — M.; L.: SSSR FA nashriyoti, 1957. — 224 b.: rasmlar. — (SSSR FA ilmiy-ommabop turkumi).
• Gremyatskiy M. A. Inson qanday paydo bo‘lgan. — M.: MDU nashriyoti, 1954. — 176 b.: rasmlar.
• Drobishevskiy S. V. Antropogenez. — M.: Modern, 2017. — 168 b.: rasmlar. —ISBN 978-5-94193-074-6.
• Yefimenko P. P. Ibtidoiy jamiyat. Paleolit davri tarixidan ocherklar. — 3-nashr. — Kiyev: Ukraina SSR FA nashriyoti, 1953. — 664 b.: rasmlar.
• Ibtidoiy jamiyat tarixi: Umumiy masalalar. Antroposotsiogenez muammolari / SSSR FA N. N. Mikluxo-Maklay nomidagi Etnografiya instituti. — M.: Nauka, 1983. — 432 b.
• Lambert Devid. Tarixdan oldingi odam. Kembrij qo‘llanmasi / Ingliz tilidan tarjima V. Z. Maxlin. — L.: Nedra, 1991. — 256 b.: rasmlar. —ISBN 5-247-01726-9.
• Larichev V. E. Adan bog‘i. — M.: Politizdat, 1980. — 400 b.: rasmlar.
• Mersalov V. L. Antropogenez mantiqi. Insonning kelib chiqishi. — Sankt-Peterburg: Aleteyya, 2008. — 296 b.: rasmlar. — (Madaniyat olami). —ISBN 978-5-91419-072-6.
• Nesturx M. F. Insonning kelib chiqishi / Mas’ul muharrir prof. Ya. Ya. Roginskiy. — M.: SSSR FA nashriyoti, 1958. — 388 b.: rasmlar.
• Porshnev B. F. Insoniyat tarixining boshlanishi haqida (Paleopsixologiya muammolari). — 2-nashr. — M.: Feri-V, 2006. — 635 b. —ISBN 5-94138-004-6.
• Roberts Ellis. Insonning kelib chiqishi. Evolyutsiya / Ingliz tilidan tarjima I. V. Pavlova, O. V. Sergeyeva. — M.:«AST» MChJ, OGIZ, 2014. — 256 b.: rasmlar. —ISBN 978-5-17-084157-8.
• Semyonov Yu. I. Insoniyat tarixining ibtidosida. — M.:Misl, 1989. — 318 b. —ISBN 5-244-00092-6.
• Sokolov A. B. Inson evolyutsiyasi haqidagi afsonalar / Ilmiy muharrir biologiya fanlari doktoriYe. B. Naymark. — M.: Alpina non-fikshn, 2015. — 390 b. — ISBN 978-5-91671-403-6. (pdf saytidaVsenauka).
• Sokolov A. B. Olimlar nimani yashirmoqda? XXI asr afsonalari / Ilmiy muharrirlarS. M. Borinskaya, biologiya fanlari doktori,A. I. Ivanchik, tarix fanlari doktori,muxbir a’zo Rossiya FA. — M.: Alpina non-fikshn, 2017. — 370 b. — ISBN 978-5-91671-742-6. (pdf saytidaVsenauka).
• Sokolov A. B. G‘alati maymun. Jun qayerga yo‘qoldi va nega odamlarning rangi turlicha? / Ilmiy muharrir biologiya fanlari nomzodi, tarix fanlari doktoriM. B. Mednikova. — M.: Alpina non-fikshn, 2020. — 576 b. — ISBN 978-5-00139-302-3.
• Uayt Edmund, Braun Deyl M. Dastlabki odamlar / Ingliz tilidan tarjima I. G. Gurova. — M.:Mir, 1978. — 156 b.: rasmlar. — (Insonning paydo bo‘lishi).
• Ueyd Nikolas. Insoniyat tongida. Ajdodlarimizning noma’lum tarixi / Ingliz tilidan tarjima V. A. Mezin. — M.:Alpina non-fikshn, LKI, 2017. — 408 b.: rasmlar. — (Ilmiy-ommabop adabiyot). —ISBN 978-5-91671-607-8.

• KutubxonaportaliAntropogenez.ru
• Markov A. V. «Insonning kelib chiqishi va evolyutsiyasi. Paleoantropologiya, qiyosiy genetika va evolyutsion psixologiya yutuqlariga sharh». Rossiya FA Rivojlanish biologiyasi institutida 19-mart 2009-yilda o‘qilgan ma’ruza.
• Antropogenezning asosiy bosqichlari
• Afrikada odamlarning eng qadimgi populyatsiyasi topildi
• Zubov A. A. Bevosita avlodlar // Vokrug sveta. — № 5 (2752). — 2003
• Insonning ehtimoliy eng qadimgi ajdodi topildi («Ilm-fan yangiliklari»)
• Insonning kelib chiqishiga oid maqolalar — «Znaniye — sila»
• jurnalida
• Antropogenez.ru portalidagi insonning evolyutsion daraxti Sokolov, Aleksandr. Insonning kelib chiqishi haqidagi afsonalar / Aleksandr Sokolov, Yelizaveta Vlasova, Svetlana … [Borinskaya] va boshqalar — 2017. — № 10. // Priroda. 84−91.
• — B. Sokolov A. B.Nega maymunlar insonga aylanmaydi? Inson evolyutsiyasi haqidagi afsonalar
• Sokolov A. B. Sokolov A. B.Suv maymuni haqidagi afsona. Inson evolyutsiyasi haqidagi afsonalar
• Sokolov A. B. Sokolov A. B.Inson cho‘chqadan kelib chiqqan. Inson evolyutsiyasi haqidagi afsonalar
• Insoniyat xronologiyasi (interaktiv) Arxiv nusxasi 17-iyul 2017-yildanWayback Machine — Smithsonian (2016-yil avgust).