| Kalsiy xlorid | |
|---|---|
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Tizimli nomlanishi |
Kalsiy xlorid |
| An’anaviy nomlari | Kalsiy xlorid, xlorli kalsiy |
| Kimyoviy formulasi | CaCl2 |
| Fizik xossalari | |
| Molyar massa | 111,08 g/mol |
| Zichligi | 2,51 g/sm³ |
| Termik xossalari | |
| Harorat | |
| • erish | 772 °C |
| • qaynash | 1935 °C |
| Kimyoviy xossalari | |
| Kislota dissotsiatsiyasi konstantasi | 8—9 |
| Eruvchanligi | |
| • suvda | 74,5 g/100 ml |
| Tuzilishi | |
| Koordinatsion geometriyasi | Oktaedrik |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxat CAS raqami | 10043-52-4 |
| PubChem | 5284359 va 24854 |
| Ro‘yxat EINECS raqami | 233-140-8 |
| SMILES | |
| InChI | |
| Kodeks Alimentarius | E509 |
| RTECS | EV9800000 |
| ChEBI | 3312 |
| ChemSpider | 23237 |
| Xavfsizlik | |
| LD50 | 1,5-3,6 g/kg (kalamushlarda, og‘iz orqali) |
| Zaharliligi | Ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya 2 mg/m³ |
| Xavf-xatar iboralari (R) | R36 |
| Xavfsizlik iboralari (S) | S22, S24 |
| Xavfning qisqacha tavsiflari (H) |
H319 |
| Ehtiyot choralariga oid ko‘rsatmalar (P) |
P280, P264, P305+P351+P338, P337+P313 |
| GHS piktogrammalari |
|
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa, standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan. | |
Kalsiy xlorid, CaCl2 — kimyoviy jihatdan anorganik birikma; kalsiy tuzi bo‘lib, u xlorid kislotadan hosil bo‘ladi. Zaharli emas, oziq-ovqat qo‘shimchasi sifatida ro‘yxatga olingan; kodi — E509.
Zichligi 2,15 g/sm³ bo‘lgan oq kristallar; erish harorati — 772 °C. Yuqori gigroskopiklik xususiyatiga ega. Eruvchanligi (100 g H2O ga nisbatan, g hisobida): 74 (20 °C) va 159 (100 °C). Kalsiy xloridning suvli eritmalari past haroratlarda muzlaydi (20% li eritma — −18,57 °C da, 30% li eritma — −48 °C da).
CaCl2 gidrat CaCl2·6H2O ni hosil qiladi; u 29,8 °C gacha barqaror, undan yuqori haroratlarda to‘yingan eritmadan kristallogidratlar ajralib chiqadi, ular 4, 2 va 1 ta H2O molekulasini tutadi. CaCl2*6H2O (58,8 %) qor yoki muz (41,2 %) bilan aralashtirilganda harorat −55 °C gacha pasayadi (kriohidratik nuqta).
Ishlab chiqarilishi

Tabiiy mineral — kalsiy xlorid geksagidrati; u antarktitsit[ingl.] deb ham ataladi. U ilk bor sho‘r Don-Xuan ko‘li tubida, Antarktidadagi Viktoriya Yerida topilgan.
Soda ishlab chiqarishda qo‘shimcha mahsulot sifatida olinadi (bunda qayta tiklanadigan modda — ammiak):
- .
Dunyoning ko‘plab hududlarida kalsiy xlorid ohaktoshdan Solve usuli bo‘yicha quyidagi reaksiya orqali qo‘shimcha mahsulot sifatida olinadi:[qayta tekshirish]
2002 yilda Shimoliy Amerikada iste’mol hajmi 1529000 tonnani tashkil etgan.
Boshqa tuzlar singari, kalsiy xlorid tarkibida ham juda oz miqdorda boshqa kationlar — ishqoriy va nodir yer metallarining 1 va 2 guruhlarga mansub ionlari, shuningdek boshqa galogenlarning 17 guruhiga mansub anionlari uchrashi mumkin.
Kimyoviy xossalari
Kalsiy xlorid quyidagi moddalar bilan almashinish va oksidlanish-qaytarilish reaksiyalariga kirishadi:
Natriy karbonat bilan reaksiyaga kirishganda erimaydigan kalsiy karbonat hosil bo‘ladi:
Sulfat kislota bilan reaksiyaga kirishganda vodorod xlorid va kalsiy sulfat hosil bo‘ladi:
Qo‘llanilishi
Kimyo laboratoriyalarida kalsiy xlorid quritish naychalarini[ingl.] to‘ldirish uchun ishlatiladi. Kalsiy xloridli naychalar deb ham ataladigan bu moslamalar idish ichidagi moddalarni atmosferadagi suv bug‘lari ta’siridan himoyalash va gazlarni quritish uchun xizmat qiladi. Birinchi holatda naycha to‘g‘ri yoki 90 daraja burchak ostida bukilgan bo‘lib, bitta sharsimon qismga ega; ikkinchi holatda u U harfi shaklida bukilgan va ikkita sharsimon qismga ega.
- Metall holidagi kalsiyni olish, shuningdek, shudring nuqtasini pasaytirish va texnologik hamda impuls gazlarini quritish uchun:
- jumladan, gaz taqsimlash stansiyalarida, kompressor stansiyalarida (magistral gaz quvurlari bo‘ylab);
- shuningdek, avtomobillarga gaz to‘ldirish kompressor stansiyalarida;
- gazni tashishga tayyorlash paytida gaz qazib olish obyektlarida.
Bundan tashqari, u quyidagi sohalarda ishlatiladi:
- Oziq-ovqat sanoatida:
- mol va qo‘y go‘shtini yumshatishda (muzlatish, saqlash va yuklash xarajatlarini kamaytirish);
- sabzavot va mevalarni konservalashda (olmalarni 8 % li eritma bilan ishlov berib saqlash);
- oziq-ovqat mahsulotlarida qotiruvchi sifatida (kam kaloriyali jele tayyorlashda quyuqlashtiruvchi);
- sut sanoatida fermentlangan sut mahsulotlari ishlab chiqarilganda ivindining shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Uni qo‘shish yakuniy mahsulot miqdorini oshiradi va sifat xususiyatlarini yaxshilaydi;
- suvning qattiqligini kam alkogolli va alkogolsiz ichimliklar ishlab chiqarishda tartibga solishda;
- oziq-ovqat, jumladan non ishlab chiqarishda (konservant);
- sementning qotishini tezlashtiruvchi sifatida;
- muzlamaga qarshi vosita sifatida;
- tibbiyotda;
- muzlatilgan yuklarni dengiz orqali tashishda — drenaj tizimidagi suv muzlab qolishining oldini olish uchun;
- tuproqni kalsiy xlorid yordamida muzlatishda;
- neft va gaz quduqlarini ta’mirlashda quduqni bosim ostida ushlab turuvchi suyuqlikni tayyorlash uchun;
- qurilishda qo‘llaniladigan biog‘ishtni ishlab chiqarishda.
Tuproq yo‘llarda chang ko‘tarilishini kamaytirish

Kalsiy xloridning qo‘llanishi bo‘yicha ikkinchi eng yirik yo‘nalish uning gigroskopikligi (ya’ni namlikni o‘ziga tortish xususiyati) bilan bog‘liq. Bunda yopishqoq gidrat hosil bo‘ladi. Konsentrlangan eritma tuproq yo‘l yuzasini biroz nam holatda ushlab, chang hosil bo‘lishining oldini oladi. Gidrat tarkibida ushlanib qolgan mayda zarrachalar yopishqoq qatlam hosil qiladi. Aks holda, bu zarrachalar uchib ketib, kattaroq zarrachalarning siljishiga va yo‘lning asta-sekin yemirilishiga olib kelardi. Kalsiy xloriddan foydalanish yo‘lni tekislash zaruratini 50 % ga, ta’mirlanishi kerak bo‘lgan chuqurchalar hosil bo‘lishini esa 80 % ga kamaytiradi.
Ehtimoliy xavflari
Oz miqdorda va namlikka to‘yingan holatda kalsiy xlorid zaharli modda hisoblanmaydi. Biroq quruq kalsiy xlorid nihoyatda gigroskopik, bu esa xavf tug‘dirishi mumkin: teriga tekkanda uni kuchli quritadi va ta’sirlantiradi. Qattiq kalsiy xlorid eriganda energiya ajraladi, shu sababli uni yutib yuborishda bu ekzotermikjarayon og‘iz bo‘shlig‘i va ichki a’zolarning kuyishiga olib kelishi mumkin. Konsentrlangan eritmani ichga qabul qilish ovqat hazm qilish jarayonining buzilishiga va ichki a’zolarning shikastlanishiga sabab bo‘ladi.
Kalsiy xloridni ichga qabul qilish giperkalsemiyaga olib kelishi mumkin.
