| Natriy sulfat | |
|---|---|
| | |
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Sistematik nomi |
natriy sulfat, oltingugurt kislotaning natriyli tuzi |
| An’anaviy nomlari | Glauber tuzi, tenardit |
| Kimyoviy formulasi | Na2SO4 |
| Tashqi ko‘rinishi | oq, gigroskopik kristallar |
| Fizik xossalari | |
| Holati | kristall holat |
| Molyar massa | 142,04 g/mol |
| Zichligi | 2,68 g/sm³ |
| Termik xossalari | |
| Suyuqlanish | |
| • harorati | 883 °C |
| Hosil bo‘lish | |
| • entalpiyasi | −1387,9 kJ/mol |
| Kimyoviy xossalari | |
| Eruvchanligi | |
| • suvda |
4,7 (0 °С) 19,2 (20 °C) 45,3 (60 °С) 42,3 (100 °C) |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxat CAS raqami | 7757-82-6 |
| PubChem | 24436, 516914 va 139036570 |
| Ro‘yxat EINECS raqami | 231-820-9 |
| SMILES | |
| InChI | |
| Kodeks Alimentarius | E514(i) va E514 |
| RTECS | WE1650000 |
| ChEBI | 32149 |
| ChemSpider | 22844 |
| Xavfsizlik | |
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa. | |
Natriy sulfat, oltingugurt kislotaning natriyli tuzi, Na2SO4 — natriyli tuz bo‘lib, sulfat kislotadan hosil bo‘ladi. U rangsiz kristallar shaklida bo‘lib, suvda yaxshi eriydi va kristallogidratlar hosil qiladi. Ulardan eng mashhuri — dekagidrat bo‘lib, an’anaviy ravishda «Glauber tuzi» deb ataladi. Zaharli ta’siri past. O‘rta tuzlar sinfiga kiradi.
Xossalari
Rangsiz kristallar. Suvsiz Na2SO4 32,384 °C dan yuqori haroratlarda barqaror; bundan past haroratlarda suv ishtirokida kristallogidrat Na2SO4·10H2O hosil bo‘ladi.
- Yuqori haroratlarda natriy sulfidgacha qaytariladi — karbotermiya usuli bilan (ya’ni ko‘mir ishtirokida qizdirilganda):
- Natriy sulfat eritmasi bariy tuzlari eritmalari bilan (masalan, BaCl2) reaksiyaga kirishganda erimaydigan bariy sulfat hosil bo‘ladi:
Tabiatda uchrashi
Tabiatda suvsiz natriy sulfat tenardit minerali ko‘rinishida uchraydi. Na2SO4·10H2O tarkibli kristallogidrat mirabilit (Glauber tuzi) mineralini hosil qiladi. Natriy sulfatning boshqa sulfatlar bilan hosil qilgan qo‘sh tuzlari ham uchraydi. Masalan, astraxanit Na2SO4·MgSO4·4H2O, glauberit Na2SO4·CaSO4. Natriy sulfatning katta miqdori xlorid-sulfat turidagi sho‘r ko‘llarning o‘ta sho‘r suvida (rapasida) va tub cho‘kindilarida, shuningdek, Qora-Bo‘g‘oz-Go‘l qo‘ltig‘ida mavjud. Ularda harorat pasayganda quyidagi reaksiya sodir bo‘ladi:
- 2NaCl + MgSO4 ⇆ MgCl2 + Na2SO4
Rossiyada tabiiy natriy sulfatning eng yirik ishlab chiqaruvchisi — «Kuchuksulfat» ommaviy aksiyadorlik jamiyati bo‘lib, yiliga 600 ming tonna ishlab chiqaradi.
Olinishi
Natriy sulfatni sanoatda olish usullaridan biri — NaCl bilan H2SO4 ni maxsus «sulfat» pechlarida 500—550 °C da reaksiyaga kiritishdir; bunda bir vaqtning o‘zida vodorod xlorid ham hosil bo‘ladi.
Hozirgi vaqtda bu usul deyarli qo‘llanilmaydi, chunki tabiiy xomashyoning katta zaxiralari mavjud.
Natriy sulfat, shuningdek, hidsiz chiqindi sifatida xrompik ishlab chiqarish jarayonida hosil bo‘ladi.
Ishlatilishi
Ilgari dunyo miqyosida natriy sulfatning katta miqdori sintetik yuvish vositalari ishlab chiqarishda ishlatilgan. Biroq so‘nggi yillarda ko‘plab mamlakatlar konsentrlangan (ixcham) kir yuvish kukunlari ishlab chiqarishga o‘tgan; ularda sulfat umuman ishlatilmaydi yoki oz miqdorda qo‘llanadi. Rossiyadagi kir yuvish kukuni ishlab chiqaruvchilari 300 ming tonnadan ortiq natriy sulfat xarid qiladi.
Natriy sulfatning ishlatilish hajmi bo‘yicha ikkinchi asosiy sohasi — shisha ishlab chiqarishdir. Ushbu modda, shuningdek, sulfat usulida sellyuloza olishda hamda to‘qimachilik, teri oshlash sanoatida va rangli metallurgiyada keng qo‘llanadi.
Natriy sulfat kimyo laboratoriyalarida oz miqdorda suvsizlantiruvchi vosita sifatida ishlatiladi. U organik erituvchilarni magniy sulfatga qaraganda sekinroq suvsizlantirsa ham, arzonligi va oson filtrlanuvchanligi tufayli ko‘pchilik aynan shu vositani afzal ko‘radi.
Ilgari tibbiyot va veterinariyada undan yanada kam miqdorda tuzli surgi vositasi sifatida, shuningdek, burunni yuvish vositalari tarkibida foydalanilgan.
Natriy sulfatning suvli eritmalari eruvchan bariy tuzlari bilan zaharlanishni davolashda ishlatiladi.
Natriy sulfat oziq-ovqat qo‘shimchasi sifatida ro‘yxatga olingan, uning kodi — E514.
U kislotalilikni tartibga soladi va pH ko‘rsatkichini muayyan darajada saqlaydigan bufer qo‘shimcha sifatida ishlatiladi.
Fiziologik ta’siri va xavfsizlik texnikasi bo‘yicha ko‘rsatmalar
Natriy sulfat Na2SO4 yonish va portlash xavfini tug‘dirmaydi. Inson organizmiga ta’sir darajasi bo‘yicha natriy sulfat GOST 12.1.007-76 ga muvofiq IV xavflilik sinfiga (kam xavfli moddalar) kiradi. NFPA 704 tasnifiga ko‘ra, natriy sulfat uchun eng past zaharlilik darajasi belgilangan.
Adabiyotlar
- Remi G. Noorganik kimyo kursi. 2-jild. — Moskva, 1966
