| Salitsil kislota | |
|---|---|
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Sistematik nomi |
2-gidroksibenzoy kislota |
| An’anaviy nomlari | Salitsil kislota |
| Kimyoviy formulasi | C7H6O3 |
| Ratsional formulasi | HOC6H4COOH |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | qattiq |
| Molyar massasi | 138,12 ± 0,01 g/mol |
| Zichligi | 1,44 g/sm³ |
| Issiqlik xossalari | |
| Harorat | |
| • suyuqlanish | 159 °C |
| • qaynash | 211 °C |
| Kimyoviy xossalari | |
| Kislotaning dissotsiatsiya konstantasi |
pK1 = 2,97 (+25 °C) |
| Eruvchanligi | |
| • suvda | 0,2 g/100 ml |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish CAS raqami | 69-72-7 |
| PubChem | 338 |
| Ro‘yxatga olish EINECS raqami | 200-712-3 |
| SMILES | |
| InChI | |
| RTECS | VO0525000 |
| ChEBI | 16914 |
| ChemSpider | 331 |
| Xavfsizlik | |
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa, standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan. | |
Salitsil kislota (nomi lotincha salix «tol» so‘zidan olingan; modda birinchi marta shu daraxt po‘stlog‘idan ajratib olingan) — molekulyar massasi kichik bo‘lgan aromatik organik birikma, ya’ni 2-gidroksibenzoy yoki fenol kislota. Rangsiz kristallardan iborat bo‘lib, etanolda, dietil efirda va boshqa qutbli organik erituvchilarda yaxshi, suvda esa yomon eriydi (1,8 g/l, +20 °C da).
Uni tol po‘stlog‘idan ilk bor italiyalik kimyogar Rafael Piriya ajratib olgan, keyinchalik o‘zi sintez ham qilgan.
Tabiatda tarqalishi
Tabiatda u o‘simliklarda hosilalar shaklida, asosan metil efirining glikozidi ko‘rinishida uchraydi (xususan, salitsil kislota birinchi marta tol po‘stlog‘idan ajratib olingan va uning nomi ham shundan kelib chiqqan). Erkin salitsil kislota salitsil aldegid bilan birga oz miqdorda efir moyida uchraydi. Bu moy ba’zi spireya turlarining gullaridan olinadi (Spiraea ulmaria, Spiraea digitata).
Sintezi
Salitsil kislota Kolbe–Shmitt reaksiyasi orqali natriy fenolyat va karbonat angidriddan avtoklavlarda 180 °С haroratda olinadi, so‘ng reaksiya mahsulotiga xlorid kislota bilan ishlov beriladi:
Fizik xossalari
Salitsil kislota etanolda, dietil efirda yaxshi eriydi, uglerod disulfidda esa yomon eriydi. Suvda eruvchanligi (g/l): 1,2 (0 °C), 1,8 (20 °C), 8,2 (60 °C), 20,5 (80 °C).
Kimyoviy xossalari
Salitsil kislota ikki asosli kislota hisoblanadi (ikkinchi bosqichda juda kuchsiz): pK1 = 2,97; pK2 = 13,82.
Salitsil kislota benzol yadrosining reaksiyaga kirishish qobiliyatini mezomer va induktiv ta’siri qarama-qarshi bo‘lgan ikki o‘rinbosar belgilaydi: elektron beruvchi gidroksil guruhi va elektron qabul qiluvchi karboksil guruhi. Natijada salitsil kislota benzoy kislotaga nisbatan osonroq, ammo fenol kabi faol bo‘lmagan holda elektrofil almashinish reaksiyalariga kirishadi, chunki oraliq σ-kompleks gidroksil guruhi tomonidan barqarorlashtiriladi.
Elektrofil almashinish gidroksil guruhiga nisbatan orto- va para-holatlarga yo‘naladi va ko‘pincha dekarboksillanish bilan kechadi. Masalan, salitsil kislotaning nitrolanishi natijasida pikrin kislota (2,4,6-trinitrofenol), bromlanishi natijasida esa 2,4,6-tribromfenol hosil bo‘ladi. Biroq sulfolash oleum ishtirokida dekarboksillanishsiz borib, sulfosalitsil (2-gidroksi-5-sulfobenzoy) kislotani hosil qiladi.
200—230 °C gacha qizdirilganda salitsil kislota dekarboksillanib, fenolga aylanadi.
Sanoatda salitsil kislota odatda teskari reaksiya — karboksillash orqali, ya’ni natriy fenolyatni karbonat angidrid bilan 150—180 °C haroratda va 5 atm bosimda reaksiyaga kiritib olinadi (Kolbe–Shmitt reaksiyasi):
Shuni ta’kidlash kerakki, fenolning bunday karboksillanishi, birinchidan, qaytar reaksiya hisoblanadi; ikkinchidan, fenol gidroksiliga nisbatan orto-holatdagi karboksillanishda koordinatsion bog‘ orqali ishqoriy metall kationining kislorodli ligandlar bilan o‘zaro ta’sirlashishi muhim rol o‘ynaydi. Buning natijasida xelatga o‘xshash oraliq holat yuzaga keladi. Masalan, orto-holatda salitsilat hosil qiladigan karboksillanish faqat natriy va litiy fenolyatlarida sodir bo‘ladi. Kaliy, rubidiy va seziy fenolyatlarida esa karboksillanish para-holatda kechadi, chunki bu ishqoriy metallar kationlarining radiusi kattaroq bo‘lib, o‘tish holati koordinatsion yo‘l bilan barqarorlasha olmaydi. Reaksiyaning qaytarligini salitsil kislotaning dikaliy tuzi para-gidroksibenzoy kislotaning dikaliy tuziga qayta guruhlanishi, shuningdek, para-gidroksibenzoy kislotaning natriy tuzi qizdirilganda salitsil kislotaning dinatriy tuziga aylanishi ham ko‘rsatadi.
Bunday xelat hosil bo‘lishi salitsil kislotaga xos. Masalan, salitsil kislotani sifat jihatidan aniqlashda yorqin ko‘k-binafsha rangli komplekslar hosil qiluvchi reagent sifatida temir(III) xlorid ishlatiladi.
Platina katalizatori ishtirokida gidrogenlash, shuningdek, natriy bilan izoamil spirtida qaytarish natijasida pimelin kislota HOOC(CH2)5COOH hosil bo‘ladi.
Salitsilatlar
Salitsil kislota salitsilatlar deb ataladigan tuzlarni hosil qiladi. Ayrim vakillari:
Ularning ko‘pchiligi farmakologiyada ishlatiladi.
Salitsilatlarning fiziologik roli va ta’siri
Odamlar va hayvonlarga ta’siri
Salitsil kislota va salitsilatlar, shuningdek, uning murakkab efirlari (metilsalitsilat) hamda salitsil kislotaning boshqa sintetik hosilalari (masalan, atsetilsalitsil kislota — aspirin) yaqqol yallig‘lanishga qarshi ta’sir ko‘rsatadi.
O‘simlik gormoni
Salitsil kislotaning fitogormon sifatidagi ta’siri aniqlangan. U termogen o‘simliklarning ayrim organlarida (xususan, arumdoshlar (Araceae) oilasining ba’zi vakillarida) haroratni oshiradi. Bunga mitoxondriyalardagi nafas olish zanjirida elektronlar tashilishining uzilishi sabab bo‘ladi. Salitsil kislotaning stress omillariga nisbatan nospetsifik javob reaksiyasi rivojlanishidagi va hujayralarda kislorodning faol shakllari to‘planishidagi roli faol o‘rganilmoqda.
Salitsil kislotaning qo‘llanilishi
Tibbiyotda qo‘llanilishi

Salitsil kislota — tol po‘stlog‘ining faol tarkibiy qismi. XIX asrdayoq u revmatizm va siydik kislotali diatezni davolashda ishlatilgan. Hozir bu modda ko‘plab dori vositalari ishlab chiqarish uchun asos bo‘lgani sababli katta miqdorda sintez qilinadi.
Salitsil kislota kuchsiz antiseptik, ta’sirlantiruvchi va keratolitik (yuqori konsentratsiyalarda) xossalarga ega. Tibbiyotda teri kasalliklarini davolash uchun malham va eritmalar tarkibida tashqi qo‘llanadi. Shuningdek, Lassar pastasi, «galmanin» kukuni hamda «qadoq suyuqligi» va «qadoq plastiri» preparatlari tarkibiga kiradi. Dorixonalarda tashqi qo‘llash uchun mo‘ljallangan spirtli eritma — xalq orasida «salitsil spirti» deb ataladigan, tarkibida 1 yoki 2 % salitsil kislota bo‘lgan vosita, shuningdek, malham (2-, 3-, 5- va 10 foizli) shaklida sotiladi.
Salitsil kislota hosilalari ham tibbiyotda qo‘llanadi: uning amidi (salitsilamid) va sirka kislotali efiri (atsetilsalitsil kislota) isitmani tushiruvchi, revmatizmga va yallig‘lanishga qarshi hamda og‘riq qoldiruvchi vosita sifatida; fenilsalitsilat esa antiseptik sifatida; para-aminosalitsil kislota (tuzilishi jihatidan para-aminobenzoy kislotaga yaqin bo‘lib, bu modda sil mikobakteriyalariga zarur va shu sababli u bilan metabolik raqobatga kirishadi) silga qarshi maxsus vosita sifatida ishlatiladi.
Boshqa qo‘llanish sohalari
- Antiseptik ta’siri tufayli salitsil kislota oziq-ovqat mahsulotlarini konservalashda ishlatiladi;
- Azobo‘yoqlar va xushbo‘y moddalar (salitsil kislotaning murakkab efirlari) ishlab chiqarishda qo‘llanadi;
- Fe va Cu ni kolorimetrik aniqlashda, toriyni boshqa elementlardan ajratishda ishlatiladi.
Zaharli xossalari va xavfsizlik talablari
Salitsil kislota katta dozalarda zaharli. Odamlar uchun taxminiy LD50 qiymati 1,75 g/kg ni tashkil qiladi. Homiladorlarga salitsilat saqlovchi mahsulotlarni iste’mol qilmaslik tavsiya etiladi, chunki bunday mahsulotlar Rey sindromi rivojlanish xavfini oshiradi.
Odam organizmida salitsil kislota metabolizmga uchrab, glyukuron kislota bilan kon’yugatlar (o-gidroksibenzoylglyukuronid va o-karboksifenilglyukuronid) hamda glitsin bilan birikmalar hosil qiladi yoki gidroksillanib 2,3- va 2,5-digidroksibenzoy hamda 2,3,5-trigidroksibenzoy kislotalarga aylanadi. Salitsil kislota va uning metabolitlari organizmdan siydik bilan chiqariladi.
Adabiyotlar
- I. Raskin. O‘simliklarda salitsil kislotaning roli. Annual Review of Plant Physiology and Plant Molecular Biology, June 1992, Vol. 43, Pages 439—463
- Kurts A. L., Livansov M. V., Livansova L. I. Fenollar va xinonlar.
- Salitsil kislota — o‘simlik gormoni. Hayat, S.; Ahmad, A. (Eds.) 2007, Approx. 400 p., Springer, Berlin, Hardcover
- Vlot A.C. Dempsey D.A., Klessig D.F. Salitsil kislota — kasalliklarga qarshi kurashuvchi ko‘p qirrali gormon // Annu. Rev. Phytopathol. 2009. 47: 177—206.
- «Salitsil kislota» bobi, «Isitma tushiruvchi vositalar» kitobidan, Notnagel G., 1902 yil, 28-bet
