


Zeebek effekti — ketma-ket ulangan turli materiallardan tayyorlangan o‘tkazgichlarning uchlarida elektr yurituvchi kuch (EYuK) paydo bo‘lish hodisasi; o‘tkazgichlar, ular orasidagi kontaktlar esa turli haroratlarda joylashadi.
Zeebek effekti ba’zan shunchaki termoelektrik effekt deb ham ataladi. Zeebek effektiga teskari hodisa Peltye effekti deb ataladi.
Tarix
Ushbu effekt 1821 yilda T. I. Zeebek tomonidan kashf etilgan. 1822-yilda u o‘z tajribalari natijalarini «Haroratlar farqi sharoitida ayrim metall va rudalarda yuzaga keladigan magnit qutblanish masalasiga doir» nomli maqolada e’lon qilgan. Maqola Prussiya Fanlar akademiyasi ma’ruzalarida chop etilgan.
Tavsif
Zeebek effekti shundan iboratki, turli materiallardan tayyorlangan o‘tkazgichlardan tuzilgan yopiq zanjirda kontaktlar turli haroratlarda ushlab turilsa, termo-EYuK hosil bo‘ladi. Faqat ikkita turli o‘tkazgichdan tashkil topgan zanjir termoelement yoki termojuft.
Hosil bo‘ladigan termo-EYuK miqdori birinchi yaqinlashishda faqat o‘tkazgichlar materiali va sovuq () hamda issiq () kontaktlarning haroratiga bog‘liq.
Haroratlarning kichik oralig‘ida termo-EYuK ni haroratlar farqiga proporsional deb hisoblash mumkin:
- bu yerda — juftlikning termoelektrik quvvati (yoki termo-EYuK koeffitsiyenti).
Eng sodda holatda termo-EYuK koeffitsiyenti faqat o‘tkazgich materiallariga bog‘liq bo‘ladi. Biroq, umumiy holda, u haroratga ham bog‘liq va ayrim hollarda harorat o‘zgarishi bilan ishorasini o‘zgartiradi.
Termo-EYuKning aniqroq ifodasi:
Termo-EYuK miqdori kavsharlangan joylar haroratlari farqining har 100 °С ga bir necha millivoltni tashkil etadi. Masalan, mis-konstantan juftligi 4,28 мВ/100 °С, xromel-alyumel esa — 4,1 мВ/100 °С.
Effektning izohi
Zeebek effektining yuzaga kelishiga bir nechta omil sabab bo‘ladi.
Hajmiy potensiallar farqi
Agar o‘tkazgich bo‘ylab harorat gradienti mavjud bo‘lsa, elektronlar issiq uchida sovuq uchidagiga qaraganda yuqoriroq energiya va tezlikka ega bo‘ladi; yarimo‘tkazgichlarda, bundan tashqari, o‘tkazuvchanlik elektronlarining konsentratsiyasi harorat oshishi bilan ortadi. Natijada elektronlar issiq uchidan sovuq uchiga qarab oqadi. Sovuq uchida manfiy zaryad to‘planadi, issiq uchida esa kompensatsiyalanmagan musbat zaryad qoladi. Zaryad to‘planishi hosil bo‘lgan potensiallar farqi elektronlarning teskari yo‘nalishdagi oqimini yuzaga keltirib, bu oqim dastlabki oqimga tenglashguncha davom etadi. Natijada muvozanat qaror topadi.
Ushbu mexanizm bilan izohlanadigan EYuK hajmiy EYuK deb ataladi.
Kontakt potensiallar farqi
Kontakt potensiallar farqi o‘zaro tegib turgan turli o‘tkazgichlarning Fermi energiyalari farq qilishi bilan bog‘liq. Kontakt hosil bo‘lganda, elektronlarning kimyoviy potensiallari tenglashadi va kontakt potensiallar farqi yuzaga keladi:
- bu yerda — Fermi energiyasi,
- — elektron zaryadi.
Shu tariqa, kontakt joyida yupqa kontaktoldi qatlamida mujassamlashgan elektr maydoni mavjud bo‘ladi. Agar ikkita metalldan yopiq zanjir tuzilsa, U har ikkala kontaktda ham yuzaga keladi. Har ikkala kontaktdagi elektr maydoni bir xil yo‘nalishda — kattaroq F qiymatdan kichikroq qiymat tomon yo‘naladi. Bu shuni anglatadiki, yopiq kontur bo‘ylab harakatlanganda, bir kontaktda maydon yo‘nalishi bo‘yicha, ikkinchi kontaktda esa maydonga qarshi harakat qilinadi. Vektor sirkulyatsiyasi Е shu sababli nolga teng bo‘ladi.
Agar kontaktlardan birining harorati dT ga o‘zgarsa, Fermi energiyasi haroratga bog‘liq bo‘lgani sababli, U ham o‘zgaradi. Ichki kontakt potensiallar farqi o‘zgarsa, kontaktlardan biridagi elektr maydoni ham o‘zgaradi. Shu sababli Е vektorining sirkulyatsiyasi noldan farq qiladi, ya’ni yopiq zanjirda EYuK paydo bo‘ladi.
Bu EYuK kontakt EYuK deb ataladi.
Agar termoelementning ikkala kontakti bir xil haroratda bo‘lsa, kontakt va hajmiy termo-EYuKlarning ikkalasi ham yo‘qoladi.
Fononlarning ergashtirish effekti (фононное увлечение)
Agar qattiq jismda harorat gradienti mavjud bo‘lsa, fononlar (фононы), ya’ni issiq uchidan sovuq uchiga qarab harakatlanadiganlari soni teskari yo‘nalishda harakatlanadiganlar sonidan ko‘proq bo‘ladi. Elektronlar bilan to‘qnashganda, fononlar elektronlarni o‘zlari bilan ergashtirishi mumkin. Natijada namunaning sovuq uchida manfiy zaryad (issiq uchida esa musbat zaryad) to‘planadi. Bu jarayon yuzaga kelgan potensiallar farqi ergashtirish effektini muvozanatlashtirguncha davom etadi.
Ushbu potensiallar farqi termo-EYuKning 3-tarkibiy qismini tashkil etadi. Past haroratlarda uning qiymati yuqorida ko‘rib chiqilgan tarkibiy qismlarnikidan o‘nlab, hatto yuzlab marta katta bo‘lishi mumkin.
Magnonlarning ergashtirish effekti (магнонное увлечение)
Magnit materiallarda termo-EYuKning elektronlarni magnonlar (магноны) tomonidan ergashtirilishi bilan bog‘liq qo‘shimcha tarkibiy qismi kuzatiladi.
Qo‘llanilishi
Havolalar
Video: Zeebek effekti (termojuft) // MEPhI Milliy yadro tadqiqot universitetining rasmiy YouTube kanali (11-noyabr, 2015-yil).- Batareyalar o‘tmishga aylanmoqda: yangi material issiqlikdan elektr energiyasi ishlab chiqaradi // Hi-Tech @Mail.ru yangiliklari (noyabr, 2019-yil).