Alessandro Volta haqida

Alessandro Juzeppe Antonio Anastasio Volta
ital. Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta
Tug‘ilgan sanasi 18-fevral 1745(1745-02-18)[…]
Tug‘ilgan joyi Komo,
Milan gersogligi
Vafot etgan sanasi 5-mart 1827(1827-03-05)[…] (82 yosh)
Vafot etgan joyi
Mamlakat
Faoliyat turi fizik, ixtirochi, kimyogar, universitet o‘qituvchisi
Ilmiy faoliyat sohasi fizik, kimyogar, fiziolog
Ish joyi Paviya universiteti
Mukofot va unvonlari
  • Кавалер ордена Почётного легиона — 1805
Kopli medali (1794)
Логотип Викитеки Vikimanbadagi asarlari
Логотип Викисклада Vikiombordagi mediafayllar

Alessandro Juzeppe Antonio Anastasio Volta (ital. Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta; 18-fevral 1745, Komo — 5-mart 1827, o‘sha yerda) — italiyalik fizik, kimyogar va fiziolog, elektr haqidagi ta’limot asoschilaridan biri; graf (1810).

U London Qirollik jamiyatining a’zosi (1791), shuningdek, Parij fanlar akademiyasining xorijiy a’zosi (1803; 1782-yildan muxbir a’zosi).

Tarjimayi holi

Alessandro Volta padre Filippo Volta va uning yashirin nikohdagi rafiqasi, graf Juzeppe Inzagining qizi Maddalena oilasidagi to‘rtinchi farzand edi. Ota-onasi kichkina Sandrinoni Brunate qishlog‘ida yashovchi enagaga topshirib, ikki yarim yil davomida uni «unutib» qo‘yishgan. Tabiat qo‘ynida erkin ulg‘aygan bola chaqqon va sog‘lom, ammo biroz yovvoyiroq bo‘lib o‘sgan: aytishlaricha, u «ona» so‘zini faqat to‘rt yoshida aytgan, odatdagidek gapirishni esa yetti yoshlarida boshlagan. Shunga qaramay, u quvnoq, mehribon va ta’sirchan bola edi. 1752-yilda otasidan ayrilganidan keyin u amakisi Aleksandrning uyiga kelib qoldi. Amakisi sobor kanonigi.

Amakisi jiyanining tarbiyasiga jiddiy kirishdi: unga lotin tili, tarix, arifmetika, odob-axloq qoidalari va boshqa fanlarni puxta o‘rgatdi. Bu tarbiyaning samarasi darhol ko‘rindi va hayratlanarli bo‘ldi. Alessandro bilimlarni ishtiyoq bilan o‘zlashtirar, tobora kirishimli va topqir bo‘lib borar, san’atga, ayniqsa, musiqaga qiziqishi ortardi. U juda ta’sirchan bola edi. O‘n yoshli Volta Lissabondagi halokat haqidagi xabardan qattiq larzaga keldi va zilzilalarning sirini ochishga qasam ichdi. Alessandro g‘ayratga to‘la edi; bir safar bu deyarli fojia bilan tugashi mumkin edi. U 12  yoshida «oltinrang yaltirash siri»ni ochish uchun Monteverdi yaqinidagi buloqqa bordi (keyinchalik ma’lum bo‘lishicha, u yerda slyuda bo‘laklari yaltiragan) va suvga tushib ketdi. Atrofda uni qutqaradigan hech kim yo‘q edi. Yaxshiyamki, dehqonlardan biri suvni oqizib yuborishga muvaffaq bo‘ldi va bolani hushiga keltirishdi. Shundan so‘ng u haqida «ikki marta tug‘ilgan», deyishardi.

Iqtidorli yigitning ilm-fanga bo‘lgan kuchli qiziqishini ko‘rgan amakisi unga tobora mehr qo‘yib, kitoblar bilan ta’minlashga harakat qildi. «Ensiklopediya»ning yangi jildlari nashrdan chiqqani sayin uyga keltirilib, o‘rganilar edi. Alessandro qo‘l mehnatini ham ishtiyoq bilan o‘rgandi: enagasining erini ko‘rgani borganida undan keyinchalik asqotgan termometrlar va barometrlar yasash mahoratini o‘zlashtirdi. 1757-yil noyabrda Alessandro Komo shahridagi yezuitlar ordeni kollejining falsafa sinfiga o‘qishga berildi. Biroq 1761-yilda amakisi bolani orden rohibi bo‘lishga undashayotganini bilib, uni kollejdan olib ketdi.

O‘sha yillarda Volta hayotida muhim rol o‘ynagan voqealar yuz berdi. 1758-yilda oldindan qilingan bashorat amalga oshdi: Galley kometasi yana ko‘rindi. Bu voqea izlanuvchan yigitni hayratda qoldirdi va uning fikrini buyuk Nyuton asarlariga qaratdi. Umuman, yigit o‘zining haqiqiy yo‘li gumanitar soha emas, balki tabiiy fanlar ekanini tobora aniqroq anglab borardi. U elektr hodisalarini tushuntirish g‘oyasi, Nyutonning tortishish nazariyasi bilan qiziqdi, hatto mashhur parijlik akademik J. A. Nollega turli elektr hodisalari haqidagi mulohazalari bilan birga o‘z she’rini ham yubordi. Ammo unga nazariy mulohazalarning o‘zi yetarli emas edi. Benjamin Franklinning ishlari bilan tanishgach, Volta 1768-yilda Komo aholisini hayratda qoldirib, shahardagi birinchi yashin qaytargichni o‘rnatdi. Undagi qo‘ng‘iroqchalar momaqaldiroqli ob-havoda jiringlar edi.

O‘sha davrda jamiyatning elektr hodisalariga qiziqishi keskin kuchaydi. Elektr tajribalarining namoyishlari, ayniqsa, Leyden bankasi ixtiro qilingach, hatto pullik o‘tkazila boshlandi. Boze ismli bir kishi, agar bu haqda keyin Parij fanlar akademiyasi nashrlarida yozilsa, elektr toki uni o‘ldirishiga ham rozi ekanini bildirgan. Buni g‘alati voqea deyish mumkin, biroq haqiqiy fojialar ham bo‘lgan. Sankt-Peterburgda 1753-yilda akademik Rixman tajriba vaqtida yashin urishi oqibatida halok bo‘lgan.

Alessandro Volta elektrni o‘rganishda muhim rol o‘ynashi kerak edi. 1768-yilda Komo shahrida yashin qaytargich o‘rnatgach, u Leyden bankalari bilan o‘tkazilgan elektr tajribalari haqida dissertatsiya yozdi. Uning yanada muhim kashfiyotlari yaqin kelajakda yuz berardi. Yosh Volta Galileo Galiley, Isaak Nyuton, Didro va Volter g‘oyalariga ergashdi, Edmond Galley navbatdagi kometaning qachon paydo bo‘lishini aniq bashorat qilgani Alessandroni butunlay fizikaga qiziqtirdi.

1774—1779-yillarda Komodagi gimnaziyada fizikadan dars berdi, 1779-yilda Paviya universiteti professori bo‘ldi. 1815-yildan Paviya universitetining falsafa fakulteti direktori lavozimida ishladi.

1794-yilda u London Qirollik jamiyatining oliy mukofoti — Kopli medalini oldi. Voltaning ilmiy faoliyatini Napoleon yuqori baholadi va uni o‘z ixtirosini namoyish etish uchun Fransiya institutiga taklif qildi. 1809-yilda Napoleon unga senator unvonini, 1810-yilda esa graf unvonini berdi. Bir kuni Napoleon akademiya kutubxonasida «Buyuk Volterga» degan yozuvli dafna gulchambarini ko‘rib, yozuvning oxirgi harflarini o‘chirib tashladi va natijada «Buyuk Voltaga» degan yozuv hosil bo‘ldi…

Ilmiy yutuqlari

Napoleon tomonidan berilgan gerb

1792—1794-yillarda «hayvon elektri» hodisasini o‘rganar ekan, uni kashf etgan Luiji Galvani tajribalarini tahlil qilib, Volta bu hodisalar ikki xil metall va suyuqlikdan tuzilgan yopiq zanjir mavjudligi bilan bog‘liq, degan xulosaga keldi. U birinchi bo‘lib uzluksiz elektr toki olish uchun rux va mis plastinalarni kislotaga botirdi va dunyodagi ilk kimyoviy tok manbaini («Volta ustuni», 1800-yil) yaratdi. Ushbu dastlabki galvanik element zamonaviy batareyalarning asosi bo‘ldi. Volta boshqa qator elektr asboblarini (elektrofor, elektrometr, kondensator, elektroskop) ham ixtiro qilgani bilan mashhur. U turli metallar o‘rtasida kontakt potensiallar farqi mavjudligini isbotladi.

Volta kimyo sohasida ham muhim kashfiyot qildi: 1776-yilda u yonuvchan gazni aniqlab, tadqiq qildi. Bu gaz — metan. Fiziologik tajribalarida Volta hayvonlarda nervlarning elektr ta’siriga qo‘zg‘aluvchanligi mushaklarnikidan yuqoriroq ekanini kuzatdi. Shuningdek, odamning ko‘rish va ta’m bilish organlari elektr ta’sirida qo‘zg‘alishini aniqladi (1792—1795).

Elektr kuchlanishining o‘lchov birligi Volta sharafiga volt deb atalgan.

Xotirasi

10000 Italiya lirasi

1964-yilda Alessandro Volta sharafiga krater nomlandi. Yerdan ko‘rinadigan tomonida ushbu krater joylashgan osmon jismi — Oy.

Shuningdek, Italiyaning 10 000 liralik banknotida Voltaning portreti va Volta ustunining tasviri tushirilgan.

Parijda uning nomi bilan atalgan ko‘cha bor.

Asarlari

  • (1800) «Turli o‘tkazuvchi moddalar oddiy tegishishi natijasida hosil bo‘ladigan elektr haqida».

Adabiyotlar

  • A. Volta asarlari to‘plami: La opere di Alessandro Volta. — Vols. 1—7. — Milano, 1918—1929.
  • Maraldi U. La vita di Alessandro Volta. — Firenze, 1959.
  • Dibner B. Alessandro Volta and the electric battery. — Nyu-York, 1964
  • Okolotin V. S. Volta. — M., 1986
  • Radovskiy M. I. Galvani va Volta. — M.—L., 1941
  • Xramov Yu. A. Alessandro Volta // Fiziklar : Biografik ma’lumotnoma / Tahriri ostida: A. I. Axiezer. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — M. : Nauka, 1983. — B. 67. — 400 b. — 200 000 nusxa

Havolalar