Posted inBiologiya

Zigota haqida

Inson zigotasi va uning pronukleuslari

Zigota (qadimgi yunoncha ζυγωτός — «ikki baravar qilingan» degani) — diploid hujayra bo‘lib, urug‘lanish natijasida hosil bo‘ladi. Zigota totipotent hujayra hisoblanadi, ya’ni undan organizmning istalgan boshqa turdagi hujayrasi rivojlanishi mumkin. Bu atamani nemis botanigi E. Strasburger fanga kiritgan. Odatda zigota ko‘p hujayrali organizmlar rivojlanishining eng dastlabki, bir hujayrali bosqichi hisoblanadi.

Inson

Insonda tuxumhujayraning urug‘lanishi bachadon nayida sodir bo‘ladi. Urug‘langan tuxumhujayra zigota deb ataladi. Insonda zigota bosqichi tuxumhujayra urug‘langan paytdan boshlab zigota ikkita qiz hujayraga bo‘linguniga qadar taxminan 24-28 soat davom etadi. Zigotaning maydalanishi natijasida hosil bo‘ladigan bir necha avlod qiz hujayralar blastomerlar deb ataladi. Zigotaning dastlabki bo‘linishlari «maydalanish bo‘linishlari» deyiladi, chunki bunda hujayra aynan maydalanadi: har bir bo‘linishdan keyin qiz hujayralar tobora kichrayadi, bo‘linishlar orasida esa hujayraning o‘sish bosqichi bo‘lmaydi. Maydalanish bosqichidagi embrion endi zigota deb atalmaydi. Maydalanish bosqichi taxminan 3 kun davom etadi va morula hosil bo‘lishi bilan yakunlanadi. Rivojlanish davomida maydalanayotgan embrion suyuqlik oqimi bilan bachadon nayi bo‘ylab bachadon tomon harakatlanadi. Rivojlanishning 4-kunida morula bosqichidagi embrion bachadonga yetib boradi va keyingi 2 kun ichida blastotsista hosil qiladi. Blastotsista bachadon devoriga implantatsiyalanadi.

Zigota ham, tuxumhujayra ham inson organizmidagi eng yirik hujayralardan biri bo‘lib, uning diametri taxminan 0,12 mm ni tashkil etadi.[944 kundan beri manba ko‘rsatilmagan] Bu sharsimon, yarim shaffof hujayra bo‘lib, uni yaltiroq qobiq o‘rab turadi. Zigota ichida pronukleuslar deb ataladigan ikkita yadro shakllanadi. Yadrolardan biri tuxumhujayraga kirgan spermatozoiddan hosil bo‘ladi. U erkak pronukleusi deb ataladi va ota xromosomalarini o‘z ichiga oladi. Ikkinchi yadro tuxumhujayraning yetilishi natijasida shakllanadi. U ayol pronukleusi deb ataladi va ona xromosomalarini saqlaydi. Zigotadagi ikkala yadro bir-biriga yaqinlashib, bir necha soat davomida bevosita tutashib turadi. Ikki pronukleusning yadrochalari ham bir-biriga yaqinlashadi. Ayrim hollarda pronukleuslar birlashib, zigotaning umumiy yadrosini hosil qiladi, biroq bu yadro tez orada yo‘qoladi. Ko‘pincha esa pronukleuslar birlashmasdan yo‘qoladi. Pronukleuslar yo‘qolgach, ota va onaga tegishli xromosomalar yagona metafaza plastinkasiga birlashadi, shundan so‘ng 1-2 soat ichida zigota qiz hujayralarga bo‘linadi.

O‘simliklar

Quruqlikdagi o‘simliklarda zigota arxegoniy deb ataladigan hujayrada hosil bo‘ladi. Urug‘siz o‘simliklarda arxegoniylar odatda kolbasimon shaklda bo‘lib, uzun, ichi bo‘sh naychaga ega. Shu naycha orqali anteridiy hujayrasi ichkariga kiradi. Zigota arxegoniy ichida o‘sadi va bo‘linadi.

Voyaga yetgan o‘simlik, barcha tirik organizmlar singari, o‘zi mansub turga tegishli yangi organizmlarni hosil qila oladi. Ko‘payish — o‘ziga o‘xshash organizmlar sonining ortishidir. Ko‘payish hayotning barcha organizmlarga xos xususiyatlaridan biridir. Ko‘payish tufayli tur juda uzoq vaqt davomida mavjud bo‘la oladi.

O‘simliklar jinsiy va jinssiz yo‘l bilan ko‘paya oladi.

O‘simliklarning jinssiz ko‘payishida faqat bitta individ ishtirok etadi va bu jarayon jinsiy hujayralar ishtirokisiz kechadi. Bunda hosil bo‘lgan avlod organizmlari o‘z xususiyatlariga ko‘ra ona organizm bilan bir xil bo‘ladi. O‘simliklarda jinssiz ko‘payish vegetativ ko‘payish va sporalar orqali ko‘payish shaklida uchraydi.

Sporalar orqali ko‘payish suvo‘tlar, yo‘sinlar, qirqquloqlar, qirqbo‘g‘imlar va plaunlarda uchraydi. Sporalar zich qobiq bilan qoplangan mayda hujayralardir. Ular tashqi muhitning noqulay sharoitlariga uzoq vaqt bardosh bera oladi. Qulay sharoitga tushganda esa unib, yangi o‘simliklarni hosil qiladi.

O‘simliklarning jinsiy ko‘payishida urg‘ochi va erkak jinsiy hujayralar qo‘shiladi. Hosil bo‘lgan avlod organizmlari ota-ona organizmlaridan farq qiladi. Jinsiy hujayralarning qo‘shilish jarayoni urug‘lanish deb ataladi.

Jinsiy hujayralar gametalar deb ham ataladi. Urg‘ochi gametalar — tuxumhujayralar, erkak gametalar esa — spermiylar (urug‘li o‘simliklarda harakatsiz) yoki spermatozoidlar (sporali o‘simliklarda harakatchan) hisoblanadi.

Urug‘lanish natijasida maxsus hujayra — zigota — hosil bo‘ladi. U tuxumhujayra va spermiyning irsiy xususiyatlarini o‘zida mujassam etadi. Zigotadan yangi organizm rivojlanadi.

Avlod organizmi ota-onasiga o‘xshash bo‘lsa-da, unda har ikkala ota-ona organizmida ham uchramaydigan ayrim yangi belgilar bo‘ladi. Jinsiy ko‘payishning jinssiz ko‘payishdan asosiy farqi shundadir. Shunday qilib, jinsiy ko‘payish bir turga mansub organizmlar guruhida turli xususiyatlarning paydo bo‘lishini ta’minlaydi. Bu esa guruhning yashab qolish imkoniyatini oshiradi.

Gulli o‘simliklarda urug‘lanish ancha murakkab jarayondir. U qo‘sh urug‘lanish deb ataladi, chunki bunda faqat tuxumhujayra emas, balki yana bir hujayra ham urug‘lanadi.

Spermiylar chang donachalarida hosil bo‘ladi, chang donachalari esa changchilarning changdonlarida yetiladi. Tuxumhujayralar urug‘chining tugunchasida joylashgan urug‘kurtaklarda hosil bo‘ladi. Tuxumhujayra spermiy bilan urug‘langach, urug‘kurtaklardan urug‘lar rivojlanadi.

Urug‘lanish sodir bo‘lishi uchun o‘simlik changlanishi, ya’ni chang urug‘chining tumshuqchasiga tushishi kerak. Chang donachasi tumshuqchaga tushgach, undan chang naychasi o‘sib chiqadi va u tumshuqcha hamda ustuncha orqali tuguncha ichiga kirib boradi. Shu vaqtning o‘zida chang donachasi ichida ikkita spermiy hosil bo‘lib, ular chang naychasining uchiga tomon harakatlanadi. Chang naychasi urug‘kurtak ichiga kiradi.

Urug‘kurtakda hujayralardan biri bo‘linib va cho‘zilib, murtak xaltachasini hosil qiladi. Unda tuxumhujayra hamda irsiy axborotning ikki to‘plamiga ega yana bir maxsus hujayra joylashadi. Chang naychasi shu murtak xaltachasiga o‘sib kiradi. Spermiylardan biri tuxumhujayra bilan qo‘shilib zigotani hosil qiladi, ikkinchisi esa markaziy yadro bilan qo‘shiladi. O‘simlik murtagi faqat zigotadan rivojlanadi. Ikkinchi qo‘shilish natijasida oziqlantiruvchi to‘qima (endosperm) hosil bo‘ladi. Bu to‘qima urug‘ unayotgan paytda murtakni oziqa bilan ta’minlaydi.

Rivojlanish

Zigota

  • urug‘lanishdan so‘ng darhol rivojlana boshlaydi;
  • yoki zich qobiq bilan qoplanib, ma’lum muddat tinim holatidagi sporaga aylanadi (ko‘pincha zigospora deb ataladi) — bu holat ko‘plab zamburug‘lar va suvo‘tlarga xosdir.

Murtak rivojlanishining bosqichlari:

Adabiyotlar

Havolalar